Adhyaya 231

Verse 1

श्रीसूत उवाच । तथैव तीर्थस्तबकान् वक्ष्येऽहमृषिसत्तमाः । यैस्तु तीर्थावलीगुम्फः पूर्वोक्तैरेकतः कृतः

Śrī Sūta bersabda: Demikian pula, wahai para resi termulia, akan kuuraikan ‘gugusan-gugusan’ tīrtha; dengannya untaian tīrtha yang telah diajarkan sebelumnya dirajut menjadi satu kesatuan.

Verse 2

विभक्तो भक्तलोकानामानन्दप्रथनः शुभः । मृकण्डतनयः पूर्वं प्राह पार्थाय पृच्छते

Auspisius dan membawa kebaikan, menyebarkan sukacita di tengah para bhakta, putra Mṛkaṇḍa (Mārkaṇḍeya) dahulu menyampaikan hal-hal ini kepada Pārtha ketika ia bertanya.

Verse 3

यथा तथाहं वक्ष्यामि तीर्थानां स्तबकानिह । शिवाम्बुपानजा पुण्या रेवा कल्पलता किल

Sesuai itu, di sini akan kujelaskan gugusan-gugusan tīrtha. Sebab Revā yang penuh pahala sungguh disebut sebagai kalpalatā, sulur pemenuh harapan, yang lahir dari meminum air Śiva.

Verse 4

तीरद्वयोद्भूततीर्थप्रसूनैः पुष्पिता शुभा । यत्पुण्यगन्धलक्ष्म्या वै त्रैलोक्यं सुरभीकृतम्

Auspisius dan bercahaya, ia bermekaran oleh bunga-bunga tīrtha yang muncul dari kedua tepi; oleh kemuliaan harum kebajikannya, tiga dunia sungguh menjadi semerbak dan manis.

Verse 5

तत्पुष्पमकरन्दस्य रसास्वादविदुत्तमः । भ्रमरः खलु मार्कण्डो मुनिर्मतिमतां वरः

Mārkaṇḍa, sang muni—terbaik di antara para resi yang arif—sungguh laksana lebah yang paling mahir mengecap sari madu bunga-bunga tīrtha itu.

Verse 6

तत्पुष्पमालां हृदये तीर्थस्तबकचित्रिताम् । दधाति सततं पुण्यां मुनिर्भृगुकुलोद्वहः । तस्याः स्तबकसंस्थानं वक्ष्येऽहमृषिसत्तमाः

Kalung bunga yang penuh pahala itu—dihiasi gugusan-gugusan tīrtha—senantiasa dipangku dalam hati oleh sang resi, kebanggaan keturunan Bhṛgu. Wahai resi termulia, kini akan kuuraikan susunan gugusan-gugusan itu.

Verse 7

ओङ्कारतीर्थमारभ्य यावत्पश्चिमसागरम् । संगमाः पञ्चत्रिंशद्वै नदीनां पापनाशनाः

Mulai dari Oṅkāra-tīrtha hingga ke Samudra Barat, sungguh ada tiga puluh lima saṅgama (pertemuan sungai) yang melenyapkan dosa.

Verse 8

दशैकमुत्तरे तीरे सत्रिविंशति दक्षिणे । पञ्चत्रिंशत्तमः श्रेष्ठो रेवासागरसङ्गमः

Di tepi utara ada sebelas saṅgama, dan di tepi selatan ada dua puluh tujuh; yang ketiga puluh lima, yang paling utama, ialah saṅgama Revā dengan Samudra.

Verse 9

सङ्गमः सहितान्येवं रेवातीरद्वयेऽपि च । चतुःशतानि तीर्थानि प्रसिद्धानि द्विजोत्तमाः

Demikianlah, termasuk semua saṅgama, pada kedua tepi Revā terdapat empat ratus tīrtha yang termasyhur, wahai yang utama di antara para dvija.

Verse 10

त्रिशतं शिवतीर्थानि त्रयीस्त्रिंशत्समन्वितम् । तत्रापि व्यक्तितो वक्ष्ये शृणुध्वं तानि सत्तमाः

Ada tiga ratus tīrtha Śiva, ditambah tiga puluh tiga lagi; di antaranya pun akan kuuraikan dengan jelas—dengarkanlah, wahai para mulia.

Verse 11

मार्कण्डेश्वरतीर्थानि दश तेषु मुनीश्वराः । दशादित्यभवान्यत्र नवैव कपिलेश्वराः

Di antaranya ada sepuluh tīrtha Mārkaṇḍeśvara, wahai para maharsi; di sini ada sepuluh tempat yang bersifat Āditya (surya), dan sembilan Kapileśvara.

Verse 12

सोमसंस्थापितान्यष्टौ तावन्तो नर्मदेश्वराः । कोटितीर्थान्यथाष्टौ च सप्त सिद्धेश्वरास्तथा

Delapan didirikan oleh Soma, dan demikian pula ada delapan Narmadeśvara. Lalu ada delapan Koṭi-tīrtha, dan juga tujuh Siddheśvara.

Verse 13

नागेश्वराश्च सप्तैव रेवातीरद्वयेऽपि तु । सप्तैव वह्निविहितान्यथाप्यावर्तसप्तकम्

Di kedua tepi Revā pun ada tujuh Nāgeśvara. Tujuh pula yang didirikan oleh Vahni (Api), dan demikian juga kelompok tujuh Āvarta—tīrtha pusaran suci.

Verse 14

केदारेश्वरतीर्थानि पञ्च पञ्चेन्द्रजानि च । वरुणेशाश्च पञ्चैव पञ्चैव धनदेश्वराः

Ada lima tīrtha Kedāreśvara, dan lima pula yang lahir dari Indra. Lima Varuṇeśa juga ada, dan lima Dhanadeśvara.

Verse 15

देवतीर्थानि पञ्चैव चत्वारो वै यमेश्वराः । वैद्यनाथाश्च चत्वारश्चत्वारो वानरेश्वराः

Ada lima Deva-tīrtha; sungguh ada empat Yameśvara; empat Vaidyanātha, dan empat pula Vānareśvara.

Verse 16

अङ्गारेश्वरतीर्थानि तावन्त्येव मुनीश्वराः । सारस्वतानि चत्वारि चत्वारो दारुकेश्वराः

Wahai para muni agung, Aṅgāreśvara-tīrtha pun berjumlah sama; ada empat tīrtha Sārasvata, dan empat pula Dārukeśvara.

Verse 17

गौतमेश्वरतीर्थानि त्रीणि रामेश्वरास्त्रयः । कपालेश्वरतीर्थानि त्रीणि हंसकृतानि च

Sang resi menyatakan: ada tiga tīrtha suci bernama Gautameśvara; tiga (kuil) Rāmeśvara; tiga tīrtha Kapāleśvara; dan juga tiga tempat suci yang ditegakkan oleh Haṃsa, Angsa Ilahi.

Verse 18

त्रीण्येव मोक्षतीर्थानि त्रयो वै विमलेश्वराः । सहस्रयज्ञतीर्थानि त्रीण्येव मुनिरब्रवीत्

Sang muni bersabda: tepat tiga tīrtha yang termasyhur menganugerahkan mokṣa; dan sungguh ada tiga (kuil) Vimaleśvara. Demikian pula, ia menyatakan bahwa tepat tiga tīrtha bernama Sahasra-yajña, ‘Seribu Kurban Suci’.

Verse 19

भीमेश्वरास्त्रयः ख्याताः स्वर्णतीर्थानि त्रीणि च । धौतपापद्वयं प्रोक्तं करञ्जेशद्वयं तथा

Tiga Bhīmeśvara termasyhur; dan ada tiga Svarṇa-tīrtha pula. Disebutkan juga dua tempat bernama Dhautapāpa, ‘Pencuci Dosa’, dan demikian pula dua (kuil) Karañjeśa.

Verse 20

ऋणमोचनतीर्थे द्वे तथा स्कन्देश्वरद्वयम् । दशाश्वमेधतीर्थे द्वे नन्दीतीर्थद्वयं द्विजाः

Wahai kaum dwija, terdapat dua tīrtha Ṛṇamocana yang membebaskan dari utang, demikian pula dua Skandeśvara. Ada dua tīrtha Daśāśvamedha, dan sepasang tīrtha Nandī juga.

Verse 21

मन्मथेशद्वयं चैव भृगुतीर्थद्वयं तथा । पराशरेश्वरौ द्वौ च अयोनीसंभवद्वयम्

Ada pula sepasang Manmatheśa, dan sepasang tīrtha Bhṛgu. Disebutkan dua Parāśareśvara, serta sepasang yang dikenal sebagai Ayonīsaṃbhava, ‘yang lahir tanpa rahim’.

Verse 22

व्यासेश्वरद्वयं प्रोक्तं पितृतीर्थद्वयं तथा । नन्दिकेश्वरतीर्थे द्वे द्वौ च गोपेश्वरौ स्मृतौ

Dinyatakan pula sepasang Vyāseśvara, dan sepasang Pitṛ-tīrtha, tempat suci bagi para leluhur. Ada dua tīrtha Nandikeśvara, dan dua Gopeśvara juga dikenang.

Verse 23

मारुतेशद्वयं तद्वद्द्वौ च ज्वालेश्वरौ स्मृतौ । शुक्लतीर्थद्वयं पुण्यमप्सरेशद्वयं तथा

Demikian pula ada sepasang Māruteśa, dan dua Jvāleśvara dikenang. Sepasang Śukla-tīrtha adalah suci penuh pahala, dan demikian pula sepasang Apsareśa.

Verse 24

पिप्पलेश्वरतीर्थे द्वे माण्डव्येश्वरसंज्ञिते । द्वीपेश्वरद्वयं चैव प्राह तद्वद्भृगूद्वहः । उत्तरेश्वरतीर्थे द्वे अशोकेशद्वयी तथा

Ada dua tīrtha Pippaleśvara yang dikenal dengan nama Māṇḍavyeśvara. Keturunan Bhṛgu yang mulia juga menyatakan sepasang Dvīpeśvara. Demikian pula ada dua tīrtha Uttareśvara, serta sepasang Aśokeśa.

Verse 25

द्वे योधनपुरे चैव रोहिणीतीर्थकद्वयम् । लुङ्केश्वरद्वयं ख्यातमाख्यानं मुनिना तथा

Di Yodhanapura pun ada dua tīrtha, dan sepasang Rohiṇī-tīrtha. Sepasang kuil Luṅkeśvara termasyhur—demikianlah kisah sang resi menyatakan.

Verse 26

सैकोनविंशतिशतं तीर्थान्येकैकशो द्विजाः । स्तबकेषु कृतं तीर्थं द्विशतं सचतुर्दशम्

Wahai para dvija, bila dihitung satu per satu, tīrtha berjumlah seratus sembilan belas. Dan dalam ‘stabaka’ (kelompok-kelompok), tīrtha yang didirikan berjumlah dua ratus empat belas.

Verse 27

शैवान्येतानि तीर्थानि वैष्णवानि च सत्तमाः । शृणुध्वं प्रोच्यमानानि ब्राह्मशाक्तानि च क्रमात्

Wahai yang utama di antara orang saleh, inilah tīrtha Śaiva dan juga tīrtha Vaiṣṇava. Kini dengarkan berurutan, saat tīrtha Brāhma (Brahmā) dan Śākta (Dewi) sedang diuraikan.

Verse 28

अष्टविंशतितीर्थानि वैष्णवान्यब्रवीन्मुनिः । तेषु वाराहतीर्थानि षडेव मुनिसत्तमाः

Sang resi menyatakan bahwa tīrtha Vaiṣṇava ada dua puluh delapan. Di antaranya, wahai resi termulia, enam adalah Varāha-tīrtha secara khusus.

Verse 29

चत्वारि चक्रतीर्थानि शेषाण्यष्टादशैव हि । विष्णुनाधिष्ठितान्येव प्राह पूर्वं मृकण्डजः

Empat adalah Cakra-tīrtha; selebihnya, sungguh, ada delapan belas. Semuanya berada di bawah naungan Viṣṇu—demikian dahulu Mṛkaṇḍaja (Mārkaṇḍeya) telah menyatakan.

Verse 30

तथैव ब्रह्मणा सिद्ध्यै सप्ततीर्थान्यवीवदत् । त्रिषु च ब्रह्मणः पूजा ब्रह्मेशाश्चतुरोऽपरे । अष्टाविंशन्मया ख्याता यथासङ्ख्यं यथाक्रमम्

Demikian pula, demi memperoleh siddhi Brahmā, ia menuturkan tujuh tīrtha. Pada tiga tempat dilakukan pemujaan kepada Brahmā, dan empat lainnya adalah tīrtha Brahmeśa. Maka dua puluh delapan telah kuuraikan—menurut bilangan dan urutan yang semestinya.

Verse 31

एतत्पवित्रमतुलं ह्येतत्पापहरं परम् । नर्मदाचरितं पुण्यं माहात्म्यं मुनिभाषितम्

Ini tiada banding dalam kesucian; inilah yang tertinggi dalam melenyapkan dosa. Kisah suci Narmadā ini—Māhātmya ini—telah diucapkan oleh sang resi.

Verse 32

सूत उवाच । एवमुद्देशतः प्रोक्तो रेवातीर्थक्रमो मया । यथा पार्थाय संक्षेपान्मार्कण्डो मुनिरब्रवीत्

Sūta berkata: Demikianlah, secara ringkas, urutan tīrtha-tīrtha Revā telah kukatakan—sebagaimana resi Mārkaṇḍa dahulu menuturkannya secara singkat kepada Pārtha (Arjuna).

Verse 33

अवान्तराणि तीर्थानि तेषु गुप्तान्यनेकशः । यत्र यावत्प्रमाणानि तान्याकर्णयतानघाः

Di dalamnya ada tīrtha-tīrtha cabang, banyak yang tersembunyi. Dengarkanlah kini, wahai yang tak bernoda, di mana letaknya dan sejauh mana batas sucinya diukur.

Verse 34

ओङ्कारतीर्थपरितः पर्वतादमरकण्टात् । क्रोशद्वये सर्वदिक्षु सार्धकोटीत्रयी मता

Di sekeliling Oṅkāra-tīrtha, dari gunung Amarakāṇṭa, dalam jangkauan dua krośa ke segala arah, bilangan sucinya dipandang tiga setengah krore.

Verse 35

तीर्थानां संख्यया गुप्तप्रकटानां द्विजोत्तमाः । कोटिरेका तु तीर्थानां कपिलासङ्गमे पृथक्

Menurut hitungan tīrtha yang tersembunyi maupun yang tampak, wahai para dwija utama: di Kapilā-saṅgama saja, tīrtha berjumlah satu krore ditambah satu, sebagai perhitungan tersendiri.

Verse 36

अशोकवनिकायाश्च तीर्थं लक्षं प्रतिष्ठितम् । शतमं गारगर्तायाः सङ्गमे मुनिसत्तमाः

Di Aśoka-vanikā pun, seratus ribu tīrtha telah ditegakkan. Dan di pertemuan sungai Gāragartā, wahai para resi utama, ada seratus tīrtha.

Verse 37

तीर्थानामयुतं तद्वत्कुब्जायाः सङ्गमे स्थितम् । शतं हिरण्यगर्भायाः सङ्गमे समवस्थितम्

Demikian pula, di pertemuan Kubjā bersemayam sepuluh ribu tīrtha. Dan di pertemuan yang bernama Hiraṇyagarbhā, seratus tīrtha dikatakan teguh ditegakkan.

Verse 38

तीर्थानामष्टषष्टिश्च विशोकासङ्गमे स्थिता । तथा सहस्रं तीर्थानां संस्थितं वागुसङ्गमे

Di pertemuan Viśokā terdapat enam puluh delapan tīrtha. Demikian pula, di pertemuan Vāgu, seribu tīrtha dinyatakan telah ditegakkan.

Verse 39

शतं सरस्वतीसङ्गे शुक्लतीर्थे शतद्वयम् । सहस्रं विष्णुतीर्थेषु महिष्मत्यामथायुतम्

Di pertemuan Sarasvatī ada seratus tīrtha; di Śukla-tīrtha ada dua ratus. Di Viṣṇu-tīrtha ada seribu; dan di Mahīṣmatī ada sepuluh ribu lagi.

Verse 40

शूलभेदे च तीर्थानां साग्रं लक्षं स्थितं द्विजाः । देवग्रामे सहस्रं च तीर्थानां मुनिरब्रवीत्

Wahai para dwija, di Śūlabheda bersemayam seratus ribu tīrtha dan lebih; dan di Devagrāma, sang resi menyatakan bahwa seribu tīrtha telah ditegakkan.

Verse 41

लुङ्केश्वरे च तीर्थानां साग्रा सप्तशती स्थिता । तीर्थान्यष्टोत्तरशतं मणिनद्याश्च सङ्गमे । वैद्यनाथे च तीर्थानां शतमष्टाधिकं विदुः

Di Luṅkeśvara bersemayam tujuh ratus tīrtha dan lebih. Di pertemuan sungai Maṇinadī terdapat seratus delapan tīrtha. Dan di Vaidyanātha pun diketahui tīrtha berjumlah seratus delapan.

Verse 42

एवं तावत्प्रमाणानि तीर्थे कुम्भेश्वरे द्विजाः । साग्रं लक्षं च तीर्थानां स्थितं रेवोरसङ्गमे

Wahai para dwija, demikianlah ukuran (hitungan) di tīrtha Kumbheśvara sejauh ini. Dan di pertemuan Revora bersemayam seratus ribu tīrtha dan lebih.

Verse 43

ततश्चाप्यधिकानि स्युरिति मार्कण्डभाषितम् । अष्टाशीतिसहस्राणि व्यासद्वीपाश्रितानि च

Dan melampaui semua ini, dikatakan masih ada yang lebih banyak—demikian sabda Mārkaṇḍeya. Delapan puluh delapan ribu (tīrtha) juga disebut terkait dengan Vyāsa-dvīpa.

Verse 44

सङ्गमे च करञ्जायाः स्थितमष्टोत्तरायुतम् । एरण्डीसङ्गमे तद्वत्तीर्थान्यष्टाधिकं शतम्

Di pertemuan Karañjā bersemayam sepuluh ribu delapan tīrtha. Dan di pertemuan Eraṇḍī pun demikian, terdapat seratus delapan tīrtha.

Verse 45

धूतपापे च तीर्थानां षष्टिरष्टाधिका स्थिता । स्कन्दतीर्थे शतं पुण्यं तीर्थानां मुनिरुक्तवान्

Di Dhūtapāpa terdapat enam puluh delapan tīrtha yang telah ditegakkan. Dan di Skanda-tīrtha, sang resi menyatakan hadirnya seratus tīrtha yang suci.

Verse 46

कोहनेश च तीर्थानां षष्टिरष्टाधिका स्थिता । सार्धकोटी च तीर्थानां स्थिता वै कोरिलापुरे

Di Kohaneśa juga ditegakkan enam puluh delapan tīrtha. Dan di Korilāpura, sungguh dikatakan bersemayam satu setengah krore tīrtha.

Verse 47

रामकेशवतीर्थे च सहस्रं साग्रमुक्तवान् । अस्माहके सहस्रं च तीर्थानि निवसन्ति हि

Ia menyatakan bahwa di Rāmakeśava-tīrtha ada seribu tīrtha dan lebih. Dan di Asmāhaka pun, sungguh, seribu tīrtha bersemayam.

Verse 48

लक्षाष्टकं सहस्रे द्वे शुक्लतीर्थे द्विजोत्तमाः । तीर्थानि कथयामास पुरा पार्थाय भार्गवः

Wahai yang terbaik di antara para dvija, di Śukla-tīrtha dahulu kala Bhārgava menceritakan kepada Pārtha tentang tīrtha-tīrtha: delapan laksa dan dua ribu.

Verse 49

शतमष्टाधिकं प्राह प्रत्येकं सङ्गमेषु च । नदीनामवशिष्टानां कावेरीसङ्गमं विना

Ia menyatakan bahwa pada tiap pertemuan sungai, bagi sungai-sungai yang tersisa, terdapat seratus delapan tīrtha—kecuali pada sangam Kāverī.

Verse 50

कावेर्याः सङ्गमे विप्राः स्थिता पञ्चशती तथा । तीर्थानां पर्वसु तथा विशेषो मुनिनोदितः

Di pertemuan Sungai Kāverī, wahai para brāhmaṇa, berdiri lima ratus tīrtha yang telah ditetapkan. Demikian pula, sang muni mewartakan keistimewaan tīrtha pada hari-hari perayaan dan saat-saat suci.

Verse 51

मोक्षतीर्थं हि सत्प्राहुः पुराणपुरुषाश्रितम् । भृगोः क्षेत्रे च तीर्थानां कोटिरेका समाश्रिता

Orang-orang saleh menyebutnya ‘Mokṣa-tīrtha’, sebab ia berada dalam lindungan Purāṇa-Puruṣa, Sang Pribadi Purba. Dan di wilayah suci Bhṛgu, dikatakan berdiri satu krore dan satu tīrtha.

Verse 52

साधिकानामृषिश्रेष्ठा वक्तुं शक्तो हि को भवेत् । सर्वामराश्रयं प्रोक्तं सर्वतीर्थाश्रयं तथा

Wahai yang terbaik di antara para ṛṣi, siapa yang sanggup menguraikannya sepenuhnya? Wilayah ini dinyatakan sebagai perlindungan bagi semua dewa, dan juga sebagai naungan bagi semua tīrtha.

Verse 53

त्रिषु लोकेषु विख्यातं पूजितं सिद्धिसाधनम् । भारभूत्यां च तीर्थानां स्थितमष्टोत्तरं शतम्

Termasyhur di tiga dunia, dipuja, dan menjadi sarana meraih siddhi—di Bhārabhūti pun berdiri seratus delapan tīrtha yang ditetapkan.

Verse 54

अक्रूरेश्वरतीर्थे च सार्धं तीर्थशतं स्थितम् । विमलेश्वरतीर्थे तु रेवासागरसङ्गमे । दशायुतानि तीर्थानां साधिकान्यब्रवीन्मुनिः

Di Akrūreśvara-tīrtha berdiri seratus tīrtha dan setengahnya. Namun di Vimaleśvara-tīrtha, pada pertemuan Revā dengan samudra, sang muni menyatakan ada sepuluh ribu tīrtha, bahkan lebih dari itu.

Verse 231

अध्याय

Bab (penanda bab).