Adhyaya 76: The Sixth Manvantara: Cakshusha Manu, the Child-Snatcher, and the Problem of Kinship

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे रैवतमन्वन्तरे पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः । षट्सप्ततितमोऽध्यायः— ७६ । मार्कण्डेय उवाच— इत्येतत् कथितं तुभ्यं पञ्च मन्वन्तरं तव । चाक्षुषस्य मनोः षष्ठं श्रोतामिदमन्तरम् ॥

かくして『聖マールカンデーヤ・プラーナ』のライヴァタ・マンヴァンタラにおいて、第七十五章は終わる。ここに第七十六章が始まる。マールカンデーヤは言った。「かくして五つのマンヴァンタラを汝に語った。今、第六の時期、チャークシュシャ・マヌ（Cākṣuṣa Manu）の期間を聞け。」

Verse 2

अन्यजन्मनि जातो 'सौ चाक्षुषः परमेṣ्ठिनः । चाक्षुषत्वमतस्तस्य जन्मन्यस्मिन्नपि द्विज ॥

別の生において、彼はパラメーシュṭhin（梵天ブラフマー）の子としてチャークシュシャ（Cākṣuṣa）に生まれた。ゆえにこの生においても、ああ二度生まれし者よ、彼は「チャークシュシャ」であるという位を具えている。

Verse 3

जातं माता निजोत्सङ्गे स्थितमुल्लाप्य तं पुनः । परिष्वजति हार्देन पुनरुल्लापयत्यथ ॥

その子が生まれると、母は自らの膝に載せ、幾度もあやして語りかけ、心からの愛情をもって抱きしめ、さらにもう一度、戯れるように言葉をかけた。

Verse 4

जातिस्मरः स जातो वै मातुरुत्सङ्गमास्थितः । जहास तं तदा माता संक्रुद्धा वाक्यमब्रवीत् ॥

その子はまことにジャーティスマラ（前生を憶える者）であった。母の膝に座したまま笑ったので、母は怒り、彼に言葉を向けた。

Verse 5

भीतास्मि किमिदं वत्स ! हासो यद्वदने तव । अकालबोधः सञ्जातः कच्चित् पश्यसि शोभनम् ॥

「恐ろしいのです——わが子よ、その顔の笑みは何なのです。時ならぬ乱れが起こったのですか。何か不吉なものが見えるのですか。」

Verse 6

पुत्र उवाच मामत्तुमिच्छति पुरो मार्जारी किम न पश्यसि । अन्तर्धानगता चेयं द्वितीया जातहारिणी ॥

子は言った。「前にいる雌猫が私を食らおうとしている——見えないのですか。さらにこの二つ目は子をさらう者で、姿を隠して（見えなく）なりました。」

Verse 7

पुत्रप्रीत्या च भवती सहार्दा मामवेक्षती । उल्लाप्योल्लाप्य बहुशः परिष्वजति मां यतः ॥

「そして汝もまた、子への愛ゆえに、やさしき情をもって我を見よ。汝はたびたび我に甘く語りかけ、幾度となく我を抱きしめるのだから。」

Verse 8

उद्भूतपुलका स्नेहसम्भवास्त्राविलेक्षणा । ततो ममागतो हासः शृणु चाप्यत्र कारणम् ॥

「愛情により身の毛がよだち、目が潤んだそのとき——我に笑いが起こった。ここにその理由をも聞け。」

Verse 9

स्वार्थे प्रसक्ता मार्जारी प्रसक्तं मामवेक्षते । तथान्तर्धानगा चैव द्वितीया जातहारिणी ॥

「己が目的に固執して、雌猫は我をじっと見据える。同じく第二のもの、子を奪う者は、隠れて動き回る。」

Verse 10

स्वार्थाय स्निग्धहृदया यथैवैते ममोपरि । प्रवृत्ते स्वार्थमास्थाय तथैव प्रतिभासि मे ॥

「これら二つは、情け深く見えながらも、己が目的のために我に向かって振る舞う——利己に執して行う——汝もまた我にはそのように映る。」

Verse 11

किन्तु मदुपभोगाय मार्जारी जातहारिणी । त्वन्तु क्रमेणोपभोग्यं मत्तः फलमभीप्ससि ॥

「しかし雌猫と子を奪う者は、我を直接に享受（利用）しようとする。汝は我より『果』を欲する——時至って、少しずつ味わわれるべきものを。」

Verse 12

न मां जानासि कोऽप्येष न चैवापकृतं मया । सङ्गतं नातिकालीनाṃ पञ्चसप्तदिनात्मकम् ॥

「おまえは私を知らない——私がいかなる者であるかをまったく知らぬ——しかも私はおまえに害をなしていない。我らの交わりは長くは続かず、ただ五日、あるいは七日ほどにすぎぬ。」

Verse 13

तथापि स्तृह्यसे सास्त्रां परिष्वजसि चाप्यति । तातेतिवत्स ! भद्रेति निर्व्यलीकं ब्रवीषि माम् ॥

「それでもおまえは私を慕い、また抱きしめる。『愛しき父よ』『わが子よ』『善き御婦人よ』と呼び、偽りなく私に語りかける。」

Verse 14

मातोवाच न त्वाहमुपकारार्थं वत्स ! प्रीत्या परिष्वजे । न चेदेतद्भवत्प्रीत्यै परित्यक्तास्म्यहं त्वया ॥

母は言った。「いとしい人よ、私は何かの利益のためにあなたを抱くのではない。愛情ゆえに抱くのです。もしそれがあなたの心にかなわぬなら、私はあなたに見捨てられたのです。」

Verse 15

स्वार्थो मया परित्यक्तो यस्त्वत्तो मे भविष्यति । इत्युक्त्वा सा तमुत्सृज्य निष्क्रान्ता सूतिकागृहात् ॥

「あなたから得られたであろういかなる私益も、私はすでに捨てました。」そう言い終えると、彼を放して産室（産褥の間）を出て行った。

Verse 16

जडाङ्गबाह्यकरणं शुद्धान्तः करणात्मकम् । जहारा तं परित्यक्तं सा तदा जातहारिणी ॥

そのとき、ジャータハーリニー（jātahāriṇī）は見捨てられたその子をさらい去った——四肢と外の諸感官はなお不活発であったが、内なる器官（意・心）は清らかであった。

Verse 17

सा हृत्वा तं तदा बालं विक्रान्तस्य महीभृतः । प्रसूतपत्नीशयने न्यस्य तस्याददे सुतम् ॥

彼女はその幼子を抱き取り、産み落としたばかりのヴィクラーンタ王妃の寝台に置き、ついでその王の実の王子を連れ去った。

Verse 18

तमप्यन्यगृहे नीत्वा गृहीत्वा तस्य चात्मजम् । तृतीयं भक्षयामास सा क्रमाज्जातहारिणी ॥

さらに別の家へ連れて行き、その家の主の子も奪い取り、ジャータハーリニーは—一歩また一歩と—第三の子を食らった。

Verse 19

हृत्वा हृत्वा तृतीयन्तु भक्षयत्यतिनिर्घृणा । करोत्यानुदिनं सा नु परिवर्तन्तथान्ययोः ॥

彼女は幾度も盗み、第三の子—最も情け容赦なきもの—を食らった。こうして日ごとに行い、他の二人は家から家へと取り替えられていた。

Verse 20

विक्रान्तोऽपि ततस्तस्य सुतस्यैव महीपतिः । कारयामास संस्कारान् राजन्यस्य भवन्ति ये ॥

その後、ヴィクラーンタ王は彼をまことに我が子とみなし、王族武人階級（クシャトリヤ）に定められた通過儀礼を執り行わせた。

Verse 21

आनन्देति च नामास्य पिता चक्रे विधानतः । मुदा परमया युक्तो विक्रान्तः स नराधिपः ॥

そして父はしかるべく彼に「アーナンダ（歓喜）」の名を授けた。人々の主たるヴィクラーンタ王は、至上の喜びに満たされた。

Verse 22

कृतोपनयनं तन्तु गुरुराह कुमारकम् । जनन्याः प्रागुपस्थानं क्रियताञ्चाभिवादनम् ॥

少年のウパナヤナ（入門・聖紐授与）の儀を終えると、師は若者に言った。「まず母のもとへ赴き、敬意をもって礼拝しなさい。」

Verse 23

स गुरोस्तद्वचः श्रुत्वा विहस्यैवमथाब्रवीत् । वन्द्या मे कतमा माता जननी पालनī नु किम् ॥

師の言葉を聞くと、彼は微笑んで言った。「どの母に礼拝すべきでしょうか――生みの母か、それとも私を育て守ってくださった母か。」

Verse 24

गुरुरुवाच न त्वियं ते महाभाग ! जनयित्री ऋथात्मजा । विक्रान्तस्याग्रमहिषी हैमिनी नाम नामतः ॥

師は言った。「幸いなる者よ、彼女は汝の生母ではない。彼女はルター（Ruthā）の娘であり、ヴィクラーンタ（Vikrānta）の第一王妃、名をハイミニー（Haiminī）という。」

Verse 25

आनन्द उवाच इयं जनित्री चैत्रस्य विशालग्रामवासिनः । विप्राग्र्यबोधपुत्रस्य योऽस्यां जातोऽन्यतो वचम् ॥

アーナンダ（Ānanda）は言った。「この方こそ、ヴィシャーラ（Viśāla）という村に住むチャイトラ（Caitra）の生母です――チャイトラは高名なるバラモン、ボーダ（Bodha）の子。どうして他でありえましょうか。」

Verse 26

गुरुरुवाच कुतस्त्वं कथयानन्द ! चैत्रः को वा त्वयोच्यते । सङ्कटं महदाभाति क्व जातोऽत्र ब्रवीषि किम् ॥

師は言った。「アーナンダよ、いかなる根拠でそのように語るのか。汝の言う『チャイトラ』（Caitra）とは誰なのだ。大いなる危難が現れたかのようだ――汝はどこで生まれたのか。いったい何を語っているのか。」

Verse 27

आनन्द उवाच जातोऽहमवनीन्द्रस्य क्षत्रियस्य गृहे द्विज । तत्पत्न्यां गिरिभद्रायामाददे जातहारिणी ॥

アーナンダは言った。「おお婆羅門よ、私はクシャトリヤの王の家に生まれた。王妃ギリバドラのもとから、子をさらう女が私を奪い去ったのだ。」

Verse 28

तयात्र मुक्तो हैमिन्या गृहीत्वा च सुतञ्च सा । बोधस्य द्विजमुख्यस्य गृहे नीतवती पुनः ॥

「そこで彼女（子さらい）に放たれたのち、私はハイミニーに引き取られた。彼女は自分の息子も連れて、私を再び、最上の婆羅門ボーダの家へ連れ帰った。」

Verse 29

भक्षयामास च सुतं तस्य बोधद्विजन्मनः । स तत्र द्विजसंस्कारैः संस्कृतो हैमिनीसुतः ॥

「そして彼女（子さらい）は、その婆羅門ボーダの息子を食らった。そこで私は—ハイミニーの（名目上の）息子として—その地で浄められ、ウパナヤナを含む『二度生まれ（ドヴィジャ）』の諸儀礼によって入門を受けた。」

Verse 30

वयमत्‍र महाभाग ! संस्कृता गुरुना त्वया । मया तव वचः कार्यमुपैमी कतमां गुरो ॥

「高貴なる御方よ、ここで私はあなた—我が師—によって入門の儀を受けました。私はあなたの教えを実行せねばなりません。ゆえに、師よ、私はどの母のもとへ行くべきでしょうか。」

Verse 31

गुरुरुवाच अतीव गहनं वत्स ! सङ्कटं महदागतम् । न वेद्मि किञ्चिन्मोहेन भ्रमन्तीव हि बुद्धयः ॥

師は言った。「愛しい子よ、きわめて深く大いなる危難が到来した。私は何をなすべきか分からぬ—迷妄によって、思いが渦巻くように乱れている。」

Verse 32

आनन्द उवाच मोहस्यावसरः कोऽत्र जगत्येवं व्यवस्थिते । कः कस्य पुत्रो विप्रर्षे ! को वा कस्य नु बान्धवः ॥

アーナンダは言った。「この世で万事がこのように配されているなら、迷妄の入り込む余地がどこにあろうか。おお、バラモンのうち最勝の見者よ——ここで誰が誰の子であり、誰がまことに誰の親族であるというのか。」

Verse 33

आरभ्य जन्मनो नॄणां सम्बन्धित्वमुपैति यः । अन्ये सम्बन्धिनो विप्र ! मृत्युना सन्निवर्तिताः ॥

「まさに誕生の瞬間から、人々の間には『親族』という関係が得られる。さらに他の諸関係も、おおバラモンよ、死によってことごとく断ち切られる。」

Verse 34

अत्रापि जातस्य सतः सम्बन्धो योऽस्य बान्धवैः । सोऽप्यस्तङ्गते देहे प्रयात्येषोऽखिलक्रमः ॥

「たとえこの世においても、生まれて生きる者が親族と結ぶ絆は、身体が沈み没し（すなわち滅び）たとき、それもまた去ってゆく。これが万事の全き推移である。」

Verse 35

अतो ब्रवीमि संसारे वसतः को न बान्धवः । को वापि सततं बन्धुः किं वो विभ्राम्यते मतिः ॥

「ゆえに私は言う。輪廻（サンサーラ）において、ここに住まう者にとって、何らかの意味で親族でない者がいようか。では、まことに恒常の親族とは誰か。なぜ汝の心は惑うのか。」

Verse 36

पितृद्वयं मया प्राप्तमस्मिन्नेव हि जन्मनि । मातृद्वयञ्च किञ्चित्रं यदन्यद् देहसम्भवे ॥

「この生において、私は二人の父を得、また二人の母をも得た——なんと奇なることか。身を受けること（具身）から起こる他のすべてもまた同様である。」

Verse 37

सोऽहं तपः करिष्यामि त्वया यो ह्यस्य भूपतेः । विशालग्रामतः पुत्रश्चैत्र आनीयतामिह ॥

「ゆえに、我は苦行（タパス）を修する。汝らはこの王の子—チャイトラ（Caitra）—を、ヴィシャーラグラーマ（Viśālagrāma）よりここへ連れて来よ。」

Verse 38

मार्कण्डेय उवाच ततः स विस्मितो राजा सभार्यः सह बन्धुभिः । तस्मान्निवर्त्य ममतामनुमेने वनाय तम् ॥

マールカンデーヤは言った。「そのとき王は、妃と親族とともに驚きつつ、『我がもの』という執着を退け、彼が森へ赴くことを許した。」

Verse 39

चैत्रमानीय तनयं राज्ययोग्यं चकार सः । सम्मान्य ब्राह्मणं येन पुत्रबुद्ध्या स पालितः ॥

「子であるチャイトラを連れ帰ると、彼を王位にふさわしい者とした。また『彼は我が子である』との思いをもって、育ての親であるバラモンを敬い、供養した。」

Verse 40

सोऽप्यानन्दस्तपस्तेपे बाल एव महावने । कर्मणां क्षुपणार्थाय विमुक्तेः परिपन्थिनाम् ॥

「またアーナンダ（Ānanda）も、なお少年であった頃、大いなる森において苦行を修し、解脱（モークシャ）への道に障碍として立ちはだかる業（カルマ）を磨滅せんとした。」

Verse 41

तपस्यन्तं ततस्तञ्च प्राह देवः प्रजापतिः । किमर्थं तप्यसे वत्स ! तपस्तीव्रं वदस्व तत् ॥

「そのとき、彼が苦行に没頭していると、神プラジャーパティ（Prajāpati）は彼に告げた。『愛しき子よ、何のために苦行（タパス）を修するのか。われに語れ—この激しきタパスの目的を。』」

Verse 42

आनन्द उवाच आत्मनः शुद्धिकामोऽहं करोमि भगवन्स्तपः । बन्धाय मम कर्माणि यानि तत्क्षपणोन्मुखः ॥

アーナンダは言った。「吉祥なる主よ、我が自己の浄化を願い、私はタパス（苦行）を修し、束縛の因となった我が業を滅せんと専念しております。」

Verse 43

ब्रह्मोवाच क्षीणाधिकारो भवति मुक्तियोग्यो न कर्मवान् । सत्त्वाधिकारवान् मुक्तिमवाप्स्यति ततो भवान् ॥

ブラフマーは言った。「資格（アディカーラ）が尽きた者は解脱（モークシャ）に適う。行為に縛られたままの者ではない。だがサットヴァによって資格を具する者は解脱に至る。ゆえに汝もまたそれを得るであろう。」

Verse 44

भवता मनुना भाव्यं षष्ठेन व्रज तत्कुरु । अलन्ते तपसा तस्मिन् कृते मुक्तिमवाप्स्यसि ॥

「汝は第六のマヌとなるべし。行ってその務めを果たせ。汝のタパスはすでに足りている。その任が成就したとき、汝は解脱に至る。」

Verse 45

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्तो ब्रह्मणा सोऽपि तथेत्युक्त्वा महामतिः । तत्कर्माभिमुखो यातस्तपसो विरराम ह ॥

マールカンデーヤは語った。ブラフマーにそのように告げられると、心大いなる者は「然り」と答え、定められた務めへと向かって、自らのタパスをいったん退けた。

Verse 46

चाक्षुषेत्याह तं ब्रह्मा तपसो विनिवर्तयन् । पूर्वनाम्ना बभूवाथ प्रख्यातश्चाक्षुषो मनुः ॥

彼がタパスから引き戻されるとき、ブラフマーは彼を「チャークシュシャ（Cākṣuṣa）」と呼んだ。以後、その旧名によって、彼は「チャークシュシャ・マヌ」として世に知られるようになった。

Verse 47

उपयेमे विदर्भां स सुतामुग्रस्य भूभृतः । तस्याञ्चोत्पादयामास पुत्रान् प्रख्यातविक्रमान् ॥

彼は王ウグラの娘ヴィダルバーを娶り、彼女によって、武勇と功績で名高い多くの王子たちをもうけた。

Verse 48

तस्य मन्वन्तरेशस्य येऽन्तरे त्रिदशा द्विज । ये चर्षयस्तथैवेन्द्रो ये सुताश्चास्य तान् शृणु ॥

おお二度生まれの者（ドヴィジャ）よ、聞け。その主のマヌヴァンタラの間の時期に、いかなる神々があり、いかなる聖仙（リシ）があり、インドラは誰であり、またその子らは誰であったか。

Verse 49

आप्या नाम सुरास्तत्र तेषामेकोऽष्टको गणः । प्रख्यातकर्मणां विप्र यज्ञे हव्यभुजामयम् ॥

そこでは神々は「アーピヤ（Āpyas）」と呼ばれ、そのうちに八柱からなる一群がある。おおブラーフマナよ、彼らはその行いによって名高く、祭祀（ヤジュニャ）において供物（ハヴィス）を受けて享受する者たちである。

Verse 50

प्रख्यातबलवीर्याणां प्रभामण्डलदुर्दृशाम् । द्वितीयश्च प्रसूताख्यो देवानामष्टको गणः ॥

また、力と精気に名高く、その光輪の輝きゆえに直視しがたい、八柱からなる第二の神々の群があり、これを「プラスータ（Prasūta）」という。

Verse 51

तथैवाष्टक एवाऽन्यो भव्याख्यो देवतागणः । चतुर्थश्च गणस्तत्र यूथगाख्यस्तथाष्टकः ॥

同様に、「バヴィヤ（Bhavya）」と呼ばれる八柱の神々の別の群があり、さらにそこには第四の群として、同じく八柱からなる「ユータガ（Yūthaga）」がある。

Verse 52

लेखसंज्ञास्तथैवान्ये तत्र मन्वन्तरे द्विज । पञ्चमे च गणे देवास्तत्संज्ञा ह्यमृताशिनः ॥

おお、二度生まれの者よ、そのマンヴァンタラには、レーカ（Lekha）と知られる他の者たちもいた。さらに第五の群（ガナ）において、神々もまたその名で呼ばれた。彼らは甘露アムリタを食する者、すなわち不死なる者だからである。

Verse 53

शतं क्रतूनामाहृत्य यस्तेषामधिपोऽभवत् । मनोजवस्तथैवेन्द्रः संख्यातो यज्ञभागभुक् ॥

百の供犠を成し遂げて、彼は彼らの主となった。そのインドラは「マノージャヴァ（Manojava）」、すなわち供犠の分け前を享受する者として知られた。

Verse 54

सुमेधा विरजाश्चैव हविष्मानुन्नतो मधुः । अतिनामा सहिष्णुश्च सप्तासन्निति चर्षयः ॥

スメーダー、ヴィラジャー、ハヴィシュマーン、ウンナタ、マドゥ、アティナーマー、サヒシュヌ——この七者が聖仙（ṛṣi）であった。

Verse 55

ऊरु-पुरु-शतद्युम्नप्रमुखाः सुमहाबलाः । चाक्षुषस्य मनोः पुत्राः पृथिवीपतयोऽभवन् ॥

ウル、プル、シャタデュムナ、そして他の者たち——きわめて強大なる者——はチャークシュシャ・マヌの子らであり、地上の主（王）となった。

Verse 56

एतत्ते कथितं षष्ठं मया मन्वन्तरं द्विज । चाक्षुषस्य तथा जन्म चरितञ्च महात्मनः ॥

このように、二度生まれの者よ、私は第六のマンヴァンタラを語り、同様に大いなる魂をもつチャークシュシャの出生とその由来を述べた。

Verse 57

साम्प्रतं वर्तते योऽयं नाम्ना वैवस्वतो मनुः । सप्तमीयेऽन्तरे तस्य देवाद्यास्तान् शृणुष्व मे ॥

いま現行のマヌはヴァイヴァスヴァタと名づけられる。彼の第七の区分（マンヴァンタラ）において、諸天およびその他（マンヴァンタラの構成要素）を私から聞け。

Verse 58

य इदं कीर्तयेद्धीमान् चाक्षुषस्यान्तरं भुवि । शृणुते च लभेत् पुत्रानारोग्यसुखसम्पदम् ॥

地上においてチャークシュシャ（Cākṣuṣa）のマンヴァンタラの物語を誦する賢者、またそれを聴聞する者は、男子の子を得、健康と幸福という富を得る。