Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 91, Shloka 33

भरद्वाजाश्रमे भरतसैन्यस्य दिव्यात्मिथ्यम् / Divine Hospitality to Bharata’s Army at Bharadvaja’s Hermitage

Devanagari script

सितमेघनिभं चापि राजवेश्म सुतोरणम्।दिव्यमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम्।।।।चतुरश्रमसंबाधं शयनासनयानवत्।दिव्यैस्सर्वरसैर्युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत्।।।।उपकल्पितसर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम्।क्लुप्तसर्वासनं श्रीमत्स्वास्तीर्णशयनोत्तमम्।।।।

Transliteration

sitamēghanibhaṃ cāpi rājavēśma sutōraṇam |

divyamālyakṛtākāraṃ divyagandhasamukṣitam ||

caturaśram asaṃbādhaṃ śayanāsanayānavat |

divyaiḥ sarvarasair yuktaṃ divyabhōjanavastravat ||

upakalpitasarvānnaṃ dhautanirmalabhājanam |

kluptasarvāsanaṃ śrīmat svāstīrṇaśayanottamam ||

Translation

Tampak pula sebuah kediaman raja yang mujur, dengan gerbang-gerbang halus laksana awan putih; berhias rangkaian bunga surgawi dan diperciki keharuman ilahi. Luas dan berbentuk segi empat, lengkap dengan ranjang, tempat duduk, dan kendaraan; dipenuhi segala minuman surgawi, serta santapan dan busana ilahi. Segala jenis hidangan telah disediakan dalam bejana yang dicuci bersih tanpa noda; tempat duduk tertata bagi semua, dan dipan-pelan yang megah terhampar indah.

Word by Word

• सितमेघनिभम्: like a white cloud
• सितमेघनिभम्: Visheshana (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सित-मेघ-निभ (प्रातिपदिक; सित + मेघ + निभ)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषणम् (qualifier of राजवेश्म); तत्पुरुषसमास (सितमेघ इव निभम्)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• अपि: also
• अपि: Sambandha (सम्बन्ध/Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय (particle: 'also/even')

• राजवेश्म: royal palace
• राजवेश्म: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: राज-वेश्मन् (प्रातिपदिक; राजन् + वेश्मन्)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; तत्पुरुषसमास (राज्ञः वेश्म)

• सुतोरणम्: having fine archways
• सुतोरणम्: Visheshana (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सु-तोरण (प्रातिपदिक; सु + तोरण)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषणम् (qualifier of राजवेश्म); कर्मधारय (सुन्दरं तोरणं यस्य तत्)

• दिव्यमाल्यकृताकारम्: shaped/adorned with divine garlands
• दिव्यमाल्यकृताकारम्: Visheshana (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: दिव्य-माल्य-कृत-आकार (प्रातिपदिक; दिव्य + माल्य + कृत + आकार)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; कृदन्त-विशेषणम्: कृत (कृ-धातु, क्त-प्रत्यय, past passive participle) + आकार; तत्पुरुषसमास (दिव्यैः माल्यैः कृतः आकारः यस्य)

• दिव्यगन्धसमुक्षितम्: sprinkled with celestial perfumes
• दिव्यगन्धसमुक्षितम्: Visheshana (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: दिव्य-गन्ध-समुक्षित (प्रातिपदिक; दिव्य + गन्ध + समुक्षित)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; कृदन्त-विशेषणम्: समुक्षित (उक्ष्-धातु, सम्-उपसर्ग, क्त-प्रत्यय; 'sprinkled'); तत्पुरुषसमास (दिव्यगन्धैः समुक्षितम्)

• चतुरश्रमसंबाधम्: quadrangular and spacious
• चतुरश्रमसंबाधम्: Visheshana (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: चतुरश्र-असंबाध (प्रातिपदिक; चतुरश्र + असंबाध)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषणम् (qualifier of राजवेश्म); कर्मधारय (चतुरश्रं च असंबाधं च)

• शयनासनयानवत्: furnished with beds, seats, and vehicles
• शयनासनयानवत्: Visheshana (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: शयन-आसन-यान-वत् (प्रातिपदिक; शयन + आसन + यान + वत्)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषणम्; द्वन्द्वसमास (शयनानि च आसनानि च यानानि च) + वत् (possessive suffix: 'having')

• दिव्यैः: with divine
• दिव्यैः: Karana (करण/Instrument)
• Type: Adjective
• Root: दिव्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन; विशेषणम् (qualifier of सर्वरसैः)

• सर्वरसैः: with all kinds of drinks/juices
• सर्वरसैः: Karana (करण/Instrument)
• Type: Noun
• Root: सर्व-रस (प्रातिपदिक; सर्व + रस)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन; तत्पुरुषसमास (सर्वे रसाः)

• युक्तम्: provided; furnished
• युक्तम्: Visheshana (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: युज् (धातु) + क्त (प्रत्यय) → युक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle): 'provided/arranged'

• दिव्यभोजनवस्त्रवत्: having heavenly food and garments
• दिव्यभोजनवस्त्रवत्: Visheshana (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: दिव्य-भोजन-वस्त्र-वत् (प्रातिपदिक; दिव्य + भोजन + वस्त्र + वत्)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषणम्; द्वन्द्वसमास (भोजनं च वस्त्रं च) + वत् (having)

• उपकल्पितसर्वान्नम्: stocked with all kinds of food
• उपकल्पितसर्वान्नम्: Visheshana (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: उप-कल्प् (धातु) + क्त (प्रत्यय) → उपकल्पित + सर्व-अन्न (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; कृदन्त-विशेषणम्: उपकल्पित (past passive participle) + तत्पुरुषसमास (सर्वं अन्नं यस्मिन् उपकल्पितम्)

• धौतनिर्मलभाजनम्: with clean, washed vessels
• धौतनिर्मलभाजनम्: Visheshana (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: धौत-निर्मल-भाजन (प्रातिपदिक; धौत + निर्मल + भाजन)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; कृदन्त-विशेषणम्: धौत (धाव्/धौ-धातु, क्त) + कर्मधारय (धौतं च निर्मलं च भाजनम्)

• क्लुप्तसर्वासनम्: with all seats arranged
• क्लुप्तसर्वासनम्: Visheshana (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: क्लृप् (धातु) + क्त (प्रत्यय) → क्लुप्त + सर्व-आसन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; कृदन्त-विशेषणम्: क्लुप्त (arranged) + तत्पुरुषसमास (सर्वाणि आसनानि यस्मिन् क्लुप्तानि)

• श्रीमत्: splendid; auspicious
• श्रीमत्: Visheshana (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: श्रीमत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषणम् (qualifier of राजवेश्म)

• स्वास्तीर्णशयनोत्तमम्: having excellent beds well spread
• स्वास्तीर्णशयनोत्तमम्: Visheshana (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सु-आस्तीर्ण-शयन-उत्तम (प्रातिपदिक; सु + आस्तीर्ण + शयन + उत्तम)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; कृदन्त-विशेषणम्: आस्तीर्ण (स्तृ-धातु, आ-उपसर्ग, क्त; 'spread/covered') with सु-; तत्पुरुषसमास (सु-आस्तीर्णं शयनं, तस्य उत्तमम्)

Context

An auspicious royal palace with splendid archs resembling white clouds sprang up. It was sprinkled with celestial perfumes and adorned with beautiful garlands. That royal palace forming a quadrangle was furnished with couches, seats and carriages and furnished with celestial drinks of every kind, delicious food and splendid garments. It was stocked with food of every variety in clean and spotless vessels. Seats for every one and magnificent couches covered with excellent bedstead were arranged.

Characters & Entities

• Gateways (toraṇa)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Righteous hospitality (atithi-dharma) expressed as thoughtful provision: comfort, nourishment, cleanliness, and dignity are ensured for guests and their community.

What is the narrative situation?

Miraculous royal accommodations manifest for Bharata and his followers, described in detail—architecture, fragrance, furnishings, food, and orderly seating.

Which character virtue is emphasized?

Generosity guided by propriety (maryādā): abundance is not mere luxury but a disciplined, respectful hosting of others.