Adhyaya 2

Verse 1

सूत उवाच । अगस्त्यमुनिरित्युक्त्वा चक्रतीर्थाश्रयां कथाम् । विभोर्विष्णुहरेश्चापि पुनराह द्विजोत्तमाः

Sūta berkata: Setelah demikian menuturkan kisah yang bersandar pada Cakratīrtha serta tentang Viṣṇu-Hari yang Mahaperkasa, resi Agastya kembali berbicara kepada para dvija yang utama.

Verse 2

अगस्त्य उवाच । पुरा ब्रह्मा जगत्स्रष्टा विज्ञाय हरिमच्युतम् । अयोध्यावासिनं देवं तत्र चक्रे स्थितिं स्वयम्

Agastya berkata: Dahulu kala Brahmā, pencipta alam semesta, setelah memahami Hari Yang Tak Pernah Gugur (Acyuta), menetapkan kediaman bagi Dewa yang bersemayam di Ayodhyā itu, di sana, menurut kehendaknya sendiri.

Verse 3

आगत्य कृतवांस्तत्र यात्रां ब्रह्मा यथाविधि । यज्ञं च विधिवच्चक्रे नानासंभारसंयुतम्

Setibanya di sana, Brahmā melaksanakan tata cara ziarah suci sesuai ketentuan; dan ia pun menyelenggarakan yajña menurut aturan, lengkap dengan beraneka perlengkapan upacara.

Verse 4

ततः स कृतवांस्तत्र ब्रह्मा लोकपितामहः । कुण्डं स्वनाम्ना विपुलं नानादेवसमन्वितम्

Sesudah itu Brahmā, kakek agung para makhluk, menciptakan di sana sebuah kuṇḍa (telaga suci) yang luas dengan namanya sendiri, disertai kehadiran banyak dewa.

Verse 5

विस्तीर्णजलकल्लोलकलितं कलुषापहम् । कुमुदोत्पलकह्लारपुंडरीककुलाकुलम्

Telaga itu terbentang luas, berhias gelombang air yang beriak, dan melenyapkan kekotoran. Di dalamnya berkerumun rumpun teratai air—kumuda, utpala, kahlāra, dan puṇḍarīka—memenuhi kolam suci dengan keindahan.

Verse 6

हंससारसचक्राह्व विहंगममनोहरम् । तटांतविटपोल्लासि पतत्त्रिगणसंकुलम्

Telaga itu memesona oleh burung-burung—angsa, sārasā, dan cakrāhva—serta indah oleh kawanan unggas bersayap. Di tepinya, dahan-dahan yang merimbun tampak berseri, dan pesisirnya dipadati burung-burung.

Verse 7

तत्र कुण्डे सुराः सर्वे स्नाताः शुद्धिसमन्विताः । बभूवुरद्धा विगतरजस्का विमलत्विषः

Di sana, di kolam suci itu, semua dewa mandi dan dianugerahi kesucian. Sungguh, bebas dari debu noda, mereka bersinar dengan cahaya yang tanpa cela.

Verse 8

तदाश्चर्य्यं महद्दृष्ट्वा ते सर्वे सहसा सुराः । ब्रह्माणं प्रणिपत्योचुर्भक्त्या प्रांजलयस्तदा

Melihat keajaiban besar itu, semua dewa seketika bersujud kepada Brahmā. Lalu dengan bhakti, tangan terkatup penuh hormat, mereka pun berkata.

Verse 9

देवा ऊचुः । भगवन्ब्रूहि तत्त्वेन माहात्म्यं कमलासन । अस्य कुण्डस्य सकलं खातस्य विमलत्विषः

Para dewa berkata: “Wahai Bhagavān, wahai Brahmā yang bersemayam di atas teratai, jelaskanlah dengan sebenar-benarnya seluruh kemuliaan kund ini—kund yang digali ini, yang bercahaya suci tanpa noda.”

Verse 10

अत्र स्नानेन सर्वेषामस्माकं विगतं रजः । महदाश्चर्यमेतस्य दृष्ट्वा कुंडस्य विस्मिताः । सर्वे वयं सुरश्रेष्ठ कृपया त्वमतो वद

“Dengan mandi di sini, noda dan kotoran batin kami semua telah sirna. Melihat keajaiban besar kund ini, kami pun tercengang. Wahai yang terbaik di antara para dewa, karena kasih, mohon jelaskanlah kepada kami.”

Verse 11

ब्रह्मोवाच । शृण्वन्तु सर्वे त्रिदशाः सावधानाः सविस्मयाः । कुण्डस्यैतस्य माहात्म्यं नानाफलसमन्वितम्

Brahmā bersabda: “Wahai para Tridaśa, dengarkanlah kalian semua dengan saksama, penuh rasa takjub. Akan Kuceritakan kemuliaan kund ini, yang dipenuhi beraneka buah rohani.”

Verse 12

अत्र स्नानेन विधिवत्पापात्मानोऽपि जंतवः । विमानं हंससंयुक्तमास्थाय रुचिरांबराः । निवसंति ब्रह्मलोके यावदाभूतसंप्लवम्

Dengan mandi di sini menurut tata-vidhi, bahkan makhluk yang berdosa pun naik ke wimāna surgawi yang ditarik angsa; berbusana gemilang, mereka berdiam di loka Brahmā hingga pralaya kosmis makhluk-makhluk.

Verse 13

अत्र दानेन होमेन यथाशक्त्या सुरोत्तमाः । तुलाश्वमेधयोः पुण्यं प्राप्नुयुर्मुनिसत्तम

Wahai resi utama, di sini dengan bersedekah dan mempersembahkan homa ke dalam api suci sesuai kemampuan, bahkan para dewa yang paling mulia memperoleh pahala setara Tulā-dāna dan yajña Aśvamedha.

Verse 14

ममास्मिन्सरसि श्रीमाञ्जायते स्नानतो नरः । तस्मादत्र विधानेन स्नानं दानं जपादिकम्

Di telaga-Ku ini, seseorang menjadi mulia dan sejahtera melalui mandi suci. Karena itu, di sini hendaknya dilakukan menurut aturan: mandi, dana (sedekah), japa, dan laku tapa-ibadah lainnya.

Verse 15

सर्वयज्ञसमं स्याद्वै महापातकनाशनम् । ब्रह्मकुण्डमिति ख्यातिमितो यास्यत्यनुत्तमाम्

Tīrtha ini akan setara dengan semua yajña dalam pahala dan akan memusnahkan dosa-dosa besar. Mulai saat ini ia akan meraih kemasyhuran tiada tara dengan nama “Brahmakuṇḍa”.

Verse 16

अस्मिन्कुण्डे च सांनिध्यं भविष्यति सदा मम । कार्त्तिके शुक्लपक्षस्य चतुर्दश्यां सुरोत्तमाः

Di kuṇḍa (kolam suci) ini, kehadiran-Ku akan senantiasa bersemayam. Wahai para dewa termulia, pada hari keempat belas paruh terang bulan di bulan Kārttika…

Verse 17

यात्रा भविष्यति सदा सुराः सांवत्सरी मम । शुभप्रदा महापापराशिनाशकरी तदा

Wahai para dewa, senantiasa akan ada laku ziarah-tīrtha tahunan-Ku; ia menganugerahkan keberkahan dan pada saat itu memusnahkan tumpukan dosa besar.

Verse 18

स्वर्णं चैव सदा देयं वासांसि विविधानि च । निजशक्त्या प्रकर्तव्या सुरास्तृप्तिर्द्विजन्मनाम्

Emas hendaknya senantiasa didanakan, demikian pula pakaian beraneka ragam; menurut kemampuan masing-masing, persembahan dilakukan agar para dewa berkenan dan kaum dvija dipuaskan dengan layak.

Verse 19

अगस्त्य उवाच । इत्युक्त्वा देवदेवोऽयं ब्रह्मा लोकपितामहः । अन्तर्दधे सुरैः सार्द्धं तीर्थं दृष्ट्वा तपोधन

Agastya berkata: “Setelah berkata demikian, Dewa para dewa itu—Brahmā, Pitāmaha, ayah segala loka—wahai harta tapa, setelah memandang tīrtha itu lenyap bersama para dewa.”

Verse 20

तदाप्रभृति तत्कुण्डं विख्यातं परमं भुवि । चक्रतीर्थाच्च पूर्वस्यां दिशि कुण्डं स्थितं महत्

Sejak saat itu, kuṇḍa itu menjadi termasyhur di bumi; di sebelah timur Cakratīrtha berdirilah kuṇḍa agung itu.

Verse 21

सूत उवाच । इत्युक्त्वा स तपोराशिरगस्त्यः कुंभसंभवः । पुनः पृष्टो मुनिवरो व्यासायावीवदत्कथाम्

Sūta berkata: “Setelah berkata demikian, himpunan tapa itu—Agastya yang lahir dari kendi—ketika ditanya lagi, sang resi terbaik menuturkan kisah ini kepada Vyāsa.”

Verse 22

अगस्त्य उवाच । अन्यच्छृणु महाभाग तीर्थं दुष्कृतिदुर्ल्लभम् । ऋणमोचनसंज्ञं तु सरयूतीरसंगतम्

Agastya bersabda: “Dengarkan lagi, wahai yang berbahagia; ada sebuah tīrtha yang sukar diperoleh bagi pelaku dosa, bernama Ṛṇamocana, yang bersambung dengan tepi Sungai Sarayū.”

Verse 23

ब्रह्मकुण्डान्मुनिवर धनुःसप्तशतेन च । पूर्वोत्तरदिशाभागे संस्थितं सरयूजले

Wahai resi utama, tempat itu berjarak tujuh ratus panjang busur dari Brahmakuṇḍa, di penjuru timur-laut, berada di dalam air Sarayū.

Verse 24

तत्र पूर्वं मुनिवरो लोमशो नाम नामतः । तीर्थयात्राप्रसंगेन स्नानं चक्रे विधानतः

Dahulu di sana seorang maharsi bernama Lomaśa, pada kesempatan melakukan ziarah tīrtha, melaksanakan mandi suci menurut tata-aturan yang benar.

Verse 25

ततः स ऋणनिर्मुक्तो बभूव गतकल्मषः । तदाश्चर्यं महद्दृष्ट्वा मुनीन्सानन्दमब्रवीत्

Kemudian ia terbebas dari utang dan lenyaplah noda dosanya. Melihat keajaiban besar itu, ia berkata kepada para resi dengan sukacita.

Verse 26

पश्यन्त्वेतस्य महतो गुणांस्तीर्थवरस्य वै । भुजावूर्ध्वं तथा कृत्वा हर्षेणाहाऽश्रुलोचनः

“Lihatlah kebajikan agung dari tīrtha terbaik ini!”—serunya; lalu ia mengangkat kedua lengan, dan karena harṣa matanya basah oleh air mata.

Verse 27

लोमश उवाच । ऋणमोचनसंज्ञं तु तीर्थमेतदनुत्तमम् । यत्र स्नानेन जंतूनामृणनिर्यातनं भवेत्

Lomaśa berkata: Tīrtha yang tiada banding ini bernama Ṛṇamocana, ‘Pembebas dari Utang’; dengan mandi suci di sini, makhluk berjasad terbebas dari keterikatan utang.

Verse 28

ऐहिकं पारलौकिक्यं यदृणत्रितयं नृणाम् । तत्सर्वं स्नानमात्रेण तीर्थेऽस्मिन्नश्यति क्षणात्

Apa pun tiga macam utang yang dipikul manusia—di dunia ini maupun di alam sana—semuanya lenyap seketika hanya dengan mandi di tīrtha ini.

Verse 29

सर्वतीर्थोत्तमं चैतत्सद्यः प्रत्ययकारकम् । मया चास्य फलं सम्यगनुभूतमृणादिह

Sesungguhnya inilah tīrtha terbaik di antara semua, yang memberi bukti seketika; aku sendiri telah mengalami dengan benar buahnya di sini—pembebasan dari utang.

Verse 30

तस्मादत्र विधानेन स्नानं दानं च शक्तितः । कर्त्तव्यं श्रद्धया युक्तैः सर्वदा फलकांक्षिभिः

Karena itu, di sini hendaknya dilakukan mandi suci dan juga dana (sedekah) menurut tata cara, sesuai kemampuan; mereka yang mendambakan buah rohani melakukannya senantiasa dengan śraddhā.

Verse 31

स्नातव्यं च सुवर्णं च देयं वस्त्रादि शक्तितः

Hendaknya orang mandi suci, dan sesuai kemampuan memberikan emas serta kain dan sebagainya sebagai dana (derma).

Verse 32

अगस्त्य उवाच । इत्युक्त्वा तीर्थमाहात्म्यं लोमशो मुनिसत्तमः । अन्तर्दधे मुनिश्रेष्ठः स्तुवंस्तीर्थगुणान्मुदा

Agastya bersabda: Setelah demikian menuturkan kemuliaan tīrtha itu, Lomaśa—yang utama di antara para resi—lenyap dari pandangan, seraya dengan sukacita memuji keutamaan tempat suci tersebut.

Verse 33

इत्येतत्कथितं विप्र ऋणमोचनसंज्ञकम् । यत्र स्नानेन जन्तूनामृणं नश्यति तत्क्षणात् । ऋणमोचनतीर्थं तु पूर्वतः सरयूजले

Wahai brāhmaṇa, demikianlah telah dijelaskan tempat bernama Ṛṇamocana; di sana, dengan mandi suci, segala utang (ṛṇa) makhluk lenyap seketika. Adapun Ṛṇamocana Tīrtha itu terletak di sebelah timur, di perairan Sungai Sarayū.

Verse 34

धनुर्द्विशत्या तीर्थं च पापमोचनसंज्ञकम् । सर्वपापविशुद्धात्मा तत्र स्नानेन मानवः । जायते तत्क्षणादेव नात्र कार्या विचारणा

Dan pada jarak dua ratus dhanu terdapat sebuah tīrtha bernama Pāpamocana, ‘Pelepas Dosa’. Dengan mandi suci di sana, manusia seketika menjadi suci jiwanya dari segala dosa; tiada perlu keraguan atau pertimbangan lagi.

Verse 35

मया तत्र मुनिश्रेष्ठ दृष्टं माहात्म्यमुत्तमम्

Wahai resi termulia, di sana aku menyaksikan dengan mataku sendiri kemuliaan (māhātmya) yang paling luhur itu.

Verse 36

पांचालदेशसंभूतो नाम्ना नरहरिर्द्विजः । असत्संगप्रभावेन पापात्मा समजायत

Seorang dvija bernama Narahari, yang lahir di negeri Pāñcāla, karena pengaruh pergaulan dengan orang jahat, menjadi berdosa jiwanya.

Verse 37

नाना विधानि पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च । कृतवान्पापिसंगेन त्रयीमार्गविनिन्दकः

Karena bergaul dengan para pendosa, ia melakukan berbagai dosa—bahkan brahmahatyā dan sejenisnya—serta menjadi pencela jalan Weda (Trayī).

Verse 38

स कदाचित्साधुसंगात्तीर्थयात्राप्रसंगतः । अयोध्यामागतो विप्र महापातककृद्द्विजः

Pada suatu waktu, karena bersentuhan dengan para sādhū dan bertepatan dengan perjalanan ziarah, sang dvija—meski pelaku dosa besar—datang ke Ayodhyā, wahai brāhmaṇa.

Verse 39

पापमोचनतीर्थे तु स्नातः सत्संगतो द्विजः । पापराशिर्विनष्टोऽस्य निष्पापः समभूत्क्षणात्

Setelah mandi suci di Tīrtha Pāpamocana dan bergaul dengan orang saleh, tumpukan dosanya lenyap; seketika ia menjadi tanpa dosa.

Verse 40

दिवः पपात तन्मूर्ध्नि पुष्पवृष्टिर्मुनीश्वर । दिव्यं विमानमारुह्य विष्णुलोके गतो द्विजः

Wahai penguasa para muni, hujan bunga jatuh dari surga ke atas kepalanya; menaiki vimāna ilahi, sang brāhmaṇa pergi ke Viṣṇuloka.

Verse 41

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं मया च द्विजपुंगव । श्रद्धया परया तत्र कृतं स्नानं विशेषतः

Menyaksikan keajaiban besar itu, wahai yang utama di antara brāhmaṇa, aku pun mandi di sana dengan śraddhā tertinggi, dengan laku khusus.

Verse 42

माघकृष्णचतुर्दश्यां तत्र स्नानं विशेषतः । दानं च मनुजैः कार्य्यं सर्वपापविशुद्धये

Pada tithi caturdaśī paruh gelap bulan Māgha, mandi suci di sana sangat berkhasiat; dan manusia hendaknya juga bersedekah (dāna) demi penyucian sempurna dari segala dosa.

Verse 43

अन्यदा तु कृते स्नाने सर्वपापक्षयो भवेत्

Dan sekalipun mandi pada waktu lain, lenyapnya segala dosa tetap terjadi.

Verse 44

पापमोचनतीर्थे तु पूर्वं तु सरयूजले । धनुःशतप्रमाणेन वर्त्तते तीर्थमुत्तमम्

Di Pāpamocana Tīrtha—di sisi timur dalam air Sungai Sarayū—terbentanglah tirtha yang mulia ini sepanjang ukuran seratus dhanuṣ (busur).

Verse 45

सहस्रधारासंज्ञं तु सर्वकिल्बिषनाशनम् । यस्मिन्रामाज्ञया वीरो लक्ष्मणः परवीरहा । प्राणानुत्सृज्य योगेन ययौ शेषात्मतां पुरा

Tempat suci itu bernama Sahasradhārā, pemusnah segala kilbiṣa (dosa). Di sana dahulu, atas perintah Rāma, sang pahlawan Lakṣmaṇa—penakluk jawara musuh—melepaskan nyawanya melalui penarikan diri yogis dan mencapai keadaan Śeṣa (Ananta).

Verse 46

सार्द्धंहस्तत्रयेणैव प्रमाणं धनुषो विदुः । चतुर्भिर्हस्तकैः संख्या दण्ड इत्यभिधीयते

Orang bijak mengetahui ukuran yang disebut ‘dhanuṣ’ ialah tiga setengah hasta; sedangkan hitungan empat hasta disebut ‘daṇḍa’.

Verse 47

सूत उवाच । इत्थं तदा समाकर्ण्य कुम्भयोनिमुनेस्तदा । कृष्णद्वैपायनो व्यासः पुनः पप्रच्छ कौतुकात्

Sūta bersabda: Setelah demikian mendengar sabda resi kelahiran kendi, Agastya, Kṛṣṇa-Dvaipāyana Vyāsa kembali bertanya, digerakkan oleh rasa ingin tahu yang suci.

Verse 48

व्यास उवाच । सहस्रधारामाहात्म्यं विस्तराद्वद सुव्रत । शृण्वंस्तीर्थस्य माहात्म्यं न तृप्यति मनो मम

Vyāsa bersabda: Wahai yang bertekad mulia, jelaskanlah secara luas kemuliaan Sahasradhārā. Mendengar keagungan tīrtha ini, batinku tak pernah merasa puas.

Verse 49

अगस्त्य उवाच । सावधानः शृणु मुने कथां कथयतो मम । सहस्रधारातीर्थस्य समुत्पत्तिं महोदयात्

Agastya bersabda: Wahai resi, dengarkanlah dengan saksama kisah yang kuucapkan. Akan kuceritakan asal-usul yang mulia dari Sahasradhārā Tīrtha, yang lahir dari Mahodaya.

Verse 50

पुरा रामो रघुपतिर्देवकार्यं विधाय वै । कालेन सह संगम्य मंत्रं चक्रे नरेश्वरः

Pada zaman dahulu, Rāma, penguasa wangsa Raghu, setelah menuntaskan tugas para dewa, berjumpa dengan Kāla (Waktu) dan sang raja manusia mengadakan musyawarah rahasia.

Verse 51

मया त्याज्यो भवेत्क्षिप्रमित्थं चक्रे स संविदम्

“Ia harus segera kutinggalkan”—demikianlah ia (Rāma) menetapkan perjanjian itu sebagai ketentuan pertemuan rahasia tersebut.

Verse 52

तस्मिन्मंत्रयमाणे हि द्वारे तिष्ठति लक्ष्मणे । आगतः स तपोराशिर्दुर्वासास्तेजसां निधिः

Ketika musyawarah itu berlangsung dan Lakṣmaṇa berdiri menjaga di ambang pintu, datanglah Mahāṛṣi Durvāsā—jelmaan tapa, gudang tejas rohani—ke tempat itu.

Verse 53

आगत्य लक्ष्मणं शीघ्रं प्रीत्योवाच क्षुधाऽकुलः

Ia segera mendatangi Lakṣmaṇa; meski gelisah karena lapar, ia berbicara dengan ramah di lahirnya.

Verse 54

दुर्वासा उवाच । सौमित्रे गच्छ शीघ्रं त्वं रामाग्रे मां निवेदय । कार्यार्थिनमिदं वाक्यं नान्यथा कर्तुमर्हसि

Durvāsā bersabda: “Wahai Saumitri, segeralah pergi dan sampaikan aku di hadapan Rāma. Aku datang dengan suatu maksud; janganlah engkau bertindak selain menurut permintaanku ini.”

Verse 55

अगस्त्य उवाच । शापाद्भीतः स सौमित्रिर्द्रुतं गत्वा तयोः पुरः । मुनिं निवेदयामास रामाग्रे दर्शनार्थिनम् । दुर्वाससं तपोराशिमत्रिनन्दनमागतम्

Agastya berkata: Karena takut akan kutuk, Saumitri (Lakṣmaṇa) segera pergi ke hadapan keduanya. Ia menyampaikan kepada Rāma bahwa sang muni yang mendambakan darśana telah datang—Durvāsā, putra Atri, laksana gudang tapa yang agung.

Verse 56

रामोऽपि कालमामंत्र्य प्रस्थाप्य च बहिर्ययौ । दृष्ट्वा मुनिं तं प्रणतः संभोज्य प्रभुरादरात्

Rāma pun memohon izin kepada Kāla dan melepasnya, lalu keluar. Melihat sang muni, Tuhan menunduk memberi pranāma dan dengan penuh hormat memuliakannya dengan jamuan keramahtamahan.

Verse 57

दुर्वाससं मुनिवरं प्रस्थाप्य स्वयमादरात् । सत्यभंगभयाद्वीरो लक्ष्मणं त्यक्तवांस्तदा

Setelah dengan hormat mengantar pergi resi agung Durvāsā dengan tangannya sendiri, Rāma yang perkasa—takut melanggar kebenaran janji—saat itu melepaskan Lakṣmaṇa.

Verse 58

लक्ष्मणोऽपि तदा वीरः कुर्वन्नवितथं वचः । भ्रातुर्ज्येष्ठस्य सुमतिः सरयूतीरमाययौ

Lalu Lakṣmaṇa pun—sang pahlawan berhati luhur—menjadikan sabda kakak sulungnya tak pernah sia-sia, dan pergi ke tepi Sungai Sarayū.

Verse 59

तत्र गत्वाथ च स्नात्वा ध्यानमास्थाय सत्वरम् । चिदात्मनि मनः शान्तं संगम्यावस्थितस्तदा

Sesampainya di sana ia mandi, lalu segera memasuki samādhi. Dengan batin yang teduh, menyatu pada Ātman yang sadar, ia tetap teguh bersemayam di sana.

Verse 60

ततः प्रादुरभूत्तत्र सहस्रफणमण्डितः । शेषश्चक्षुःश्रवाः श्रेष्ठः क्षितिं भित्त्वा सहस्रधा । सुरलोकात्सुरेन्द्रोऽपि समागादमरैः सह

Kemudian tampaklah di sana Śeṣa, yang berhias lingkaran seribu tudung, yang utama—terkenal sebagai ‘yang bermata dan bertelinga’, maha-melihat dan maha-mendengar—menerobos dengan membelah bumi seribu cara. Dari alam para dewa, Indra pun datang bersama para amara.

Verse 61

ततः शेषात्मतां यातं लक्ष्मणं सत्यसंगरम् । उवाच मधुरं शक्रः सुराणां तत्र पश्यताम्

Kemudian, melihat Lakṣmaṇa—yang telah mencapai hakikat sebagai Śeṣa, teguh dalam kebenaran—Śakra (Indra) berkata manis, sementara para dewa menyaksikan di sana.

Verse 62

इन्द्र उवाच । लक्ष्मणोत्तिष्ठ शीघ्रं त्वमारोह स्वपदं स्वकम् । देवकार्यं कृतं वीर त्वया रिपुनिषूदन

Indra bersabda: “Wahai Lakṣmaṇa, bangkitlah segera dan naiklah ke kedudukanmu yang sah. O pahlawan, pembinas a musuh—olehmu tugas para dewa telah terselesaikan.”

Verse 63

वैष्णवं परमं स्थानं प्राप्नुहि त्वं सनातनम् । भवन्मूर्तिः समायातः शेषोऽपि विलसत्फणः

“Raihlah kediaman Vaiṣṇava yang tertinggi dan abadi. Wujudmu sendiri telah menampakkan diri—Śeṣa pun, dengan tudung-tudungnya yang bercahaya dan mengembang.”

Verse 64

सहस्रधा क्षितिं भित्त्वा सहस्रफणमण्डलैः । क्षितेः सहस्रच्छिद्रेषु यस्माद्भित्त्वा समुद्गताः

Dengan lingkaran seribu tudungnya ia membelah bumi seribu kali; menembus seribu celah bumi, ia pun bangkit muncul ke atas.

Verse 65

फणसाहस्रमणिभिर्दग्धाः शेषस्य सुव्रत । तस्मादेतन्महातीर्थं सरयूतीरगं शुभम् । ख्यातं सहस्रधारेति भविष्यति न संशयः

Wahai yang berkaul luhur, di sini permata pada seribu tudung Śeṣa telah tersengat panas; karena itu tīrtha agung yang suci di tepi Sarayū ini pasti termasyhur sebagai “Sahasradhārā”, yang beraliran seribu, tanpa ragu.

Verse 66

एतत्क्षेत्रप्रमाणं तु धनुषां पञ्चविंशतिः । अत्र स्नानेन दानेन श्राद्धेन श्रद्धयान्वितः । सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोकं व्रजेन्नरः

Luas kṣetra suci ini adalah dua puluh lima dhanuṣ. Barangsiapa dengan श्रद्धा (iman) mandi di sini, bersedekah, dan mempersembahkan śrāddha, ia disucikan dari segala dosa dan berangkat ke Viṣṇuloka.

Verse 67

अत्र स्नातो नरो धीमाञ्छेषं संपूज्य चाव्ययम् । तीर्थं संपूज्य विधिवद्विष्णुलोकमवाप्नुयात्

Seorang bijak, setelah mandi suci di sini, hendaknya memuja Śeṣa yang abadi; dan dengan memuja tīrtha ini menurut tata-ritus, ia mencapai alam Viṣṇu.

Verse 68

तस्मादत्र प्रकर्तव्यं स्नानं विधिपुरःसरम् । शेषरूपाहिवद्ध्येयाः पूज्या विप्रा विशेषतः

Karena itu, mandi suci di sini wajib dilakukan dengan didahului tata laku yang benar. Hendaknya bermeditasi pada ular dalam wujud Śeṣa, dan terutama menghormati para brāhmaṇa dengan pemujaan.

Verse 69

स्वर्णं चान्नं च वासांसि देयानि श्रद्धयान्वितैः । स्नानं दानं हरेः पूजा सर्वमक्षयतां व्रजेत्

Mereka yang beriman hendaknya memberi emas, makanan, dan pakaian sebagai dana. Mandi suci, sedekah, dan pemujaan kepada Hari—semuanya menjadi pahala yang tak habis-habisnya.

Verse 70

तस्मादेतन्महातीर्थं सर्वकामफलप्रदम् । क्षितौ भविष्यति सदा नात्र कार्या विचारणा

Karena itu, tīrtha agung ini menganugerahkan buah segala keinginan. Ia akan senantiasa ada di bumi; tiada perlu keraguan atau pertimbangan lagi di sini.

Verse 71

श्रावणे शुद्धपक्षस्य या तिथिः पञ्चमी भवेत् । तस्यामत्र प्रकर्तव्यो नागानुद्दिश्य यत्नतः

Pada hari lunar kelima (pañcamī) di paruh terang bulan Śrāvaṇa, hendaknya di sini dengan saksama dilakukan upacara yang ditujukan kepada para Nāga.

Verse 72

उत्सवो विपुलः सद्भिः शेषपूजापुरःसरम् । उत्सवे तु कृते तत्र तीर्थे महति मानवैः

Hendaknya orang-orang saleh menyelenggarakan perayaan agung, dengan pemujaan kepada Śeṣa (Ananta) sebagai yang terdepan. Ketika perayaan itu dilaksanakan di tīrtha yang mulia itu oleh manusia…

Verse 73

सन्तोष्य च द्विजान्भक्त्या नागपूजापुरस्सरम् । सन्तुष्टाः फणिनः सर्वे पीडयन्ति न मानुषान्

Dan dengan bhakti menyenangkan para dvija (brāhmaṇa), seraya mendahulukan pemujaan Nāga. Bila semua ular bertudung telah puas, mereka tidak mengganggu manusia.

Verse 74

वैशाखमासे ये स्नानं कुर्वंत्यत्र समाहिताः । न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि

Mereka yang dengan pikiran terpusat mandi suci di sini pada bulan Vaiśākha, tidak mengalami kembali (kelahiran ulang) bahkan melintasi ratusan krore kalpa.

Verse 75

तस्मादत्र प्रकर्तव्यं माधवे यत्नतो नरैः । स्नानं दानं हरिः पूज्यो ब्राह्मणाश्च विशेषतः । तीर्थे कृतेऽत्र मनुजैः सर्वकामफलप्रदः

Karena itu, pada bulan Mādhava (Vaiśākha) hendaknya manusia dengan sungguh-sungguh melakukan di sini: mandi suci dan dana (sedekah); Hari patut dipuja, dan para brāhmaṇa terutama harus dihormati. Bila dilakukan di tīrtha ini, ia menganugerahkan buah segala keinginan kepada manusia.

Verse 76

विष्णुमुद्दिश्य यो दद्यात्सालंकारां पयस्विनीम् । सवत्सामत्र सत्तीर्थे सत्पात्राय द्विजन्मने

Barangsiapa, dengan mempersembahkan niatnya kepada Viṣṇu, menyedekahkan di tīrtha yang utama ini seekor sapi perah berhias, beserta anaknya, kepada brāhmaṇa yang layak sebagai penerima—

Verse 77

तस्य वासो भवेन्नित्य विष्णुलोके सनातने । अक्षयं स्वर्गमाप्नोति तीर्थ स्नानेन मानवः

Baginya akan ada kediaman abadi di Viṣṇuloka yang kekal. Dengan mandi suci di tīrtha, manusia memperoleh surga yang tak binasa.

Verse 78

अत्र पूज्यौ विशेषेण नरैः श्रद्धासमन्वितः । वैशाखे मास्यलंकारैर्वस्त्रैश्च द्विजदंपती

Di sini, dengan penuh śraddhā, orang-orang hendaknya secara khusus pada bulan Vaiśākha memuliakan pasangan dvija (Brāhmaṇa) dengan perhiasan dan busana.

Verse 79

लक्ष्मीनारायणप्रीत्यै लक्ष्मीप्रात्यै विशेषतः । वैशाखे मासि तीर्थानि पृथिवीसंस्थितानि वै

Demi menyenangkan Lakṣmī-Nārāyaṇa—terutama demi Lakṣmī—pada bulan Vaiśākha, semua tīrtha yang berada di bumi menjadi nyata dan berdaya.

Verse 80

सर्वाण्यपि च संगत्य स्थास्यंत्यत्र न संशयः । तस्मादत्र विशेषेण वैशाखे स्नानतो नृणाम् । सर्वतीर्थावगाहस्य भविष्यति फलं महत्

Semua tīrtha, setelah berhimpun, akan bersemayam di sini—tanpa keraguan. Maka, khususnya dengan mandi suci di sini pada bulan Vaiśākha, manusia meraih buah agung seakan mandi di semua tīrtha.

Verse 81

अगस्त्य उवाच । इत्युक्त्वा मुनिराजेंद्रो लक्ष्मणं सुरसं गतम् । शेषं संस्थाप्य तत्तीर्थे भूभारहरणक्षमम् । लक्ष्मणं यानमारोप्य प्रतस्थे दिवमादरात्

Agastya bersabda: Setelah berkata demikian, sang mahāmuni menegakkan Śeṣa di tīrtha itu—Śeṣa yang sanggup meringankan beban bumi. Lalu, menaikkan Lakṣmaṇa ke wahana surgawi, ia berangkat ke surga dengan penuh hormat.

Verse 82

तदाप्रभृति तत्तीर्थं विख्यातिं परमां ययौ । वैशाखे मासि तीर्थस्य माहात्म्यं परमं स्मृतम्

Sejak saat itu, tīrtha itu mencapai kemasyhuran tertinggi. Pada bulan Waiśākha, kemuliaan tīrtha itu dikenang sebagai yang paling utama.

Verse 83

पञ्चम्यामपि शुक्लायां श्रावणस्य विशेषतः । अन्यदा पर्वणि श्रेष्ठं विशेषं स्नानमाचरेत् । सहस्रधारातीर्थे च नरः स्वर्गमवाप्नुयात्

Terutama pada hari kelima paruh terang bulan Śrāvaṇa, dan juga pada hari-hari parvan yang mulia lainnya, hendaknya dilakukan mandi suci yang khusus. Di Sahasradhārā Tīrtha, seseorang dapat meraih surga.

Verse 84

विधिवदिह हि धीमान्स्नानदानानि तीर्थे नरवर इह शक्त्या यः करोत्यादरेण । स इह विपुलभोगान्निर्मलात्मा च भक्त्या भजति भुजगशायिश्रीपतेरात्मनैक्यम्

Sungguh, orang bijaksana dan mulia yang di tīrtha ini, menurut tata-aturan, melakukan mandi suci dan sedekah sesuai kemampuannya dengan penuh hormat, menikmati kelimpahan berkah di dunia ini; dan dengan jiwa yang disucikan, melalui bhakti ia mencapai penyatuan dengan Śrīpati, Tuhan yang berbaring di atas ular suci.