Adhyaya 77: Sanjna’s Withdrawal from Surya: The Birth of Yama and Yamuna, and the Emergence of Chhaya

Verse 1

षट्सप्ततितमः सप्तसप्ततितमोऽध्यायः- ७७ मārkaṇḍeya uvāca मार्तण्ड रस्यवेर्भार्या तनया विश्वकर्मणः । संज्ञा नाम महाभाग तस्यां भानुरजीजनत् ॥

マールカンデーヤは言った。「高貴なる者よ、サンジュニャー（Saṃjñā）という名の、ヴィシュヴァカルマン（Viśvakarman）の娘は、マールタンダ（Mārtaṇḍa、太陽神）の妻となった。彼女において、バーヌ（Bhānu、太陽）は子孫をもうけた。」

Verse 2

मनुं प्रख्यातयशसमनेकज्ञानपारगम् । विवस्वतः सुतो यस्मात्तस्माद्वैवस्वतस्तु सः ॥

そのマヌは名声高く、さまざまな知の彼岸に到達していた。ヴィヴァスヴァーン（Vivasvān）の子であるがゆえに、ヴァイヴァスヴァタ（Vaivasvata）と呼ばれる。

Verse 3

संज्ञा च रविणा दृष्टा निमीलयति लोचने । यतस्ततः सरोषोऽर्कः संज्ञां निष्ठुरमब्रवीत् ॥

そしてサンジュニャー（Saṃjñā）は、ラヴィ（Ravi、太陽）に見つめられると目を閉じた。ゆえにアルカ（Arka、太陽）は怒り、サンジュニャーに厳しい言葉を放った。

Verse 4

मयि दृष्टे सदा यस्मात् कुरुषे नेत्रसंयमम् । तस्माज्जनिष्यसे मूढे प्रजासंयमनं यमम् ॥

そなたは我を見つめるたび、つねに眼差しを抑え、伏せている。ゆえに、愚かなる者よ、そなたは衆生を制し統べる者、ヤマを産むであろう。

Verse 5

मार्कण्डेय उवाच । ततः सा चपलां दृष्टिं देवी चक्रे भयाकुला । विलोलितदृशं दृष्ट्वा पुनराह च तां रविः ॥

マールカンデーヤは言った。すると女神（サンジュニャー）は恐れに揺さぶられ、眼差しが定まらなくなった。彼女の目が揺らぐのを見て、ラヴィ（太陽）は再び彼女に語りかけた。

Verse 6

यस्माद्विलोलिता दृष्टिर्मयि दृष्टे त्वयाधुना । तस्माद्विलोलां तनयां नदीं त्वं प्रसविष्यसि ॥

いま、我を見つめるそなたの眼差しは揺らいでいる。ゆえに、そなたは揺らぐ娘—一つの河—を産むであろう。

Verse 7

मार्कण्डेय उवाच । ततस्तस्यान्तु संजज्ञे भर्तृशापेन तेन वै । यमश्च यमुना चेयं प्रख्याता सुमहानदी ॥

マールカンデーヤは言った。こうして夫のその呪詛によって、彼女からヤマと、この大河として名高いヤムナーとが生まれた。

Verse 8

सापि संज्ञा रवेस्तेजः सेहे दुःखेन भामिनी । असहन्ती च सा तेजश्चिन्तयामास वै तदा ॥

そのサンジュニャーもまた、光輝ある女神であったが、ラヴィの輝きを苦痛のうちにのみ耐えた。そしてそのテージャス（霊威の光熱）に堪えられず、彼女は不安に思案し始めた。

Verse 9

किं करोमि क्व गच्छामि क्व गतायाश्च निर्वृतिः । भवेन्मम कथं भर्ता कोपमर्कश्च नैष्यति ॥

「私は何をすべきか。どこへ行けばよいのか。行ったのち、どこに私の安らぎがあるのか。夫たる太陽は、いかにして私への怒りを鎮めるであろうか。」

Verse 10

इति संचिन्त्य बहुधा प्रजापतिसुता तदा । बहु मेने महाभागा पितृसंश्रयमेव सा ॥

このようにさまざまに思案して、プラジャーパティの娘たる幸いなるその婦人は、父のもとに帰依し庇護を求めることこそ最上の道であると定めた。

Verse 11

ततः पितृगृहे गन्तुं कृतबुद्धिर्यशस्विनी । छायामयीमात्मतनुं निर्ममे दयितां रवेः ॥

ついで父の家へ赴くことを決し、ラヴィに愛される名高きその婦人は、自らの身より影で成る形相（チャーヤー）を創り出した。

Verse 12

ताञ्चोवाच त्वया वेष्मन्यत्र भानोः यथा मया । तथा सम्यगपत्येषु वर्तितव्यं यथा रवौ ॥

そして彼女に告げた。「バーヌ（太陽）の家においては、私がしたとおりに寸分違わず振る舞いなさい。子らに対しては正しく養い、ラヴィに対する振る舞いもまた同様にせよ。」

Verse 13

पृष्टयापि न वाच्यन्ते तथैतद्गमनं मम । सैवास्मि नाम संज्ञेति वाच्यमेतत्सदा वचः ॥

「たとえ問いただされても、私が去ったことを語ってはならない。常にこう言いなさい。『まさしく私こそその者—名をサンジュニャー（Saṃjñā）という。』」

Verse 14

छायासंज्ञोवाच आकेशग्रहणाद् देवि ! आशापाच्च वचस्तव । करिष्ये कथयिष्यामि वृत्तन्तु शापकर्षणात् ॥

チャーヤー＝サンジュニャーは言った。「おお女神よ、あなたが私の髪をつかまれ、またあなたの御言葉が希望を起こしてくださったゆえに、私はそういたします——呪詛の力から生じた一切の次第を、余すところなく申し上げましょう。」

Verse 15

इत्युक्ता सा तदा देवी जगाम भवनं पितुः । ददर्श तत्र त्वष्टारं तपसा धूतकल्मषम् ॥

そのように告げられると、女神（サンジュニャー）は父の家へ赴いた。そこで彼女は、苦行によって穢れを洗い清めたトヴァシュトリ（Tvaṣṭṛ）を見た。

Verse 16

बहुमानाच्च तेनापि पूजिता विश्वकर्मणा । तस्थौ पितृगृहे सा तु कञ्चित्कालमनिन्दिता ॥

彼もまた大いなる敬意をもって彼女を迎えた。ヴィシュヴァカルマン（Viśvakarman）に礼拝され、咎なき彼女はしばらく父の家にとどまった。

Verse 17

ततस्तां प्राह चार्वङ्गी पिता नातिचिरोषिताम् । स्तुत्वा च तनयां प्रेमबहुमानपुरः सरम् ॥

それから父は、麗しい肢体をもつ、長くは滞在しなかった彼女に語りかけた。愛情と敬意を先に立て、娘を讃えつつ、彼はこう述べた。

Verse 18

त्वान्तु मे पश्यतो वत्से दिनानि सुबहून्यपि । मुहूर्तार्धसमानि स्युः किन्तु धर्मो विलुप्यते ॥

「しかし、わが子よ、たとえ幾日もお前を見ていても、それらは半瞬のように過ぎ去る。けれども、もしここに不相応に留まるなら、ダルマ（法）は損なわれる。」

Verse 19

बान्धवेषु चिरं वासो नारीणां न यशस्करः । मनोरथो बान्धवानां नार्या भर्तृगृहे स्थितिः ॥

「女が自らの親族のもとに長く滞在しても名声は高まらない。親族の望みは、女が夫の家にとどまることである。」

Verse 20

सा त्वं त्रैलोक्यनाथेन भर्त्रा सूर्येण सङ्गता । पितृगेहे चिरं कालं वस्तुं नार्हसि पुत्रिके ॥

「汝は三界の主たるスーリヤを夫として結ばれた。ゆえに娘よ、父の家に長くとどまってはならぬ。」

Verse 21

सा त्वं भर्तृगृहं गच्छ तुष्टो 'हं पूजिता सि मे । पुनरागमनं कार्यं दर्शनाय शुभे मम ॥

「ゆえに夫の家へ行け。我は満ち足りた—汝は我を敬った。されど吉祥なる者よ、我が汝を見るために、また来るがよい。」

Verse 22

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्ता सा तदा पित्रा तथेत्युक्त्वा च सा मुने । संपूजयित्वा पितरं जगामाथोत्तरान् कुरून् ॥

マールカṇḍेयは言った。「父にそのように告げられると、彼女は『そのとおりにいたします』と答えた、聖者よ。しかるのち父をしかるべく敬い、彼女は北方のクル族（ウッタラ・クル）へ赴いた。」

Verse 23

सूर्यतापमनिच्छन्ती तेजसस्तस्य बिभ्यती । तपश्चचारा तत्रापि वडवारूपधारिणी ॥

太陽の灼熱を望まず、その光輝を畏れて、彼女はそこでも苦行を修し—牝馬の姿を取った。

Verse 24

संज्ञेयमिति मन्वानो द्वितीयायामहस्पतिः । जनयामास तनयौ कन्याञ्चैकां मनोरमाम् ॥

彼女をサṃジュニャー（Saṃjñā）と思い込み、アハスパティ（太陽神）は第二の妻（すなわちチャーヤー）により、二人の息子と一人の愛らしい娘をもうけた。

Verse 25

छायासंज्ञा त्वपत्येषु यथा स्वेष्वतिवत्सला । तथा न संज्ञाकन्यायां पुत्रयोश्चान्ववर्तत ॥

チャーヤー—（サṃジュニャーと呼ばれてはいたが）—は自分の子らにはこの上なく慈愛を注いだ。しかしサṃジュニャーの娘と（年長の）息子たちには、同じ愛情を示さなかった。

Verse 26

लालनाद्युपभोगेषु विशेषमनुवासरम् । मनुस्तत्क्षान्तवानस्य यमस्तस्या न चक्षमे ॥

日ごとに、甘やかしや種々の享楽によって、彼女は子らを差別した。マヌは耐えたが、ヤマはその振る舞いを容認できなかった。

Verse 27

ताडनाय च वै कोपात् पादस्तेन समुद्यतः । तस्याः पुनः क्षान्तिमता न तु देहे निपातितः ॥

怒りにかられて彼は足を上げて彼女を打とうとしたが、自己を制して、その足を彼女の身に下ろさなかった。

Verse 28

ततः शशाप तं कोपाच्छायासंज्ञा यमं द्विज । किञ्चित् प्रस्फुरमाणौष्ठी विचलत्पाणिपल्लवा ॥

そのとき、ああ二度生まれの者よ、チャーヤー（サṃジュニャーを装う者）は怒りにまかせてヤマを呪った――唇はひきつり、手は震えていた。

Verse 29

पितुः पत्नीममर्यादं यन्मां तर्जयसे पदाः । भुवि तस्मादयं पादस्तवाद्यैव पतिष्यति ॥

「礼を失して、父の妻であるこの私を足で脅したゆえに、その足はまさに今日、地に落ちるであろう。」

Verse 30

मार्कण्डेय उवाच इत्याकर्ण्य यमः शापं मात्रा दत्तं भयातुरः । अभ्येत्य पितरं प्राह प्रणिपातपुरःसरम् ॥

マールカṇḍेयは語った。母より授けられた呪詛を聞くや、ヤマは恐怖に打たれ、父のもとに近づき、まず伏して礼拝してから言葉を述べた。

Verse 31

यम उवाच तातैतन्महदाश्चर्यं न दृष्टमिति केनचित् । माता वात्सल्यमुत्सृज्य शापं पुत्रे प्रयच्छति ॥

ヤマは言った。「父よ、これは大いなる不思議—いまだ誰も見たことのないこと—母が愛情を捨てて、わが子に呪いを授けるとは。」

Verse 32

यथा मनुर्ममाचष्टे नेयं मता तथा मम । विगुणेष्वपि पुत्रेषु न माता विगुणा भवेत् ॥

「マヌが私に告げたとおり、これもまた我が見解ではない。たとえ息子たちに過ちがあっても、母はその行いにおいて過ちある者となるべきではない。」

Verse 33

मार्कण्डेय उवाच यमस्यैतद्वचः श्रुत्वा भगवान्स्तिमिरापहः । छायासंज्ञां समाहूय पप्रच्छ क्व गतेति सा ॥

マールカṇḍेयは語った。ヤマのこの言葉を聞いて、闇を払う福徳ある者（太陽）は、チャーヤー（サṃジュニャーと呼ばれる）を召し、「彼女（サṃジュニャー）はどこへ行ったのか」と問うた。

Verse 34

सा चाह तनया त्वष्टुरहं संज्ञा विभावसो । पत्नी तव त्वयापत्यान्येतानि जनितानि मे ॥

彼女は言った。「私はサンジュニャー（Saṃjñā）、トヴァシュトリ（Tvaṣṭṛ）の娘、ああヴィバーヴァス（太陽神）よ。私はあなたの妻であり、あなたによってこれらの子らは私から生まれたのです。」

Verse 35

इत्थं विवस्वतः सा तु बहुशः पृच्छतो यदा । नाचचक्षे ततो क्रुद्धो भास्वांस्तां शप्तुमुद्यतः ॥

このように、ヴィヴァスヴァットが幾度となく問いただしても、彼女は（真実を）明かさなかった。すると光輝ある者（スーリヤ）は憤り、彼女を呪おうとした。

Verse 36

ततः सा कथयामास यथावृत्तं विवस्वतः । विदितार्थश्च भगवान् जगाम त्वष्टुरालयम् ॥

そこで彼女は、起こったことをすべてヴィヴァスヴァットに語った。福徳なる主（スーリヤ）は事情を悟り、トヴァシュトリの住処へ赴いた。

Verse 37

ततः स पूजयामास तदा त्रैलोक्यपूजितम् । भास्वन्तं परया भक्त्या निजगेहमुपागतम् ॥

そのとき彼（トヴァシュトリ）は、三界に礼拝される光輝者（スーリヤ）が自宅に来臨したので、至上の信愛をもってこれを供養した。

Verse 38

संज्ञां पृष्टस्तदा तस्मै कथयामास विश्वकृत् । आगतैवेह मे वेष्म भवतः प्रेषितेति वै ॥

サンジュニャーについて問われると、ヴィシュヴァクリト（万作の工匠ヴィシュヴァカルマン）は彼に告げた。「彼女はまことに、あなたに遣わされて我が家へ来たのです。」

Verse 39

दिवाकरः समाधिस्थो वडवारूपधारिणीम् । तपश्चरन्तीं ददृशे उत्तरेषु कुरुष्वथ ॥

ディヴァーカラ（太陽神）は三昧の集中に没しつつ、北方のクル族の地において、牝馬の姿を帯びて苦行を修する彼女を見た。

Verse 40

सौम्यमूर्तिः शुभाकारो मम भर्ता भवेदिति । अभिसन्धिं च तपसो बुबुधे 'स्या दिवाकरः ॥

「わが夫が柔和なる姿となり、吉祥なる相貌を具えますように」—これが彼女の苦行の意図であり、ディヴァーカラはそれを悟った。

Verse 41

शातनं तेजसो मे 'द्य क्रियतामिति भास्करः । तञ्चाह विश्वकर्माणं संज्ञायाः पितरं द्विज ॥

バースカラ（太陽神）は言った。「今日、わが光輝を削減せよ。」そしてサンジュニャーの父ヴィシュヴァカルマンに向かい、かく語った—おお、婆羅門よ。

Verse 42

संवत्सरभ्रमेस् तस्य विश्वकर्मा करावेस्ततः । तेजसः शातनञ्चक्रे स्तूयमानश्च दैवतैः ॥

そして一年の巡りの終わりに、ヴィシュヴァカルマンは諸神に讃えられつつ、（スーリヤの）光輝の削減を行った。