The Explanation of Sandhyā and Related Daily Observances (Saṅdhyā-ādi Nitya-karma-Vidhi)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । ततः श्वासानुसारेण दत्वा पादं महीतले । समुद्र मेखले देवि पर्वतस्तनमण्डले 1. ॥ १ ॥

Sanatkumāra bersabda: Kemudian, mengikuti irama napas, letakkan kaki di atas bumi—wahai Dewi—bumi yang berikat-pinggang samudra dan berhias gunung-gunung laksana payudara.

Verse 2

विष्णुपत्नि नमस्तुभ्यं पादस्पर्शं क्षमस्व मे । इति भूमिं तु सम्प्रार्थ्य विहरेच्च यथाविधि ॥ २ ॥

“Wahai Bhūmi, permaisuri Viṣṇu, sembah sujud bagimu. Ampunilah sentuhan kakiku.” Demikian memohon kepada bumi, lalu berjalan sesuai tata-aturan.

Verse 3

रक्षः कोणे ततो ग्रामाद्गत्वा मन्त्रमुदीरयेत् । गच्छन्तु ऋषयो देवाः पिशाचा ये च गुह्यकाः ॥ ३ ॥

Kemudian, pergi dari desa menuju penjuru yang dikaitkan dengan rākṣasa, lalu ucapkan mantra: “Pergilah para ṛṣi dan para dewa; pergilah pula para piśāca dan mereka yang disebut guhyaka.”

Verse 4

पितृभूतगणाः सर्वे करिष्ये मलमोचनम् । इति तालत्रयं दत्वा शिरः प्रावृत्य वाससा ॥ ४ ॥

Wahai para kelompok Pitṛ dan Bhūta semuanya, kini aku akan membuang kotoran. Setelah berkata demikian, ia bertepuk tiga kali, lalu menutupi kepala dengan kain dan melangkah pergi.

Verse 5

दक्षिणाभिमुखं रात्रौ दिवा स्थित्वा ह्युदङ्मुखः । मलं विसृज्य शौचं तु मृदाद्भिः समुपाचरेत् ॥ ५ ॥

Pada malam hari hendaknya menghadap selatan, dan pada siang hari berdiri menghadap utara. Setelah buang kotoran, lakukan śauca dengan tanah liat dan air menurut tata cara.

Verse 6

एका लिङ्गे गुदे तिस्रो दश वामकरे मृदः । करयोः सप्त वै दद्यात्त्रित्रिवारं च पादयोः ॥ ६ ॥

Untuk alat kelamin gunakan tanah sekali; untuk dubur tiga kali; untuk tangan kiri sepuluh kali. Untuk kedua tangan tujuh kali, dan untuk kaki tiga-kali-tiga kali.

Verse 7

एवं शौचं विधायाथ गण्डूषान्द्वादशैव तु । कृत्वा वनस्पतिं चाथ प्रार्थयेन्मनुनामुना ॥ ७ ॥

Setelah melakukan śauca demikian, lakukan dua belas kali gaṇḍūṣa (kumur). Sesudah itu, memanggil Dewa Vanaspati, hendaknya berdoa dengan mantra yang ditetapkan ini.

Verse 8

आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवसूनि च । श्रियं प्रज्ञां च मेधां च त्वं नो देहि वनस्पते ॥ ८ ॥

Wahai Vanaspati, anugerahkan kepada kami umur panjang, kekuatan, kemasyhuran, dan cahaya wibawa; juga keturunan, ternak, serta harta; limpahkan pula śrī, kebijaksanaan, dan kecerdasan tajam.

Verse 9

संप्रार्थ्यैवं दन्तकाष्ठं द्वादशाङ्गुलसंमितम् । गृहीत्वा काममंत्रेण कुर्यान्मन्त्री समाहितः ॥ ९ ॥

Setelah memohon dengan hormat, ambillah kayu sikat gigi sepanjang dua belas jari; lalu dengan batin terpusat, laksanakan tata cara sambil melafalkan Kāma-mantra.

Verse 10

कामदेवपदं ङेन्तं तथा सर्वजनप्रियम् । हृदन्तः कामबीजाढ्यं दन्तांश्चानेन शोधयेत् ॥ १० ॥

Gunakan pada yang terkait dengan Kāmadeva, berakhir dengan bunyi sengau ‘ṅ’, yang dicintai semua orang; berakhir pada bunyi hati (hṛd-anta) dan sarat kāma-bīja; dengan itu sucikan pula bunyi/aksara dantya.

Verse 11

जिह्वोल्लेखो वाग्भवेन मूलेन क्षालयेन्मुखम् । देवागारं ततो गत्वा निर्माल्यमपसार्य च ॥ ११ ॥

Setelah membersihkan lidah, berkumurlah dengan mūla-mantra Vāgbhava; kemudian pergi ke ruang pemujaan dan singkirkan nirmālya lama (bunga layu dan sejenisnya).

Verse 12

परिधायाम्बरं शुद्धं मङ्गलारार्तिकं चरेत् । अस्त्रेण पात्रं संप्रोक्ष्य मूलेन ज्वालयेच्च तम् ॥ १२ ॥

Kenakan pakaian suci, lalu lakukan ārati yang membawa keberkahan. Percikkan penyucian pada wadah dengan Astra-mantra, kemudian nyalakan dengan Mūla-mantra.

Verse 13

संपूज्य पात्र्रमादायोत्थाय घन्टां च वादयेत् । सुगोघृतप्रदीपेन भ्रामितेन समन्ततः ॥ १३ ॥

Setelah memuja dengan sempurna, angkat wadah itu, berdirilah dan bunyikan lonceng; lalu dengan pelita ghee sapi yang harum, putarkan mengelilingi semuanya sebagai ārati.

Verse 14

वाद्यैर्गींतैर्मनोज्ञैश्च देवस्यारार्तिकं भवेत् । इति नीराजनं कृत्वा प्रार्थयित्वा निजेश्वरम् ॥ १४ ॥

Dengan nyanyian yang indah dan alat musik, hendaknya dilakukan ārārtika (ārati) bagi Dewa. Setelah nīrājana (melambaikan pelita) selesai, berdoalah kepada Tuhanmu sendiri॥14॥

Verse 15

स्नातुं यायान्निम्नगादौ कीर्तयन्देवतागुणान् । गत्वा तीर्थं नमस्कृत्य स्नानीयं च निधाय वै ॥ १५ ॥

Untuk mandi, pergilah ke sungai atau aliran air yang rendah sambil melantunkan keutamaan para dewa. Setelah tiba di tīrtha, bersujud hormat dan letakkan perlengkapan mandi dengan semestinya॥15॥

Verse 16

मूलाभिमन्त्रितमृदमादाय कटिदेशतः । विलिप्य पादपर्यन्तं क्षालयेत्तीर्थवारिणा ॥ १६ ॥

Ambillah tanah liat yang telah disucikan dengan mūla-mantra, oleskan pada tubuh dari pinggang hingga kaki, lalu bilas dengan air tīrtha॥16॥

Verse 17

ततश्च पञ्चभिः पादौ प्रक्षाल्यान्तर्जले पुनः । प्रविश्य नाभिमात्रे तु मृदं वामकरस्य च ॥ १७ ॥

Kemudian basuh kaki dengan lima cidukan air, lalu masuk lagi ke dalam air. Berdirilah hingga air setinggi pusar, dan ambil segumpal tanah liat dengan tangan kiri juga॥17॥

Verse 18

मणिबन्धे हस्ततले तदग्रे च तथा पुनः । कृत्वाङ्गुल्या गाङ्गमृदमादायास्त्रेण तत्पुनः ॥ १८ ॥

Pada pergelangan, pada telapak, dan pada bagian depannya pula—dengan jari ambillah tanah suci Gangga, lalu oleskan kembali sambil melafalkan Astra-mantra॥18॥

Verse 19

निजोपरि च मन्त्रज्ञो भ्रामयित्वा त्यजेत्सुधी । तलस्थां च षडङ्गेषु तन्मन्त्रैः प्रविलेपयेत् ॥ १९ ॥

Sang bijak yang mengetahui mantra hendaknya memutar benda suci itu di atas dirinya lalu menyingkirkannya. Kemudian, dengan mantra yang sama, ia mengoleskan bahan di telapak tangan itu pada enam anggota (ṣaḍaṅga) tubuhnya॥19॥

Verse 20

निमज्य क्षालयेत्सम्यग् मलस्नानमितीरितम् । विभाव्येष्टमयं सर्वमान्तरं स्नानमाचरेत् ॥ २० ॥

Setelah menyelam, hendaknya ia membasuh diri dengan saksama; inilah yang disebut “malasnāna”, mandi penghapus kotoran. Lalu, dengan merenungkan bahwa segala sesuatu dipenuhi kehadiran Iṣṭa-Devata, ia melakukan mandi batin (penyucian batin)॥20॥

Verse 21

अनन्तादित्यसङ्काशं निजभूषायुधैर्युतम् । मन्त्रमूर्तिं प्रभुं स्मृत्वा तत्पादोदकसंभवाम् ॥ २१ ॥

Sambil mengingat Tuhan—bercahaya laksana matahari tanpa batas, berhias dengan perhiasan dan senjata-Nya sendiri, serta merupakan perwujudan mantra—hendaknya ia mengambil zat/air suci yang berasal dari air pembasuh kaki-Nya॥21॥

Verse 22

धारां च ब्रह्मरन्ध्रेण प्रविशन्तीं निजां तनुम् । तया संक्षालयेत्सर्वमन्तर्द्देहगतं मलम् ॥ २२ ॥

Dan hendaknya ia merenungkan suatu aliran yang memasuki tubuhnya melalui brahma-randhra (ubun-ubun). Dengan aliran batin itu, ia membasuh tuntas segala kotoran yang bersemayam di dalam tubuh॥22॥

Verse 23

तत्क्षणाद्विरजा मन्त्री जायते स्फटिकोपमः । ततः श्रौतोक्तविधिना स्नात्वा मन्त्री समाहितः ॥ २३ ॥

Pada saat itu juga, sang pelaku mantra menjadi bebas dari noda, jernih bagaikan kristal. Kemudian, setelah mandi menurut tata cara Śrauta, ia tetap tenang, terhimpun, dan terpusat॥23॥

Verse 24

मन्त्रस्नानं ततः कुर्यात्तद्विधानमथोच्यते । देशकालौ च सङ्कीर्त्य प्राणायामषडङ्गकैः ॥ २४ ॥

Sesudah itu hendaknya melakukan mandi-mantra (mantra-snāna); kini tata-caranya dijelaskan: dengan menyebut tempat dan waktu, lakukan prāṇāyāma beserta enam anggota (ṣaḍ-aṅga).

Verse 25

कृत्वार्कमन्दलात्तीर्थान्याह्वयेन्मुष्टिमुद्र या । ब्रह्माण्डोदरतीर्थानि करैः स्पृष्टानि ते रवेः ॥ २५ ॥

Dengan membentuk cakra Matahari (arka-maṇḍala), hendaknya ia mengundang tīrtha-tīrtha dengan mudrā kepalan (muṣṭi-mudrā). Wahai Ravi, tīrtha dalam rahim brahmāṇḍa tersentuh oleh tanganmu berupa sinar.

Verse 26

तेन सत्येन मे देव देहि तीर्थं दिवाकर ॥ २६ ॥

Demi kebenaran itu milikku, wahai Dewa—wahai Divākara—anugerahkanlah kepadaku tīrtha.

Verse 27

गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिन्धुकावेरि जलेऽस्मिन्सन्निधिं कुरु ॥ २७ ॥

Wahai Gaṅgā, wahai Yamunā, juga wahai Godāvarī, wahai Sarasvatī; wahai Narmadā, wahai Sindhu, wahai Kāverī—hadirlah dalam air ini.

Verse 28

इत्यावाह्य जले तानि सुधाबीजेन योजयेत् । गोमुद्र यामृतीकृत्य कवचेनावगुण्ठ्य च ॥ २८ ॥

Demikian, setelah mengundang semuanya ke dalam air, hendaknya ia menyatukannya dengan mantra ‘Sudhā-bīja’. Lalu dengan Go-mudrā jadikan air itu laksana amṛta, dan lindungi dengan Kavaca.

Verse 29

संरक्ष्यास्त्रेण तत्पश्चाच्चक्रमुद्रां प्रदर्शयेत् । वह्न्यर्केन्दुमण्डलानि तत्र सन्चितयेद्बुधः ॥ २९ ॥

Setelah melindungi dengan mantra-astra, kemudian perlihatkan mudrā Cakra. Di sana, orang bijak menata lambang-lingkaran Api, Surya, dan Candra.

Verse 30

मन्त्रयेदर्कमन्त्रेण सुधाबीजेन तज्जलम् । मूलेन चैकादशधा तत्र सम्मन्त्र्य भावयेत् ॥ ३० ॥

Sucikan air itu dengan melafalkan mantra Arka dan bīja Sudhā. Lalu dengan mantra-mūla, setelah dimantrai sebelas kali, resapkan niat dan daya sucinya.

Verse 31

पूजायन्त्रं च तन्मध्ये स्वान्तादावाह्य देवताम् । स्नापयित्वार्चयेत्तां च मानसैरुपचारकैः ॥ ३१ ॥

Siapkan yantra pemujaan, lalu dari hati batin sendiri undang Sang Dewa ke pusatnya. Setelah dimandikan secara sakral, pujalah dengan persembahan batin (mānasa-upacāra).

Verse 32

सिंहासनस्थां तां नत्वा तज्जलं प्रणमेत्सुधीः । आधारः सर्वभूतानां विष्णोरतुलतेजसः ॥ ३२ ॥

Setelah bersujud kepada Sang Dewi yang bersemayam di singgasana, orang bijak juga memberi hormat pada air itu; sebab ia adalah sandaran semua makhluk, milik Viṣṇu yang bercahaya tiada banding.

Verse 33

तद्रू पाश्च ततो जाता आपस्ताः प्रणमाम्यहम् । इति नत्वा समारुन्ध्य सप्तच्छिद्राणि साधकः ॥ ३३ ॥

Kemudian ia merenung: “Dari hakikat itu, air-air ini lahir dalam rupa yang sama; kepada air-air itu aku bersujud.” Setelah bersujud demikian, sang sādhaka menutup dan mengekang tujuh lubang (indra) di kepala.

Verse 34

निमज्य सलिले तस्मिन्मूलं देवाकृतिं स्मरेत् । निमज्ज्योन्मज्ज्य त्रिश्चैवं सिंचेत्कं कुंभमुद्रया ॥ ३४ ॥

Setelah mencelupkannya ke dalam air itu, hendaknya ia mengingat Mantra-Mūla beserta wujud ilahi Bhagavān. Lalu dengan cara yang sama, tiga kali mencelup dan mengangkatnya, hendaknya ia memercikkan air dengan kumbha-mudrā.

Verse 35

त्रिर्मूलेन चतुर्मन्त्रैरभिर्षिञ्चेन्निजां तनुम् । चत्वारो मनवस्तेऽत्र कथ्यन्ते तान्त्रिका मुने ॥ ३५ ॥

Dengan Mūla-mantra yang diucap tiga kali serta empat mantra lainnya, hendaknya ia memercikkan (mengabhiseka) tubuhnya sendiri. Wahai resi, di sini juga diajarkan empat “Manu” menurut tradisi Tantrika.

Verse 36

सिसृक्षोर्निखिलं विश्वं मुहुः शुक्रं प्रजापतेः । मातरः सर्वभूतानामापो देव्यः पुनन्तु माम् ॥ ३६ ॥

Semoga Air Ilahi—para ibu bagi semua makhluk—menyucikan aku: air yang berulang kali muncul dari benih Prajāpati ketika ia berkehendak mencipta seluruh jagat ini.

Verse 37

अलक्ष्मीर्मलरूपा या सर्वभूतेषु संस्थिता । क्षालयन्ति च तां स्पर्शादापो देव्यः पुनन्तु माम् ॥ ३७ ॥

Semoga Air Ilahi menyucikan aku: sebab Alakṣmī—kemalangan berwujud kenajisan—bersemayam pada semua makhluk, dan oleh sentuhan air itu ia tersapu bersih.

Verse 38

यन्मे केशेषु दौर्भाग्यं सीमन्ते यच्च मूर्द्धनि । ललाटे कर्णयोरक्ष्णोरापस्तद्धन्तु वो नमः ॥ ३८ ॥

Apa pun kemalangan pada rambutku, pada belahan rambut, dan di kepalaku; pada dahi, telinga, dan mata—wahai Air Suci, lenyapkanlah itu. Salam hormat kepadamu, wahai Air.

Verse 39

आयुरारोग्यमैश्वर्यमरिपक्षक्षयं शुभम् । सन्तोषः क्षान्तिरास्तिक्यं विद्या भवतु वो नमः ॥ ३९ ॥

Semoga kalian dianugerahi umur panjang, kesehatan, kemakmuran, lenyapnya kekuatan musuh, dan keberkahan; semoga puas hati, kesabaran, iman pada Weda, dan pengetahuan sejati terbit dalam diri kalian—salam hormat.

Verse 40

विप्रपादोदकं पीत्वा शालग्रामशिलाजलम् । पिबेद्विरुद्धं नो कुर्यादेषां तु नियतो विधिः ॥ ४० ॥

Setelah meminum air bekas pembasuhan kaki seorang brāhmaṇa, hendaknya kemudian meminum air yang terkait dengan Śālagrāma-śilā. Jangan menganggap keduanya saling bertentangan; bagi keduanya ada tata cara yang telah ditetapkan.

Verse 41

पृथिव्यां यानि तीर्थानि दक्षाङ्घ्रौ तानि भूसुरे । स्वेष्टदेवं समुद्वास्य मन्त्री मार्तण्डमण्डले ॥ ४१ ॥

Wahai brāhmaṇa (bhūsura), semua tīrtha yang ada di bumi hadir pada telapak kaki kanan. Setelah mengundang iṣṭa-devatā dengan semestinya, sang pengenal mantra hendaknya bermeditasi dan memuja dalam cakra Mārtaṇḍa (Surya).

Verse 42

ततस्तीरं समागत्य वस्त्रं संक्षाल्य यत्नतः । वाससी परिधायाथ कुर्यात्सन्ध्यादिकं सुधीः ॥ ४२ ॥

Kemudian datanglah ke tepi sungai dan cucilah kain dengan saksama. Setelah mengenakan pakaian yang suci, orang bijak hendaknya melaksanakan Sandhyā dan kewajiban harian lainnya.

Verse 43

रोगाद्यशक्तो मनुजः कुर्यात्तत्राघमर्षणम् । अथवा भस्मना स्नातो रजोभिश्चैव वाऽक्षमः ॥ ४३ ॥

Bila seseorang tidak mampu karena sakit dan sebagainya, hendaknya ia melakukan penebusan yang disebut Āghamarṣaṇa di sana. Atau jika tetap tidak sanggup, hendaknya mandi dengan abu, dan juga dengan debu.

Verse 44

अथ सन्ध्यादिकं कुर्यात् स्थित्वा चैवासने शुभे । केशवेन तथा नारायणेन माधवेन च ॥ ४४ ॥

Kemudian, duduk teguh di atas tempat duduk yang suci, hendaknya ia melaksanakan Sandhyā dan kewajiban harian lainnya, sambil memanggil Tuhan sebagai Keśava, Nārāyaṇa, dan Mādhava.

Verse 45

संप्राश्य तोयं गोविन्दविष्णुभ्यां क्षालेत्करौ । मधुसूदनत्रिविक्रमाभ्यामोष्ठौ च मार्जयेत् ॥ ४५ ॥

Sesudah menyeruput air (ācaman), hendaknya ia membasuh tangan sambil mengucap nama Govinda dan Viṣṇu; serta menyeka bibir sambil mengingat Madhusūdana dan Trivikrama.

Verse 46

वामनश्रीधराभ्यां च मुखं हस्तौ स्पृशेत्ततः । हृषीकेशपद्मनाभाभ्यां स्पृशेच्चरणौ ततः ॥ ४६ ॥

Kemudian, sambil mengingat Vāmana dan Śrīdhara, sentuhlah wajah dan kedua tangan; setelah itu, sambil mengingat Hṛṣīkeśa dan Padmanābha, sentuhlah kedua kaki.

Verse 47

दामोदरेण मूर्द्धानं मुखं सङ्कर्षणेन च । वासुदेवेन प्रद्युम्नेन स्पृशेन्नासिके ततः ॥ ४७ ॥

Dengan nama Dāmodara sentuhlah ubun-ubun; dengan Saṅkarṣaṇa sentuhlah wajah; kemudian dengan Vāsudeva dan Pradyumna sentuhlah kedua lubang hidung.

Verse 48

अनिरुद्धपुरुषोत्तमाभ्यां नेत्रे स्मृशेत्ततः । अधोक्षजनृसिंहाभ्यां श्रवणे संस्पृशेत्तथा ॥ ४८ ॥

Kemudian sentuhlah mata sambil mengingat Aniruddha dan Puruṣottama; demikian pula sentuhlah telinga sambil mengingat Adhokṣaja dan Nṛsiṃha.

Verse 49

नाभिं स्पृशेदच्युतेन जनार्दनेन वक्षसि । हरिणा विष्णुनांसौ च वैष्णावाचमनं त्विदम् ॥ ४९ ॥

Sambil mengucap “Acyuta”, sentuh pusar; sambil mengucap “Janārdana”, sentuh dada; dan dengan “Hari” serta “Viṣṇu”, sentuh kedua bahu—itulah tata ācamana (pensucian) menurut Vaiṣṇava.

Verse 50

प्रणवाद्यैर्ङेतमोन्तैः केशवादिकनामभिः । मुखे नसोः प्रदेशिन्याऽनामया नेत्रकर्णयोः 1. ॥ ५० ॥

Dengan mantra yang diawali Oṁ dan diakhiri “netra”, memakai nama-nama ilahi mulai dari Keśava, lakukan nyāsa pada mulut dan hidung; lalu dengan “Anāmaya” serta jari telunjuk, lakukan nyāsa pada mata dan telinga.

Verse 51

कनिष्ठया नाभिदेशं सर्वत्राङ्गुष्ठयोजनम् । आत्मविद्याशिवैस्तत्त्वैस्वाहान्तैः शैवमीरितम् ॥ ५१ ॥

Dengan jari kelingking sentuh daerah pusar dan tandai di segala tempat menurut ukuran ibu jari; lakukan nyāsa dengan prinsip-prinsip Śaiva mulai dari “Ātma-vidyā” hingga tataran “Śiva”, dengan mantra yang berakhir “svāhā”—demikian tata Śaiva diajarkan.

Verse 52

दीर्घत्रयेन्दुयुग्व्योमपूर्वकैश्च पिबेज्जलम् । आत्मविद्याशिवैरेव शैवं स्वाहावसानिकैः ॥ ५२ ॥

Setelah lebih dahulu mengucap suku kata “dīrgha, traya, indu, yuga, vyoma”, hendaknya meminum air; demikian pula dengan mantra Śaiva yang memuat kata “ātma, vidyā, śiva” dan berakhir “svāhā”, lakukan tata Śaiva.

Verse 53

वालज्जाश्रीमुखैः प्रोक्तं शाक्तं स्वाहावसानिकैः । वाग्लज्जाश्रीमुखैः प्रोक्तं द्विजाचमनमर्थदम् ॥ ५३ ॥

Mantra Śākta diajarkan bermula dengan “vā, la, lajjā, śrī” dan berakhir “svāhā”; sedangkan ācamana para dvija yang berdaya guna diajarkan bermula dengan “vāk, lajjā, śrī”.

Verse 54

तिलकं च ततः कुर्याद्भाले सुष्ठु गदाकृति । नन्दकं हृदये शखचक्रे चैव भुजद्वये ॥ ५४ ॥

Kemudian hendaknya ia mengoleskan tilaka di dahi dengan bentuk gada yang indah. Di daerah hati letakkan tanda Nandaka, dan pada kedua lengan letakkan tanda sangkha dan cakra.

Verse 55

शार्ङ्गबाणं मस्तके च विन्यसेत्क्रमशः सुधीः । कर्णमूले पार्श्वयोश्च पृष्ठे नाभौ ककुद्यपि ॥ ५५ ॥

Praktisi yang bijak hendaknya menempatkan secara berurutan tanda Śārṅga dan panah di kepala. Demikian pula di pangkal telinga, pada kedua sisi, di punggung, di pusar, dan juga pada bagian punuk (punggung atas).

Verse 56

एवं तु वैष्णवः कुर्यान्मृद्भिस्तीर्थोद्भवादिभिः । अग्निहोत्रोद्भवं भस्म गृहीत्वा त्र्यम्बकेण तु ॥ ५६ ॥

Demikianlah seorang Vaiṣṇava hendaknya berbuat, memakai tanah suci dan sejenisnya yang berasal dari tempat-tempat tirtha. Setelah mengambil abu yang dihasilkan dari Agnihotra, hendaknya ia mengoleskannya sambil melafalkan mantra Tryambaka.

Verse 57

किवाग्निरिति मंत्रैणाभिमन्त्र्य पञ्चमन्त्रकैः । क्रमात्तत्पुरुषाघोरसद्योजातादिनामभिः ॥ ५७ ॥

Setelah mengonsekrasikan dengan mantra yang dimulai “kivāgnir…”, kemudian hendaknya ia melakukan penyucian secara berurutan dengan lima mantra—yang bernama Tatpuruṣa, Aghora, Sadyojāta, dan lainnya.

Verse 58

पञ्च कुर्यात्त्रिपुन्ड्राणि भालांसोदरहृत्सु च । शैवः शाक्तत्त्रिकोणाभं नारीवद्वा समाचरेत् ॥ ५८ ॥

Hendaknya dibuat lima tanda tripuṇḍra—di dahi, pada kedua bahu, di perut, dan di dada (hati). Seorang Śaiva atau Śākta hendaknya memakai tanda berbentuk segitiga, atau mengikuti tata cara yang ditetapkan bagi perempuan.

Verse 59

कृत्वा तु वैदिकीं सन्ध्यां तान्त्रिकीं च समाचरेत् । आचम्य विधिवन्मन्त्री तीर्थान्यावाह्य पूर्ववत् ॥ ५९ ॥

Sesudah melaksanakan Sandhyā Weda, hendaknya ia juga menjalankan tata laku Tantrik dengan benar. Setelah ācaman (menyucikan diri dengan meneguk air), sang sādhaka-mantra memanggil tīrtha-tīrtha suci seperti sebelumnya.

Verse 60

ततस्त्रिवारं दर्भेण भूमौ तोयं विनिःक्षिपेत् । सप्तधा तज्जलेनाथ मूर्द्धानमभिषेचयेत् ॥ ६० ॥

Kemudian dengan sehelai rumput darbha, tuangkan air ke tanah tiga kali; lalu dengan air itu juga, percikkan (abhiseka) ke kepala tujuh kali.

Verse 61

ततश्च प्राणानायम्य कृत्वा न्यासं षडङ्गकम् । आदाय वामहस्तेऽम्बु दक्षेणाच्छाद्य पाणिना ॥ ६१ ॥

Lalu setelah mengatur napas (prāṇāyāma) dan melakukan nyāsa enam anggota, ambillah air pada tangan kiri dan tutuplah dengan telapak tangan kanan.

Verse 62

वियद्वाय्वग्नितोयक्ष्माबीजैः सन्मन्त्र्य मन्त्रवित् । मूलेन तस्मात् श्चोतद्भिर्बिन्दुभिस्तत्त्वमुद्रया ॥ ६२ ॥

Seorang yang menguasai mantra hendaknya menyucikan dan menguduskan dengan bīja-mantra ākāśa, vāyu, agni, jala, dan pṛthvī. Lalu dengan mūla-mantra, memakai tetes-tetes (bindu) yang menitis darinya, ia memeteraikannya dengan tattva-mudrā.

Verse 63

स्वशिरः सप्तधा प्रोक्ष्यावशिष्टं तत्पुनर्जलम् । कृत्वा तदक्षरं मन्त्री नासिकान्तिकमानयेत् ॥ ६३ ॥

Setelah memercikkan air ke kepalanya tujuh kali, ambillah kembali sisa air itu. Setelah membentuk dan memberdayakan aksara itu, sang sādhaka-mantra membawanya mendekati lubang hidung.

Verse 64

जलं तेजोमयं तच्चाकृष्यान्तश्चेडया पुनः । प्रक्षाल्यान्तर्गतं तेन कलमषं तज्जलं पुनः ॥ ६४ ॥

Kemudian, tarik kembali air yang bercahaya laksana api itu melalui iḍā; dengan air itu bersihkan kekotoran yang masuk ke dalam, lalu keluarkan air yang sama kembali.

Verse 65

कृष्णवर्णं पिङ्गलया रचयेत्स्वाग्रतस्तथा । क्षिपेदस्त्रेण तत्पश्चात्कल्पिते कुलिशोपले ॥ ६५ ॥

Dengan bahan piṅgala (kuning), gambarlah tanda berwarna hitam di hadapan diri; kemudian, dengan mantra ‘Astra’, lemparkan itu pada batu yang disiapkan laksana vajra (kuliśa-upala).

Verse 66

एतद्धि सर्वपापघ्नं प्रोक्तं चैवाघमर्षणम् । ततश्च हस्तौ प्रक्षाल्य प्राग्वदाचम्य मन्त्रवित् ॥ ६६ ॥

Inilah yang disebut ‘Aghamarṣaṇa’, penghancur segala dosa. Setelah itu, sang paham mantra hendaknya membasuh tangan dan melakukan ācamana seperti sebelumnya.

Verse 67

समुत्थाय च मन्त्रज्ञस्ताम्रपात्रे सुमादिकम् । प्रक्षिप्यार्घं प्रदद्याद्वै मूलान्तैर्मन्त्रमुच्चरन् ॥ ६७ ॥

Kemudian bangkitlah sang paham mantra; masukkan bunga dan sarana suci lainnya ke dalam bejana tembaga, lalu persembahkan arghya sambil melafalkan mantra-mantra yang berakhir dengan suku kata mūla.

Verse 68

रविमंडलसंस्थाय देवायार्घ्यं प्रकल्पयेत् । दत्वार्घं त्रिरनेनाथ देवं रविगतं स्मरेत् ॥ ६८ ॥

Persembahkan arghya kepada Dewa yang bersemayam di cakra Sang Surya. Setelah mempersembahkan arghya tiga kali dengan tata ini, ingatlah dan bermeditasilah pada Tuhan yang hadir di dalam Surya.

Verse 69

स्वल्पोक्तां च गायत्रीं जपेदष्टोत्तरं शतम् । अष्टांविंशतिवारं वा गुह्येतिमनुनार्पयेत् ॥ ६९ ॥

Hendaknya mengulang Gāyatrī yang ringkas sebanyak seratus delapan kali; atau, sebanyak dua puluh delapan kali mempersembahkan āhuti disertai mantra yang diawali “guhyeti”.

Verse 70

उद्यदादित्यसंकाशां पुस्तकाक्षकरांबुजाम् । कृष्णाजिनाम्बरां ब्राह्मीं ध्यायेत्ताराङिकतेऽम्बरे ॥ ७० ॥

Hendaknya bermeditasi pada Dewi Brāhmī, bercahaya laksana matahari terbit, dengan tangan bak teratai memegang kitab suci dan mālā; berselimut kulit kijang hitam, bersemayam di angkasa bertabur bintang.

Verse 71

मध्याह्ने वरदां देवी पार्वतीं संस्मरेत्पराम् । शुक्लाम्बरां वृषारूढां त्रिनेत्रां रविबिम्बगाम् ॥ ७१ ॥

Pada tengah hari hendaknya mengingat dan bermeditasi pada Dewi Pārvatī Yang Mahatinggi, pemberi anugerah; berbusana putih, menunggang lembu, bermata tiga, bercahaya laksana cakra matahari.

Verse 72

वरं पाशं च शूलं च दधानां नृकरोटिकाम् । सायाह्ने रत्नभूषाढ्यां पीतकौशेयवाससाम् ॥ ७२ ॥

Ia yang memegang mudrā pemberi anugerah, jerat dan trisula, serta membawa mangkuk tengkorak manusia—pada senja hari tampak berhias perhiasan ratna dan berbusana sutra kuning.

Verse 73

श्यामरङ्गां चतुर्हस्तां शङ्खचक्रलसत्कराम् । गदापद्मधारां देवीं सूर्यासनकृताश्रयाम् ॥ ७३ ॥

Hendaknya bermeditasi pada Sang Dewi berwarna gelap, berlengan empat, dengan tangan berkilau memegang sangkha dan cakra; membawa gada dan padma, serta bersemayam di singgasana surya.

Verse 74

ततो देवानृषींश्चैव पितॄश्चापि विधानवित् । तर्पयित्वा स्वेष्टदेवं तर्पयेत्कल्पमार्गतः ॥ ७४ ॥

Sesudah itu, orang yang memahami tata-ritus hendaknya mempersembahkan tarpaṇa kepada para dewa, para ṛṣi, dan para leluhur; lalu menurut jalan Kalpa, memuaskan Dewa pilihannya (iṣṭa-deva).

Verse 75

गुरुपङिक्तं च सन्तर्प्य साङ्गं सावरणं तथा । सायुधं वैनतेयं सन्तर्पयामीति तर्पयेत् ॥ ७५ ॥

Setelah memuaskan pula garis para guru—beserta bagian-bagiannya, para pengiringnya, dan senjata-senjatanya—hendaknya ia melakukan tarpaṇa sambil mengucap: “Aku memuaskan Vainateya (Garuḍa).”

Verse 76

नारदं पर्वतं जिष्णुं निशठोद्धवदारुकान् । विष्वक्सेनं च शैलेयं वैष्णवः परितर्पयेत् ॥ ७६ ॥

Seorang bhakta Vaiṣṇava hendaknya mempersembahkan tarpaṇa kepada Nārada, Parvata, Jiṣṇu, Niśaṭha, Uddhava, Dāruka, serta kepada Viṣvaksena dan Śaileya.

Verse 77

एवं सन्तर्प्य विप्रेन्द्र दत्त्वार्घ्यं च विवस्वते । पूजागारं समागत्य प्रक्षाल्यान्घ्री उपस्पृशेत् ॥ ७७ ॥

Wahai yang terbaik di antara brāhmaṇa, setelah demikian melakukan tarpaṇa dan mempersembahkan arghya kepada Vivasvān (Surya), hendaknya ia menuju ruang pemujaan; membasuh kaki lalu melakukan ācamanā.

Verse 78

अग्निहोत्रस्थितानग्नीन् हुत्वोपस्थाय यत्नतः । पूजास्थलं समागत्य द्वारपूजां समाचरेत् ॥ ७८ ॥

Setelah mempersembahkan oblation ke dalam api yang dipelihara untuk Agnihotra dan dengan tekun menghormatinya, hendaknya ia menuju tempat pemujaan dan melaksanakan pemujaan pada ambang pintu sesuai tata-vidhi.

Verse 79

गणेशं चोर्द्धशाखायां महालक्ष्मीं च दक्षिणे । सरस्वतीं वामभागे दक्षे विघ्नेश्वरं पुनः ॥ ७९ ॥

Tempatkan Gaṇeśa pada cabang bagian atas; Mahālakṣmī di sisi selatan; Sarasvatī di sisi kiri; dan kembali tempatkan Vighneśvara di sisi kanan.

Verse 80

क्षेत्रपालं तथा वामे दक्षे गङ्गां प्रपूजयेत् । वामे च यमुनां दक्षे धातारं वामतस्तथा ॥ ८० ॥

Hendaknya memuja Kṣetrapāla di sisi kiri dan Gaṅgā di sisi kanan; demikian pula Yamunā di kiri dan Dhātā di kanan, sesuai tata-ritus.

Verse 81

विधातारं शङ्खपद्मनिधींश्च वामदक्षयोः । द्वारपालांस्ततोऽभ्यर्चेत्तत्तत्कल्पोदितान्सुधीः ॥ ८१ ॥

Pujalah Vidhātā serta dewa-harta Śaṅkha dan Padma pada sisi kiri dan kanan; kemudian sang bijak hendaknya memuja para penjaga gerbang sesuai petunjuk Kalpa masing-masing.

Verse 82

नन्दः सुनन्दश्चंडण्श्च प्रचण्डः प्रचलोबलः । भद्र ः सुभद्र श्चेत्याद्या वैष्णवा द्वारपालकाः ॥ ८२ ॥

Nanda, Sunanda, Caṇḍaṇa, Pracaṇḍa, Pracalobala, Bhadra, Subhadra, dan lainnya—merekalah para penjaga gerbang Vaiṣṇava.

Verse 83

नन्दी भृङ्गी रिटीस्कन्दो गणेशोमामहेश्वराः । वृषभश्च महाकालः शैवा वै द्वारपालकाः ॥ ८३ ॥

Nandī, Bhṛṅgī, Riṭī, Skanda, Gaṇeśa, Umā, dan Maheśvara—serta Vṛṣabha dan Mahākāla—merekalah para penjaga gerbang Śaiva.

Verse 84

ब्राह्मयाद्य्रा मातरोऽष्टौ तु शक्तयो द्वाःस्थिताः स्वयम् । सेन्दुः स्वनामाघर्णाद्या ङेनमोन्ता इमे स्मृताः ॥ ८४ ॥

Mulai dari Brāhmī, ada delapan Śakti-Ibu (Mātṛ-śakti) yang berdiri sendiri pada dua ambang pintu. Mereka dikenang sebagai Sa-Indu, Svanāmā, Agharṇā, dan seterusnya hingga Ṅenamontā.

Verse 85

ततः स्थित्वासने धीमानाचम्य प्रयतः शुचिः । दिव्यान्तरिक्षभौमांश्च विघ्नानुत्सार्य यत्नतः ॥ ८५ ॥

Kemudian, setelah duduk mantap di atas āsana, sang bijak melakukan ācamanā, menjadi tertib dan suci; lalu dengan sungguh-sungguh menyingkirkan segala rintangan, baik yang surgawi, di angkasa, maupun di bumi.

Verse 86

केशवाद्यां मातृकां तु न्यसेद्वैष्णवसत्तमः । केशवः कीर्तिसंयुक्तः कांत्या नारायणस्तथा ॥ ८६ ॥

Vaiṣṇava yang utama hendaknya melakukan nyāsa Mātṛkā mulai dari “Keśava”. “Keśava” berhubungan dengan kemasyhuran (kīrti), dan “Nārāyaṇa” berhubungan dengan cahaya mulia (kānti).

Verse 87

माधवस्तुष्टिसहितो गोविन्दः पुष्टिसंयुतः । विष्णुस्तु धृतिसंयुक्तः शान्तियुङ्मधुसूदनः ॥ ८७ ॥

“Mādhava” menyertai kepuasan batin; “Govinda” dianugerahi puṣṭi, pemeliharaan dan kemakmuran. “Viṣṇu” bersatu dengan keteguhan (dhṛti), dan “Madhusūdana” berpadu dengan kedamaian (śānti).

Verse 88

त्रिविक्रमः क्रियायुक्तो वामनो दयितायुतः । श्रीधरो मेधया युक्तो हृषीकेशश्च हर्षया ॥ ८८ ॥

“Trivikrama” dianugerahi daya tindakan suci (kriyā); “Vāmana” disertai sang kekasih, Śrī. “Śrīdhara” bersatu dengan kecerdasan luhur (medhā), dan “Hṛṣīkeśa” berpadu dengan sukacita (harṣa).

Verse 89

पद्मनाभयुता श्रद्धा लज्जा दामोदरान्विता । वासुदेवश्च लक्ष्मीयुक् सङ्कर्षण सरस्वती ॥ ८९ ॥

Śraddhā bersatu dengan Padmanābha; Lajjā menyertai Dāmodara. Vāsudeva hadir bersama Lakṣmī, dan Saṅkarṣaṇa bersanding dengan Sarasvatī.

Verse 90

प्रद्युम्नः प्रीतिसंयुक्तोऽनिरुद्धो रतिसंयुतः । चक्री जयायुतः पश्चाद्गदी दुर्गासमन्वितः ॥ ९० ॥

Pradyumna bersatu dengan Prīti, dan Aniruddha bersanding dengan Rati. Setelah itu Sang Pemegang Cakra ditemani Jayā, lalu Sang Pemegang Gada ditemani Durgā.

Verse 91

शार्ङ्गी तु प्रभया युक्तः खड्गी युक्तस्तु सत्यया । शङ्खी चण्डासमायुक्तो हली वाणीसमायुतः ॥ ९१ ॥

Sang pemegang busur Śārṅga bersanding dengan Prabhā (cahaya); sang pemegang pedang bersatu dengan Satyā (kebenaran). Sang pemegang śaṅkha ditemani Caṇḍā (daya dahsyat), dan sang pemegang bajak ditemani Vāṇī (sabda suci).

Verse 92

मुसली च विलासिन्या शूली विजययान्वितः । पाशी विरजया युक्तो कुशी विश्वासमन्वितः ॥ ९२ ॥

Sang pemegang musala (gada besar) ditemani Vilāsinī; sang pemegang triśūla disertai Vijayā. Sang pemegang pāśa bersatu dengan Virajā; dan sang pemegang rumput kuśa dipenuhi Viśvāsa (kepercayaan).

Verse 93

मुकुन्दो विनतायुक्तो नन्दजश्च सुनन्दया । निन्दी स्मृत्या समायुक्तो नरो वृद्ध्या समन्वितः ॥ ९३ ॥

Mukunda bersatu dengan Vinatā; dan Nandaja bersanding dengan Sunandā. Nindī ditemani Smṛti (ingatan suci), dan Nara dianugerahi Vṛddhi (pertumbuhan/kemakmuran).

Verse 94

समृद्धियुङ्नरकजिच्छुद्धियुक्च हरिः स्मृतः । कृष्णो बुद्ध्या युतः सत्यो भुक्त्या मुक्त्याथ सात्वतः ॥ ९४ ॥

Ia dikenang sebagai Hari—berlimpah kemakmuran, penakluk Naraka, dan berhias kesucian. Bersatu dengan buddhi yang membedakan Ia disebut Kṛṣṇa; terkait dengan kenikmatan yang benar Ia disebut Satya; dan bila terhubung dengan pembebasan Ia disebut Sātvata.

Verse 95

सौरिक्षमे सूररमे उमायुक्तो जनार्दनः । भूधरः क्लेदिनीयुक्तो विश्वमूर्तिश्च क्लिन्नया ॥ ९५ ॥

Bersama śakti bernama Saurikṣamā Ia disebut Sūrarama; bersatu dengan Umā Ia disebut Janārdana. Dengan śakti Kledinī Ia menjadi Bhūdhara, dan dengan śakti Klinnā Ia disebut Viśvamūrti, yang wujud-Nya adalah seluruh jagat.

Verse 96

वैकुण्ठो वसुधायुक्तो वसुदः पुरुषोत्तमः । बली तु परया युक्तो बलानुजपरायणे ॥ ९६ ॥

Ia adalah Vaikuṇṭha; bersatu dengan Vasudhā (Bumi) Ia disebut Vasuda, pemberi kekayaan, dan Puruṣottama, Pribadi Tertinggi. Ia adalah Bali; bersama Parā-śakti Ia berteguh-bakti kepada adik Bala (yakni Viṣṇu).

Verse 97

बालसूक्ष्मे बृषघ्नस्तु सन्ध्यायुक्प्रज्ञया वृषः । हंसःप्रभासमायुक्तो वराहो निशया युतः ॥ ९७ ॥

Dalam keadaan kanak-kanak dan kehalusan, Ia dipuji sebagai Bṛṣaghna; bila bersatu dengan sandhyā dan prajñā yang terjaga, Ia disebut Vṛṣa. Haṃsa terkait dengan prabhāsā (cahaya), sedangkan Varāha terkait dengan niśā (malam).

Verse 98

विमलो धारया युक्तो नृसिंहो विद्युता युतः । केशवादिमातृकाया मुनिर्नारायणो मतः ॥ ९८ ॥

Vimala bersatu dengan dhārā, arus penopang; Nṛsiṃha bersatu dengan kilat. Dan dalam Mātr̥kā yang bermula dari Keśava, sang muni dipahami sebagai Nārāyaṇa sendiri.

Verse 99

अनृताद्या च गायत्री छन्दो विष्णुश्च देवता । चक्राद्यायुधसंयुक्तं कुम्भादर्शधरं हरिम् ॥ ९९ ॥

Untuk bagian mantra yang dimulai dengan “anṛtā-…”, meternya adalah Gāyatrī dan dewa pemimpin adalah Viṣṇu. Hendaknya bermeditasi pada Hari yang membawa cakra dan senjata lainnya, serta memegang kendi air dan cermin.

Verse 100

लक्ष्मीयुतं विद्युदाभं बहुभूषायुतं भजेत् । एवं ध्यात्वा न्यसेच्छक्तिं श्रीकामपुटिताक्षरम् 1. ॥ १०० ॥

Hendaknya memuja dan bermeditasi pada Sang Dewa yang beserta Lakṣmī, bercahaya laksana kilat, dan berhias banyak perhiasan. Setelah demikian merenung, lakukan nyāsa Śakti dengan aksara yang “disegel” oleh mantra Śrī dan Kāma.

Verse 101

वदेत्तद्विष्णुशक्तिभ्यां हृदयं प्रणवादिकम् । त्वगसृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्राण्यसून्वदेत् ॥ १०१ ॥

Ia hendaknya mengucapkan mantra Hati yang dimulai dengan Praṇava (Oṃ), menempatkannya pada Viṣṇu beserta Śakti-Śakti-Nya. Ia juga hendaknya melafalkan rumusan untuk kulit, darah, daging, lemak, tulang, sumsum, semen, dan napas kehidupan.

Verse 102

प्राणं क्रोधं तथा मभ्यामन्तान्यादिदशस्वपि । एक मौलौ मुखे चैक द्विक नेत्रे द्विकं श्रुतौ ॥ १०२ ॥

Prāṇa, krodha, serta faktor-faktor batin lain yang dimulai dari keduanya—berjumlah sepuluh—memiliki tempatnya masing-masing: satu di ubun-ubun, satu di mulut, dua di mata, dan dua di telinga.

Verse 103

नसोर्द्वयं कपोले च द्वयं द्वे द्विरदच्छदे । एकं तु रसनामूले ग्रीवायामेकमेव च ॥ १०३ ॥

Ada dua titik pada lubang hidung, dan dua pada pipi; juga dua dan dua pada daerah pelipis (‘penutup gajah’). Satu berada di pangkal lidah, dan satu lagi di leher.

Verse 104

कवर्गं दक्षिणे बाहौ चवर्गं वामबाहुके । टतवर्गौ पादयोस्तु पफौ कुक्षिद्वये न्यसेत् ॥ १०४ ॥

Lakukan nyāsa kelompok huruf ka pada lengan kanan, kelompok ca pada lengan kiri; kelompok ṭa dan ta pada kedua kaki; serta bunyi pa dan pha pada kedua sisi pinggang (lambung).

Verse 105

पृष्ठवंशे वमित्युक्तं नाभौ भं हृदये तु मम् । यादिसप्तापि धातुस्था हं प्राणे लं तथात्मनि ॥ १०५ ॥

Dikatakan bahwa ‘vaṃ’ dinyāsakan pada tulang belakang; ‘bhaṃ’ pada pusar; dan ‘maṃ’ pada hati. Tujuh huruf yang bermula dengan ‘ya’ bersemayam pada dhātu-dhātu; ‘haṃ’ pada prāṇa, dan ‘laṃ’ pada Ātman.

Verse 106

क्षं क्रोधे क्रमतो न्यस्य विष्णुपूजाक्षमो भवेत् । पूर्णोदर्या तु श्रीकण्ठो ह्यनन्तो विजरान्वितः ॥ १०६ ॥

Dengan menempatkan suku kata ‘kṣaṃ’ pada tempat kemarahan secara bertahap, seseorang menjadi layak untuk pemujaan kepada Viṣṇu. Dengan itu Śrīkaṇṭha menjadi ‘Pūrṇodaryā’; sungguh ia Ananta, berhiaskan sifat bebas dari tua (vijarā).

Verse 107

सूक्ष्मेशः शाल्मलीयुक्तो लोलाक्षीयुक्त्रिमूर्तिकः । महेश्वरो वर्तुलाक्ष्याधीशो वै दीर्घघोणया ॥ १०७ ॥

Sūkṣmeśa berhubungan dengan pohon śālmalī; Lolākṣī bersatu dengan prinsip Trimūrti. Maheśvara adalah penguasa yang menaungi Vartulākṣī, dan demikian pula Dīrghaghoṇā.

Verse 108

दीर्घमुख्या भारभूतिस्तिथीशो गोमुखीयुतः । स्थावरेशो दीर्घजिह्वायुग्धरः कुडोदरीयुतः ॥ १०८ ॥

Disebutkan (wujud-wujud) seperti Dīrghamukhyā yang berwajah panjang, Bhārabhūti, dan Tithīśa yang berwajah sapi; juga Sthāvareśa, Dīrghajihvā yang berlida panjang, Yugdhara sang pemikul kuk, serta Kuḍodarī yang berperut seperti kendi.

Verse 109

उर्द्ध्वकेश्या तु झिण्टीशो भौतिको विकृतास्यया । सद्यो ज्वालामुखीयुक्तोल्कामुख्यानुग्रहो युतः ॥ १०९ ॥

Kemudian tampak Jhiṇṭīśa—rambutnya berdiri ke atas; ia bersifat kebendaan dan berwajah terdistorsi bersama Āsyā. Seketika ia berlidah api, disertai Ulkā dan para pengiring utama pemberi anugerah.

Verse 110

अक्रूर आस्यया युक्तो महासेनो विद्यया युतः । क्रोधीशश्च महाकाल्या चण्डेशेन सरस्वती ॥ ११० ॥

Akrūra berhubungan dengan Āsyā; Mahāsena dianugerahi Vidyā (pengetahuan suci). Krodhīśa terkait dengan Mahākālī, dan Sarasvatī dikaitkan dengan Caṇḍeśa.

Verse 111

पञ्चान्तकः सिद्धगौर्या युक्तश्चाथ शिरोत्तमः । त्रैलोक्यविद्यया युक्तो मन्त्रशक्त्यैकरुद्रकः ॥ १११ ॥

Pañcāntaka bersatu dengan Gaurī yang telah sempurna; lalu Śirottama dianugerahi pengetahuan tiga dunia. Ekarudraka memiliki daya mantra yang tunggal dan terpusat.

Verse 112

कूर्मेशः कमठीयुक्तो भूतमात्रैकनेत्रकः । लम्बोदर्या चतुर्वक्त्रो ह्यजेशो द्राविणीयुतः ॥ ११२ ॥

Ia adalah Kūrmeśa, Tuhan dalam wujud Kura-kura, berdaya Kamathī; yang bermata satu di antara segala makhluk; berperut menggantung; bermuka empat; sungguh Sang Ajā, Penguasa yang Tak-Lahir (Brahmā), disertai Drāviṇī, dewi kelimpahan.

Verse 113

सर्वेशो नागरीयुक्तः सोमेशः खेचरीयुतः । मर्यादया लाङ्गलीशो दारुकेशेन रूपिणी ॥ ११३ ॥

Sarveśa bersatu dengan Nāgarī; Someśa bersatu dengan Khecarī. Menurut asas maryādā (tata-aturan suci), ia disebut Lāṅgalīśa; dan melalui Dārukeśa, sosok Rūpiṇī ditunjukkan.

Verse 114

वारुण्या त्वर्द्धनारीशो उमाकान्तो मुनीश्वरः । काकोदर्या तथाषाढी पूतनासंयुतो मतः ॥ ११४ ॥

Pada masa/asterisme Vāruṇī, beliau dipandang sebagai Ardhanārīśvara; pada Umākāntā sebagai Munīśvara. Demikian pula pada Kākodarī dan Āṣāḍhī, beliau dianggap berserta kekuatan Pūtanā.

Verse 115

दण्डीशो भद्रकालीयुगत्रीशो योगिनीयुतः । मीनेशः शङिखनीयुक्तो मेषेशस्तर्जनीयुतः ॥ ११५ ॥

Daṇḍīśa hadir bersama Bhadrakālī; Yugatrīśa disertai para Yoginī. Penguasa Mina (Pisces) bersatu dengan Śaṅkhinī, dan penguasa Meṣa (Aries) terkait dengan Tarjanī, daya penegur.

Verse 116

लोहितः कालरात्र्या च शिखीशः कुजनीयुतः । छलगण्डः कपर्दिन्या द्विरण्डेशश्च वज्रया ॥ ११६ ॥

Lohita berserta Kālarātrī; Śikhīśa bergabung dengan Kujarṇī. Chalagaṇḍa bersama Kapardinī; dan Dviraṇḍeśa bersatu dengan Vajrā.

Verse 117

महाबलो जयायुक्तो बलीशः सुमुखेश्वरी । भुजङ्गो रेवतीयुक्तः पिनाकी माधवीयुतः ॥ ११७ ॥

Beliau Mahābala, berserta Jayā; Balīśa bersama Sumukheśvarī. Sang Bhujanga (berwujud ular) bersatu dengan Revatī; dan Pinākī bergandeng dengan Mādhavī.

Verse 118

खड्गीशो वारुणीयुक्तो बकेशो वायवीयुतः । श्वेतोरस्को विदारिण्या भृगुः सहजया युतः ॥ ११८ ॥

Khaḍgīśa bersatu dengan daya Vāruṇī; Bakeśa bergabung dengan daya Vāyavī. Śvetoraska bersama Vidāriṇī; dan Bhṛgu berserta Sahajā.

Verse 119

लकुलीशश्च लक्ष्मीयुक् शिवेशो व्यापिनीयुतः । संवर्तके महामाया प्रोक्ता श्रीकण्ठमातृका ॥ ११९ ॥

Pada masa saṃvartaka (peleburan kosmis), Ia dinyatakan sebagai Lakulīśa yang bersatu dengan Lakṣmī; sebagai Śiveśa yang bersatu dengan Vyāpinī; serta sebagai Mahāmāyā yang disebut Śrīkaṇṭha-mātṛkā.

Verse 120

यत्र स्वीशपदं नोक्तं तत्र सर्वत्र योजयेत् । मुनिस्स्याद्दक्षिणामूर्तिर्गायत्रीछन्द ईरितम् ॥ १२० ॥

Di tempat kata “Svīśa” tidak disebutkan jelas, hendaknya dipahami dan disisipkan di mana-mana. Ṛṣi-nya dikatakan Dakṣiṇāmūrti, dan metrenya dinyatakan Gāyatrī.

Verse 121

देवता चार्द्धनारीशो विनियोगोऽखिलाप्तये । हलो वीजानि चोक्तानि स्वराः शक्तय ईरिताः ॥ १२१ ॥

Dewata pemimpin adalah Ardhanārīśvara, dan penerapannya untuk memperoleh segala (akhilāpti). Konsonan dinyatakan sebagai bīja, sedangkan vokal diajarkan sebagai śakti.

Verse 122

कुर्याद्भृगुस्थाकाशेन षड्दीर्घाढ्येन चाङ्गकम् । बन्धूकस्वर्णवर्णागं वराक्षाङ्कुशपाशिनम् ॥ १२२ ॥

Hendaknya membentuk tubuh dengan suku kata ‘kā’ yang ditempatkan pada Bhṛgu-sthā, diperkaya enam vokal panjang; berwarna seperti bunga bandhūka dan emas; serta memegang tasbih mulia, penggiring (aṅkuśa), dan jerat (pāśa).

Verse 123

अर्द्धेन्दुशेखरं त्र्यक्षं देववन्द्यं विचिन्तयेत् । ध्यात्वैवं शिवशक्तीश्च चतुर्थी हृदयान्तिमे ॥ १२३ ॥

Hendaknya merenungkan Śiva yang bermahkota bulan sabit, bermata tiga, dan dipuja para dewa. Setelah demikian bermeditasi pada Śiva beserta Śakti, letakkan/ucapkan ‘bagian keempat’ pada akhir hati (padma-hṛdaya).

Verse 124

सौबीजमातृकापूर्वे विन्यसेन्मातृका स्थले । विघ्नेशश्च ह्रिया युक्तो विघ्नराजः श्रिया युतः ॥ १२४ ॥

Setelah terlebih dahulu melakukan nyāsa Mātr̥kā yang disertai bīja, kemudian tempatkan Mātr̥kā pada lokusnya masing-masing. Vighneśa dipasang bersama Hrī, dan Vighnarāja bersama Śrī.

Verse 125

विनायकस्तथा पुष्ट्या शान्तियुक्तः शिवोत्तमः । विघ्नकृत्स्वस्तिसंयुक्तो विघ्नहर्ता सरस्वती ॥ १२५ ॥

Panggillah Vināyaka bersama Puṣṭi; Śivottama bersatu dengan Śānti; Vighnakṛt bergandeng dengan Svasti; dan Vighnahartā bersama Sarasvatī—sebagai pasangan daya ilahi untuk keberkahan dan penyingkir rintangan.

Verse 126

स्वाहया गणनाथश्च एकदन्तः सुमेधया । कान्त्या युक्तो द्विदन्तस्तु कामिन्या गजवक्रकः ॥ १२६ ॥

Bersama Svāhā ia adalah Gaṇanātha; bersama Sumedhā ia menjadi Ekadanta. Dengan Kānti ia menjadi Dvidanta; dan dengan Kāminī ia disebut Gajavakra.

Verse 127

निरञ्जनो मोहिनीयुक्कपर्द्दी तु नटीयुतः । दीर्घजिह्वः पार्वतीयुग्ज्वालिन्या शङ्कुकर्णकः ॥ १२७ ॥

Nirañjana menyertai Mohinī; Kapardī bergabung dengan Naṭī. Dīrghajihva terhubung dengan Pārvatī, dan Śaṅkukarṇaka bersama Jvālinī.

Verse 128

वृषध्वजो नन्दया च सुरेश्या गणनायकः । गजेन्द्रः कामरूपिण्या शूर्पकर्णस्तथोमया ॥ १२८ ॥

Vṛṣadhvaja (Śiva) menyertai Nandā dan Sureśī; demikian pula Gaṇanāyaka dihormati. Gajendra bersama Kāmarūpiṇī, dan Śūrpakarṇa pun bersama Umā.

Verse 129

विरोचनस्तेजोवत्या सत्या लम्बोदरेण च । महानन्दश्च विघ्नेश्या चतुर्मूर्तिस्वरूपिणी ॥ १२९ ॥

Bersama Virocana, Tejovatī, Satyā, dan Lambodara, serta Mahānanda—ia adalah Vighneśī, yang hakikatnya berwujud empat rupa suci.

Verse 130

सदाशिवः कामदया ह्यामोदो मदजिह्वया । दुर्मुखो भूतिसंयुक्तः सुमुखो भौतिकीयुतः ॥ १३० ॥

Sadāśiva berserta Kāmadayā; Hyāmoda berserta Madajihvā. Durmukha terhubung dengan Bhūti, sedangkan Sumukha bersatu dengan Bhautikī.

Verse 131

प्रमोदः सितया युक्त एकपादो रमायुतः । द्विजिह्वो महिषीयुक्तो जभिन्याशूरनामकः ॥ १३१ ॥

Pramoda bersatu dengan Sitā; Ekapāda didampingi Ramā. Dvijihva bergandengan dengan Mahiṣī; dan yang lain dikenal bernama Jabhinyāśūra.

Verse 132

वीरो विकर्णया युक्तः षण्मुखो भृकुटीयुतः । वरदो लज्जया वामदेवेशो दीर्घघोणया ॥ १३२ ॥

Ia bersifat gagah, berserta Vikarṇā; bermuka enam dan bertanda kerutan dahi. Ia pemberi anugerah, bersama Lajjā; sebagai Vāmadeveśa ia berserta Dīrghaghoṇā.

Verse 133

धनुर्द्धर्या वक्रतुण्डो द्विरण्डो यामिनीयुतः । सेनानी रात्रिसंयुक्तः कामान्धो ग्रामणीयुतः ॥ १३३ ॥

‘Dhanurdharyā, Vakratunḍa, Dviraṇḍa, Yāminīyuta, Senānī, Rātrisaṃyukta, Kāmāndha, dan Grāmaṇīyuta’—inilah sebutan-sebutan yang dinyatakan.

Verse 134

मत्तः शशिप्रभायुक्तो विमत्तो लोलनेत्रया । मत्तवाहश्चञ्चलया जटी दीप्तिसमन्वितः ॥ १३४ ॥

Ia mabuk namun bercahaya laksana rembulan; tetapi karena perempuan bermata gelisah, ia seakan tak mabuk. Dengan tunggangan yang liar dan teman yang tak tetap, ia sang pertapa berambut gimbal, berkilau oleh kemuliaan.

Verse 135

मुण्डी सुभगया युक्तः खड्गी दुर्भगया युतः । वरेण्यश्च शिवायुक्तो भगया वृषकेतनः ॥ १३५ ॥

Ia adalah Muṇḍī yang bersatu dengan Subhagā; Khaḍgī, sang pembawa pedang, bersatu dengan Durbhagā; Vareṇya, yang paling mulia, bersatu dengan Śivā; dan Vṛṣaketana, yang berlambang banteng, bersatu dengan Bhagā.

Verse 136

भक्ष्यप्रियो भगिन्या च गणेशो भगिनीयुतः । मेघनादः सुभगया व्यापी स्यात्कालरात्रियुक् ॥ १३६ ॥

Bhakṣyapriya akan berhasil bersama saudari perempuannya; Gaṇeśa pun akan ditemani saudarinya. Meghanāda akan bersama Subhagā; dan Vyāpī akan bersatu dengan Kālarātri.

Verse 137

गणेश्वरः कालिकया प्रोक्ता विघ्नेशमातृकाः । गणेशमातृकायास्तु गणो मुनिभिरीरितः ॥ १३७ ॥

Kālikā telah menyatakan Gaṇeśvara sebagai dewa pemimpin bagi Vighneśa-mātṛkā; dan para resi menegaskan bahwa gaṇa (rombongan pengiring) itu milik Gaṇeśa-mātṛkā.

Verse 138

त्रिवृद्गायत्रिकाछन्दो देवः शक्तिगणेश्वरः । षड्दीर्घाढ्येन बीजेन कृत्वाङ्गानि ततः स्मरेत् ॥ १३८ ॥

Metrenya adalah Trivṛt-Gāyatrī; dewa pemimpinnya ialah Śakti Gaṇeśvara. Setelah melakukan aṅga-nyāsa dengan bīja-mantra yang memiliki enam vokal panjang, hendaknya kemudian bermeditasi atas-Nya.

Verse 139

पांशांकुशाभयवरान्दधानं कज्जहस्तया । पत्न्याश्लिष्टं रक्ततनुं त्रिनेत्रं गणपे भवेत् ॥ १३९ ॥

Ganeśa hendaknya digambarkan memegang pāśa (tali jerat) dan aṅkuśa (cambuk gajah), menampilkan mudrā abhaya dan vara, serta satu tangan membawa modaka. Ia dipeluk permaisurinya, bertubuh kemerahan, dan bermata tiga.

Verse 140

एवं ध्यात्वा न्यसेत्स्वीयबीजपूर्वाक्षरान्वितम् । निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिस्तथेधिका ॥ १४० ॥

Setelah bermeditasi demikian, lakukan nyāsa dengan menempatkan mantra yang disertai bīja diri dan suku kata pendahulunya. Dari sana timbul pelepasan, keteguhan, pengetahuan sejati, kedamaian, dan pertumbuhan rohani lebih lanjut.

Verse 141

दीपिका रेचिका चापि मोचिका च पराभिधा । सूक्ष्मासूक्ष्मामृता ज्ञानामृता चाप्यायिनी तथा ॥ १४१ ॥

Ia juga disebut Dīpikā (Penerang), Recikā (Penyuci), Mocikā (Pembebas), dan Parā (Yang Mahatinggi). Demikian pula ia dikenal sebagai Sūkṣmā, Asūkṣmāmṛtā, Jñānāmṛtā, serta Āpyāyinī (Pemberi asupan rohani).

Verse 142

व्यापिनी व्योमरूपा चानन्ता सृष्टिः समृद्धिका । स्मृतिर्मेधा ततः कान्तिर्लक्ष्मीर्द्धृतिः स्थिरा स्थितिः ॥ १४२ ॥

Ia Mahameresap, berwujud laksana langit, dan tak bertepi. Dialah Penciptaan dan Kemakmuran; dialah Ingatan dan Kecerdasan. Lalu dialah Cahaya kemuliaan; dialah Lakṣmī, Keteguhan, Kestabilan, dan Keberdiaman yang mantap.

Verse 143

सिद्धिर्जरा पालिनी च क्षान्तिरीश्वरिका रतिः । कामिका वरदावाथ ह्लादिनी प्रीतिसंयुता ॥ १४३ ॥

Ia adalah Siddhi, Jarā, Pālinī, dan Kṣānti; Ia pula Īśvarikā dan Rati; Ia Kāmikā dan Varadā; serta Hlādinī yang dipenuhi prīti, sukacita kasih bhakti.

Verse 144

दीर्घा तीक्ष्णा तथा रौद्रा प्रोक्ता निद्रा च तन्द्रि का । क्षुधा च क्रोधिनी पश्चात्क्रियाकारी समृत्युका ॥ १४४ ॥

Tidur disebut tiga macam—panjang, tajam (menguasai), dan dahsyat; demikian pula kantuk. Lapar dikatakan ‘pemarah’; lalu datang daya yang mendorong pada tindakan—seakan serupa maut.

Verse 145

पीता श्वेतारुणा पश्चादसितानन्तया युता । उक्ता कलामातृकैवं तत्तद्भक्तः समाचरेत् ॥ १४५ ॥

Mula-mula ia berwarna kuning, lalu putih dan kemerahan; kemudian dikatakan bersatu dengan yang gelap (hitam) serta Ananta (Yang Tak Berujung). Demikian Kalā-mātṛkā dijelaskan; sang bhakta hendaknya berlatih sesuai itu.

Verse 146

कलायुङ्मातृकायास्तु मुनिः प्रोक्तः प्रजापतिः । गायत्रीछन्द आख्यातं देवता शारदाभिधा ॥ १४६ ॥

Untuk Kalāyuṅmātṛkā (widya/mantra) ini, resinya disebut Prajāpati; metrenya dinyatakan Gāyatrī; dan dewa pelindungnya adalah Śāradā (Sarasvatī).

Verse 147

ह्रस्वदीर्घांतरस्थैश्च तारैः कुर्यात्षडङ्गकम् । पद्मचक्रगुणैणांश्च दधतीं च त्रिलोचनाम् ॥ १४७ ॥

Dengan penanda nada bagi bunyi pendek, panjang, dan antara, hendaknya disusun tata enam anggota (ṣaḍaṅga). Dan hendaknya merenungkan Dewi bermata tiga, yang memikul sifat-sifat padma dan cakra, serta menanggung guṇa dan aṃśa (ukuran-ukuran).

Verse 148

पञ्चवक्त्रां भारतीं तां मुक्ताभूषां भजेत्सुधीः । ध्यात्वैवं तारपूर्वां तां न्यसेन्ङन्तकलान्विताम् ॥ १४८ ॥

Sang bijak hendaknya memuja Bhāratī (Sarasvatī) yang berlima wajah dan berhias perhiasan mutiara. Setelah bermeditasi demikian dengan didahului suku kata Tāra (Oṃ), hendaknya ia melakukan nyāsa huruf-huruf beserta kalā-kalā, berakhir pada bunyi ṅ.

Verse 149

ततश्च मूलमन्त्रस्य षडङ्गानि समाचरेत् । हृदयादिचतुर्थ्यन्ते जातीः संयोज्य विन्यसेत् ॥ १४९ ॥

Kemudian hendaknya ia melaksanakan tata-ṣaḍaṅga bagi mantra pokok. Mulai dari Hṛdaya hingga aṅga keempat, ia menempatkan (nyāsa) suku-bunyi benih (jāti) dengan menggabungkannya menurut aturan.

Verse 150

नमः स्वाहा वषट् हुं वौषट् फट् जातय ईरिताः । ततो ध्यात्वेष्टदेवं तं भूषायुधसमन्वितम् 1. ॥ १५० ॥

Suku-mantra “namaḥ, svāhā, vaṣaṭ, huṃ, vauṣaṭ, phaṭ” dinyatakan sebagai jāti. Sesudah itu hendaknya ia bermeditasi pada Iṣṭa-deva, berhias perhiasan dan membawa senjata-senjata ilahi.

Verse 151

न्यस्याङ्गषट्कं तन्मूर्तौ ततः पूजनमारभेत् ॥ १५१ ॥

Setelah melakukan nyāsa enam anggota pada wujud suci itu, hendaknya ia memulai pemujaan.

Verse 152

इति श्री बृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे सन्ध्यादिनिरूपणंनाम षट्षष्टिन्तमोऽध्यायः ॥ ६६ ॥

Demikian berakhir bab ke-66, bernama “Uraian tentang Sandhyā dan tata laku harian lainnya”, pada Pāda ketiga dari Kisah Agung dalam Pūrva-bhāga Śrī Bṛhannāradīya Purāṇa.