The Sopāna’s final ascent: not merely ‘after the war’ but the re-installation of Rāma as dharma’s living form—where personal grief (viraha) is transmuted into communal auspiciousness (maṅgal) and the bhakta learns to see the Lord’s return as the return of inner order (maryādā) and steadied mind (manaḥ-prasāda).
Return is not merely geographic but ontological: Ayodhyā becomes the mirror of the restored inner kingdom. Bharata’s emaciation symbolizes the ego’s depletion under true longing—viraha that purifies rather than corrodes. Hanumān embodies śravaṇa and niścaya (hearing that becomes certainty): the message itself is grace in motion. Rāma’s ‘kṛpādṛṣṭi’ is the decisive symbol—one glance that converts collective duḥkha into bisoka (sorrowlessness), teaching that divine presence reorders the psyche without violence. The Pushpaka functions as the mind-vehicle: it carries the seeker to the threshold, then is dismissed—suggesting that even exalted instruments are relinquished when the Lord is directly present. The city’s ārati/nīchāvar/maṅgalācāra symbolize bhakti becoming culture: personal devotion ripens into shared auspicious order (maryādā), where joy is disciplined, luminous, and dharma-shaped.
श्लोक 1-3
केकीकण्ठाभनीलं सुरवरविलसद्विप्रपादाब्जचिह्नंशोभाढ्यं पीतवस्त्रं सरसिजनयनं सर्वदा सुप्रसन्नम्।पाणौ नाराचचापं कपिनिकरयुतं बन्धुना सेव्यमानंनौमीड्यं जानकीशं रघुवरमनिशं पुष्पकारूढरामम्।।1।।
कोसलेन्द्रपदकञ्जमञ्जुलौ कोमलावजमहेशवन्दितौ।जानकीकरसरोजलालितौ चिन्तकस्य मनभृङ्गसङ्गिनौ।।2।।
कुन्दइन्दुदरगौरसुन्दरं अम्बिकापतिमभीष्टसिद्धिदम्।कारुणीककलकञ्जलोचनं नौमि शंकरमनंगमोचनम्।।3।।
kekīkaṇṭhābhanīlaṁ suravaravilasadviprapādābjacihnaṁśobhāḍhyaṁ pītavastraṁ sarasijanayanaṁ sarvadā suprasannam |pāṇau nārācacāpaṁ kapinikarayutaṁ bandhunā sevyamānaṁnaumīḍyaṁ jānakīśaṁ raghuvaramaniśaṁ puṣpakārūḍharāmam ||1||
kosalendrapadakañjamañjulau komalāvajamaheśavanditau |jānakīkarasarojalālitau cintakasya manabhṛṅgasaṅginau ||2||
kundaindudaragaurasundaraṁ ambikāpatimabhīṣṭasiddhidam |kāruṇīkakalakañjalocanaṁ naumi śaṅkaramanaṅgamocanam ||3||
मैं उस राम को नमन करती हूँ जो पुष्पक प्लेन में बैठे हैं। उनकी आवाज़ मोर जैसी है, पीले कपड़े पहने हैं, कमल जैसी आँखें हैं, हमेशा खुश रहते हैं। हाथ में बो और ऐरो है, बंदरों के साथ हैं, भाई सेवा कर रहे हैं। वोह अयोध्या के राजा हैं, महेश्वर ने उनकी पूजा की, सीता का हाथ उनके हाथ में हैं, जो भगवान का भक्त है उसका मन उनमें लगा रहता है। शिव भी गोरी रंग के हैं, ब्यूटीफुल हैं, जो कुछ माँग ले वोह मिलता है। करुणा की आँखें हैं, शिव जो मन की इच्छा पूरी करते हैं, उनको भी नमन।
दोहा
रहा एक दिन अवधि कर अति आरत पुर लोग।जहँ तहँ सोचहिं नारि नर कृस तन राम बियोग।।
सगुन होहिं सुंदर सकल मन प्रसन्न सब केर।प्रभु आगवन जनाव जनु नगर रम्य चहुँ फेर।।
कौसल्यादि मातु सब मन अनंद अस होइ।आयउ प्रभु श्री अनुज जुत कहन चहत अब कोइ।।
भरत नयन भुज दच्छिन फरकत बारहिं बार।जानि सगुन मन हरष अति लागे करन बिचार।।
rahā eka dina avadhi kara ati ārata pura loga |jahaṁ tahaṁ socahiṁ nāri nara kṛsa tana rāma biyoga ||
saguna hohiṁ sundara sakala mana prasanna saba kera |prabhu āgavana janāva janu nagara ramya cahuṁ phera ||
kausalyādi mātu saba mana ananda asa hoi |āyau prabhu śrī anuja juta kahana cahata aba koi ||
bharata nayana bhuja dacchina pharakata bārahiṁ bāra |jāni saguna mana haraṣa ati lāge karana bicāra ||
एक दिन गुज़र गया अयोध्या में, लोग बहुत दुखी थे। औरत और मर्द कहीं भी बैठ के सोच रहे थे, राम के बिना बॉडी डुबली हो गयी थी। अचानक अच्छे शगुन होने लगे, सबके मन खुश हो गए। जैसे भगवान आ रहे हो, शहर खुश हो गया। कौशल्या और सब माँ के मन में खुशी आ गयी। भगवान आ गए लक्ष्मण के साथ, अब कोई बताना चाहता था। भरत की आँखें, हाथ, बॉडी काँप रही थी, बार-बार देख रहे थे। शगुन देख के मन बहुत खुश हुआ, विचार करने लगे।
चौपाई 1.1-4
रहेउ एक दिन अवधि अधारा।समुझत मन दुख भयउ अपारा।।
कारन कवन नाथ नहिं आयउ।जानि कुटिल किधौं मोहि बिसरायउ।।
अहह धन्य लछिमन बड़भागी।राम पदारबिंदु अनुरागी।।
कपटी कुटिल मोहि प्रभु चीन्हा।ताते नाथ संग नहिं लीन्हा।।
जौं करनी समुझै प्रभु मोरी।नहिं निस्तार कलप सत कोरी।।
जन अवगुन प्रभु मान न काऊ।दीन बंधु अति मृदुल सुभाऊ।।
मोरि जियँ भरोस दृढ़ सोई।मिलिहहिं राम सगुन सुभ होई।।
बीतें अवधि रहहि जौं प्राना।अधम कवन जग मोहि समाना।।
raheu eka dina avadhi adhārā |samujhata mana dukha bhayu apārā ||
kārana kavana nātha nahiṁ āyu |jāni kuṭila kidhauṁ mohi bisarāyu ||
ahaha dhanya lachimana baṛabhāgī |rāma padārabindu anurāgī ||
kapaṭī kuṭila mohi prabhu cīnhā |tāte nātha saṅga nahiṁ līnhā ||
jauṁ karanī samujhai prabhu morī |nahiṁ nistāra kalapa sata korī ||
jana avaguna prabhu māna na kāū |dīna baṁdhu ati mṛdula subhāū ||
mori jiyaṁ bharosa dṛṛha soī |milihahiṁ rāma saguna subha hoī ||
bīteṁ avadhi rahahi jauṁ prānā |adhama kavana jaga mohi samānā ||
बस एक दिन बचा था उस समय का, जो मेरी जिंदगी का अकेला सहारा था। भरत ये सोचते ही उनके दिल में बेहद दुख भर गया। क्या वजह है कि मेरे प्रभु नहीं आए? क्या उन्होंने मुझे कुटिल समझ कर कहीं भुला दिया? अह, लक्ष्मन कितने धन्य और बड़े भाग्यशाली हैं, जो राम के चरणों से लगे रहते हैं। प्रभु ने मुझे कपटी और कुटिल पहचान लिया, इसलिए मेरे प्रभु मुझे अपने साथ नहीं ले गए। अगर प्रभु मेरे करम तोलें, तो सौ करोड़ युगों में भी मेरा उद्धार नहीं होगा। लेकिन प्रभु अपने सेवकों के अवगुण कभी नहीं मानते। वो गरीबों के दोस्त हैं, और उनका स्वभाव बहुत कोमल है। मेरे दिल में ये पक्का भरोसा है: राम मुझसे मिलेंगे, क्योंकि शुभ शगुन हो रहे हैं। लेकिन अगर समय गुजर जाए और मेरी जान फिर भी बच जाए, तो दुनिया में मुझसे बढ़कर कोई अधम कौन है?
दोहा 1(क)-(ख)
राम बिरह सागर महँ भरत मगन मन होत।बिप्र रूप धरि पवन सुत आइ गयउ जनु पोत।।1(क)।।
बैठि देखि कुसासन जटा मुकुट कृस गात।राम राम रघुपति जपत स्रवत नयन जलजात।।1(ख)।।
rāma biraha sāgara mahaṁ bharata magana mana hota |bipra rūpa dhari pavana suta āi gayau janu pota ||1(ka)||
baiṭhi dekhi kusāsana jaṭā mukuṭa kṛsa gāta |rāma rāma raghupati japata sravata nayana jalajāta ||1(kha)||
भरत का मन राम के बिना के दुख में डूब रहा था। तब हनुमान, जो पवन का बेटा है, एक ब्राह्मिन का रूप ले के वहाँ आ गया, जैसे कोई कश्ती हो। उसने देखा, भरत कुशा घास पर बैठा हुआ। जटे हुए बाल मुकुट बन गए थे, शरीर पतला हो गया था। वो राम राम रघुपति जप रहा था और उसकी आँखों से आँसू बह रहे थे।
चौपाई 2.1-8
देखत हनूमान अति हरषेउ।पुलक गात लोचन जल बरषेउ।।
मन महँ बहुत भाँति सुख मानी।बोलेउ श्रवन सुधा सम बानी।।
जासु बिरहँ सोचहु दिन राती।रटहु निरंतर गुन गन पाँती।।
रघुकुल तिलक सुजन सुखदाता।आयउ कुसल देव मुनि त्राता।।
रिपु रन जीति सुजस सुर गावत।सीता सहित अनुज प्रभु आवत।।
सुनत बचन बिसरे सब दूखा।तृषावंत जिमि पाइ पियूषा।।
को तुम्ह तात कहाँ ते आए।मोहि परम प्रिय बचन सुनाए।।
मारुत सुत मैं कपि हनुमाना।नामु मोर सुनु कृपानिधाना।।
दीनबंधु रघुपति कर किंकर।सुनत भरत भेंटेउ उठि सादर।।
मिलत प्रेम नहिं हृदयँ समाता।नयन स्रवत जल पुलकित गाता।।
कपि तव दरस सकल दुख बीते।मिले आजु मोहि राम पिरीते।।
बार बार बूझी कुसलाता।तो कहुँ देउँ काह सुनु भ्राता।।
एहि संदेस सरिस जग माहीं।करि बिचार देखेउँ कछु नाहीं।।
नाहिन तात उरिन मैं तोही।अब प्रभु चरित सुनावहु मोही।।
तब हनुमंत नाइ पद माथा।कहे सकल रघुपति गुन गाथा।।
कहु कपि कबहुँ कृपाल गोसाईं।सुमिरहिं मोहि दास की नाईं।।
dekhata hanūmāna ati haraṣeu |pulaka gāta locana jala baraṣeu ||
mana mahaṁ bahuta bhāṁti sukha mānī |boleu śravana sudhā sama bānī ||
jāsu birahaṁ socahu dina rātī |raṭahu nirantara guna gana pāṁtī ||
raghukula tilaka sujana sukhadātā |āyu kusala deva muni trātā ||
ripu rana jīti sujasa sura gāvata |sītā sahita anuja prabhu āvata ||
sunata bacana bisare saba dūkhā |tṛṣāvanta jimi pāi piyūṣā ||
ko tumha tāta kahāṁ te āe |mohi parama priya bacana sunāe ||
māruta suta maiṁ kapi hanumānā |nāmu mora sunu kṛpānidhānā ||
dīnabandhu raghupati kara kiṅkara |sunata bharata bheṁṭeu uṭhi sādara ||
milata prema nahiṁ hṛdayaṁ samātā |nayana sravata jala pulakita gātā ||
kapi tava darasa sakala dukha bīte |mile āju mohi rāma pirīte ||
bāra bāra būjhī kusalātā |to kahuṁ deuṁ kāha sunu bhrātā ||
ehi sandesa sarisa jaga māhīṁ |kari bicāra dekheuṁ kachu nāhīṁ ||
nāhina tāta urina maiṁ tohī |aba prabhu carita sunāvahu mohī ||
taba hanumaṁta nāi pada māthā |kahe sakala raghupati guna gāthā ||
kahu kapi kabahuṁ kṛpāla gosāīṁ |sumirahiṁ mohi dāsa kī nāīṁ ||
हनुमान को देखते ही बहुत खुशी हुई। पूरा बदन में रोंगटे खड़े हो गए और आँखों से आँसू बहे। दिल में बहुत तरह की खुशी फील की, और जो बोलने लगे वो कानों को अमृत जैसी लगी। जिन्हें छोड़ के आप दिन रात दुखी होते हो, जिनकी गिनती के गुण बार बार बोलते हो वो लोग आ गए। रघु वंस के तिलक, अच्छे लोगों को खुशी देने वाले, भगवान और रिशी को बचाने वाले, वो सेफ आ गए। दुश्मन को लड़ाई में हरा कर, जिनकी महिमा भगवान गा रहे हो, वो राम सीता और छोटे भाई के साथ आ रहे हैं। ये बात सुनते ही भरत ने अपना सारा दुख भुला दिया, जैसे प्यासा इंसान को अमृत मिल गया। आप कौन हो भाई, कहाँ से आए, जो मुझे इतनी प्यारी बात बताई? मैं हवा का बेटा, एक बंदर। मेरा नाम हनुमान है। सुनो, दया के खजाने, मैं रघु के भगवान का, गरीबों का दोस्त, एक नौकर हूँ। ये सुनते ही भरत उठ के प्यार से गले लगे। गले लगते ही इतना प्यार दिल में समा नहीं गया। आँखों से आँसू बहते गए और बदन में रोंगटे खड़े हो गए। बंदर, आपको देख के मेरा सारा दुख खतम हो गया। आज मुझे राम को प्यारा कोई मिला। बार बार उनका क्या हाल है पूछा। भाई, बोलो, मैं तुम्हें क्या दूँ? पूरे दुनिया में सोच के देखा तो इस मैसेज जैसा कुछ नहीं मिला। भाई, मैं तुम्हारा एहसान कभी नहीं चुका सकता। अब मुझे अपने भगवान के किस्से सुनाओ। तब हनुमान ने उनके पाँव छू के मथा झुकाया और रघु के भगवान की सारी गुण वाली कथा बताई। बोलो बंदर, क्या मेरा दयालू मालिक कभी मुझे अपने नौकर की तरह याद करते हैं?
छंद 2
निज दास ज्यों रघुबंसभूषन कबहुँ मम सुमिरन कर्यो।सुनि भरत बचन बिनीत अति कपि पुलकित तन चरनन्हि पर्यो।।
रघुबीर निज मुख जासु गुन गन कहत अग जग नाथ जो।काहे न होइ बिनीत परम पुनीत सदगुन सिंधु सो।।
nija dāsa jyoṁ raghubaṁsabhūṣana kabahuṁ mama sumirana karyo |suni bharata bacana binīta ati kapi pulakita tana carananhī paryo ||
raghubīra nija mukha jāsu guna gana kahata aga jaga nātha jo |kāhe na hoi binīta parama punīta sadaguna siṁdhu so ||
भरत ने बहुत नरमी से पूछा कि क्या राम ने कभी मुझे अपना दास मान कर याद किया। ये सुनते ही हनुमान के शरीर में खुशी दौड़ गई और वो भरत के चरणों में गिर गया। राम तो पूरे जग का मालिक है और खुद अपने मुँह से जिसके गुण बताते हैं। तो वो क्यों नहीं विनम्र होगा, जो इतना पाक है और सद्गुणों का सागर है।
दोहा 2(क), सोरठा 2(ख)
राम प्रान प्रिय नाथ तुम्ह सत्य बचन मम तात।पुनि पुनि मिलत भरत सुनि हरष न हृदयँ समात।।2(क)।।
भरत चरन सिरु नाइ तुरित गयउ कपि राम पहिं।कही कुसल सब जाइ हरषि चलेउ प्रभु जान चढ़ि।।2(ख)।।
rāma prāna priya nātha tumha satya bacana mama tāta |puni puni milata bharata suni haraṣa na hṛdayã samāta ||2(ka)||
bharata carana siru nāi turita gayau kapi rāma pahiṁ |kahī kusala saba jāi haraṣi caleu prabhu jāna caṛhi ||2(kha)||
हनुमान भरत से कहता है, राम को तुम अपनी जान से भी प्यारे हो, और भाई, जो मैं कह रहा हूँ सच है। ये सुन के भरत बार बार उसे गले लगते हैं, और दिल की खुशी दब ही नहीं पाती। हनुमान भरत के चरणों में सिर झुका के जल्दी से राम के पास वापस चला जाता है। जाके राम को बताता है सब ठीक है। राम खुश होकर उड़ने वाली गाड़ी पे बैठ के निकल पड़ते हैं।
चौपाई 3.1-5
हरषि भरत कोसलपुर आए।समाचार सब गुरहि सुनाए।।
पुनि मंदिर महँ बात जनाई।आवत नगर कुसल रघुराई।।
सुनत सकल जननीं उठि धाईं।कहि प्रभु कुसल भरत समुझाई।।
समाचार पुरबासिन्ह पाए।नर अरु नारि हरषि सब धाए।।
दधि दुर्बा रोचन फल फूला।नव तुलसी दल मंगल मूला।।
भरि भरि हेम थार भामिनी।गावत चलिं सिंधु सिंधुरगामिनी।।
जे जैसेहिं तैसेहिं उटि धावहिं।बाल बृद्ध कहँ संग न लावहिं।।
एक एकन्ह कहँ बूझहिं भाई।तुम्ह देखे दयाल रघुराई।।
अवधपुरी प्रभु आवत जानी।भई सकल सोभा कै खानी।।
बहइ सुहावन त्रिबिध समीरा।भइ सरजू अति निर्मल नीरा।।
haraṣi bharata kosalapura āe |samācāra saba gurahi sunāe ||
puni mandira mahā̃ bāta janāī |āvata nagara kusala raghurāī ||
sunata sakala jananī̃ uṭhi dhāī̃ |kahi prabhu kusala bharata samujhāī ||
samācāra pura-bāsinh pāe |nara aru nāri haraṣi saba dhāe ||
dadhi durbā rocan phala phūlā |nava tulasī dala maṅgala mūlā ||
bhari-bhari hema thāra bhāminī |gāvata caliṁ sindhu sindhuragāminī ||
je jaisehiṁ taisehiṁ uṭhi dhāvahiṁ |bāla bṛddha kahaṁ saṅga na lāvahiṁ ||
eka-ekanha kahaṁ būjhahiṁ bhāī |tumha dekhe dayāla raghurāī ||
avadhapurī prabhu āvata jānī |bhaī sakala sobhā kai khānī ||
bahai suhāvana tribidha samīrā |bhaī sarajū ati nirmala nīrā ||
भरत खुशी से अयोध्या वापस आए और अपने गुरु को सब खबर बता दी। फिर मंदिर में सब को बता दिया कि राम वापस आ रहे हैं और ठीक हैं। सब मायीं सुनते ही उठ के दौड़ पड़ी। भरत ने उन्हें राम की खबर दी और उनका दिल ठंडा किया। शहर के लोगों को भी पता चला तो औरत और मर्द सब खुशी से दौड़ पड़े। सब ने दही, दूब घास, पीली रंग, फल और फूल ले लिए। ताजे तुलसी के पत्ते भी लिए, जो मंगल का काम करते हैं। औरतें हाथी की चाल से चलती हुई सोने के बर्तन बार बार भर रही थी और गाते हुए निकल पड़ी। जो जैसी भी हालत में थी, वैसे ही उठ के दौड़ पड़े। छोटों और बूढ़ों को अपने साथ नहीं ले गए। एक दूसरे से पूछ रहे थे, भाई, तुमने राम को देखा है? अयोध्या को पता चला कि भगवान आ रहे हैं तो शहर पूरी तरह से चमक उठा। हवा बहुत अच्छी चल रही थी, ठंडी और खुशबू वाली। सरयू का पानी भी बिल्कुल साफ हो गया।
दोहा 3(क)-(ग)
हरषित गुर परिजन अनुज भूसुर बृंद समेत।चले भरत मन प्रेम अति सन्मुख कृपानिकेत।।3(क)।।
बहुतक चढ़ी अटारिन्ह निरखहिं गगन बिमान।देखि मधुर सुर हरषित करहिं सुमंगल गान।।3(ख)।।
राका ससि रघुपति पुर सिंधु देखि हरषान।बढ़यो कोलाहल करत जनु नारि तरंग समान।।3(ग)।।
haraṣita guru parijana anuj bhūsura bṛnda sameta |cale bharata mana prema ati sanmukha kṛpāniketa ||3(ka)||
bahutaka caṛhī aṭāri-nha nirakhahiṁ gagana bimāna |dekhi madhura sura haraṣita karahiṁ sumaṅgala gāna ||3(kha)||
rākā sasi raghupati pura sindhu dekhi haraṣāna |baṛhayo kolāhala karata janu nāri taraṅga samāna ||3(ga)||
भरत बहुत खुश थे। अपने गुरु, परिवार, छोटे भाई और बहुत सारे ब्राह्मण के साथ वो चले। दिल में बहुत प्यार था। भगवान से मिलने जा रहे थे, जो दया का घर हैं। बहुत सारी औरतें ऊपर की बालकनी पर चढ़ी। आसमान में रथ को देखने लगी। देखकर खुश हो गई और मीठी आवाज़ में मंगल गीत गाने लगी। रघुपति को देखकर शहर खुश हो गया। रघुपति पूरा चाँद है, शहर समुंदर है। शोर बढ़ता गया। औरतें जो शोर मचा रही थी, वो समुंदर की लहरें लग रही थी।
चौपाई 4.1-4
इहाँ भानुकुल कमल दिवाकर।कपिन्ह देखावत नगर मनोहर।।
सुनु कपीस अंगद लंकेसा।पावन पुरी रुचिर यह देसा।।
जद्यपि सब बैकुंठ बखाना।बेद पुरान बिदित जगु जाना।।
अवधपुरी सम प्रिय नहिं सोऊ।यह प्रसंग जानइ कोउ कोऊ।।
जन्मभूमि मम पुरी सुहावनि।उत्तर दिसि बह सरजू पावनि।।
जा मज्जन ते बिनहिं प्रयासा।मम समीप नर पावहिं बासा।।
अति प्रिय मोहि इहाँ के बासी।मम धामदा पुरी सुख रासी।।
हरषे सब कपि सुनि प्रभु बानी।धन्य अवध जो राम बखानी।।
ihā̃ bhānukula kamala divākara |kapinha dekhāvata nagara manohara ||
sunu kapīsa aṅgada laṅkesā |pāvana purī rucira yaha desā ||
jadyapi saba baikunṭha bakhānā |beda purāna bidita jagu jānā ||
avadhapurī sama priya nahiṁ soū |yaha prasaṅga jānai kou koū ||
janmabhūmi mama purī suhāvani |uttara disi baha sarajū pāvani ||
jā majjana te binahiṁ prayāsā |mama samīpa nara pāvahiṁ bāsā ||
ati priya mohi ihā̃ ke bāsī |mama dhāmadā purī sukha rāsī ||
haraṣe saba kapi suni prabhu bānī |dhanya avadha jo rāma bakhānī ||
यहाँ राम उन बंदरों को उस सुंदर शहर की तरफ इशारा कर रहे थे। राम बोले, सुनो सुग्रीव, अंगद और विभीषण, ये शहर पवित्र है और ये देश बहत खूबसूरत है। सब लोग वैकुंठ की बात करते हैं, और वेद और पुरानों में भी लिखा है, पुरी दुनिया जानती है। पर मुझे अयोध्या जितनी प्यारी कोई जगह नही। ये बात बस थोडे लोग ही समझते हैं। ये प्यारी शहर मेरी जन्मभूमि है, और उत्तर दिशा में पवित्र सरयू नदी बह रही है। जो लोग उसमें नहा लेते हैं, वो बिना कोई मेहनत के मेरे पास रहने को पाते हैं। यहाँ के लोग मुझे बहत प्यारे हैं। ये शहर जहाँ मेरा घर है, वो खुशियों का ढेर है। ये सब सुनकर सारे बंदर खुश हो गए और बोले, धन्य है अयोध्या जिसे राम खुद ने तारीफ की।
दोहा 4(क)-(ख)
आवत देखि लोग सब कृपासिंधु भगवान।नगर निकट प्रभु प्रेरेउ उतरेउ भूमि बिमान।।4(क)।।
उतरि कहेउ प्रभु पुष्पकहि तुम्ह कुबेर पहिं जाहु।प्रेरित राम चलेउ सो हरषु बिरहु अति ताहु।।4(ख)।।
āvata dekhi loga saba kṛpāsiṁdhu bhagavāna |nagara nikaṭa prabhu prerēu utarēu bhūmi bimāna ||4(ka)||
utari kahēu prabhu puṣpakahi tumha kubera pahiṁ jāhu |prerita rāma calēu so haraṣu birahu ati tāhu ||4(kha)||
सब लोग मिलने के लिए बाहर आ रहे थे। उन्हें देख कर भगवान, जो दया का सागर हैं, ने रथ को शहर के पास बुलाया। फिर पुष्पक रथ ज़मीन पर आ उतरा। उतरने के बाद भगवान ने पुष्पक से कहा, तुम कुबेर के पास चले जाओ। राम ने भेजा तोह वोह चला गया। उसके अंदर खुशी भी थी कि राम ने हुकुम दिया, और बहुत दुख भी था कि राम से अलंग हो गया।
चौपाई 5.1-4
आए भरत संग सब लोगा।कृस तन श्रीरघुबीर बियोगा।।
बामदेव बसिष्ठ मुनिनायक।देखे प्रभु महि धरि धनु सायक।।
धाइ धरे गुर चरन सरोरुह।अनुज सहित अति पुलक तनोरुह।।
भेंटि कुसल बूझी मुनिराया।हमरें कुसल तुम्हारिहिं दाया।।
सकल द्विजन्ह मिलि नायउ माथा।धर्म धुरंधर रघुकुलनाथा।।
गहे भरत पुनि प्रभु पद पंकज।नमत जिन्हहि सुर मुनि संकर अज।।
परे भूमि नहिं उठत उठाए।बर करि कृपासिंधु उर लाए।।
स्यामल गात रोम भए ठाढ़े।नव राजीव नयन जल बाढ़े।।
āe bharata saṅga saba logā |kṛsa tana śrīraghubīra biyogā ||
bāmadeva basiṣṭha munināyaka |dekhe prabhu mahi dhari dhanu sāyaka ||
dhāi dhare guru carana saroruhā |anuj sahita ati pulaka tanoruhā ||
bheṇṭi kusala būjhī munirāyā |hamareṁ kusala tumhārihiṁ dāyā ||
sakala dvijanha mili nāyu māthā |dharma dhuraṁdhara raghukulnāthā ||
gahē bharata puni prabhu pada paṅkaja |namata jinhahi sura muni saṅkara aja ||
parē bhūmi nahiṁ uṭhata uṭhāe |bara kari kṛpāsiṁdhu ura lāe ||
syāmala gāta roma bhae ṭhāḍhe |nava rājīva nayana jala bāḍhe ||
भरत आ गए, और उनके साथ सारे लोग भी थे। सबके बदन पतले हो गए थे, राम से अलग रहने की वजह से। राम ने वामदेव और वसिष्ठ को देखा, जो बड़े रिशि थे। फिर उन्होंने अपना धनुष और तीर ज़मीन पर रख दिया। राम दौड़ के अपने गुरु के चरण पकड़ लिए। उनके छोटे भाई लक्ष्मण भी साथ थे। दोनों के बदन के रोम खड़े हो गए थे। रिशि राजा ने उनसे गले लग कर कुशल पूछा। उनका जवाब था, हम ठीक हैं आपकी कृपा से। फिर उन्होंने सारे ब्राह्मणो से मिल कर मथा झुकाया। जो रघु कुल के राजा थे, और धरम का बोझ उठाए हुए थे। फिर भरत ने राम के चरण पकड़ लिए। जिनके आगे देवता, रिशि, शिव और ब्रह्मा सब सिर झुकाते हैं। भरत ज़मीन पर गिर गए और उठने के लिए तैयार नहीं थे, चाहे लोग उठाना चाहें। फिर राम, जो कृपा का सागर थे, उन्हें ज़ोर से उठाकर सीने से लगा लिया। उनके काले बदन के रोम खड़े हो गए, और उनकी आँखों, जो ताज़े कमल जैसी थी, पानी से भर आई।
छंद 5.1-2
राजीव लोचन स्रवत जल तन ललित पुलकावलि बनी॥
अति प्रेम हृदयँ लगाइ अनुजहि मिले प्रभु त्रिभुअन धनी॥
प्रभु मिलत अनुजहि सोह मो पहिं जाति नहिं उपमा कही॥
जनु प्रेम अरु सिंगार तनु धरि मिले बर सुषमा लही॥1॥
बूझत कृपानिधि कुसल भरतहि बचन बेगि न आवई॥
सुनु सिवा सो सुख बचन मन ते भिन्न जान जो पावई॥
अब कुसल कौसलनाथ आरत जानि जन दरसन दियो॥
बूड़त बिरह बारीस कृपानिधान मोहि कर गहि लियो॥2॥
rājīva-locana sravata jala tana lalita pulakāvali banī.ati prema hṛdayã lagāi anujahi mile prabhu tribhuana dhanī..
prabhu milata anujahi soha mo pahĩ jāti nahĩ upamā kahī.janu prema aru siṅgāra tanu dhari mile bara suṣamā lahī..1..
būjhata kṛpānidhi kusala bharatahi bacana begi na āvaī.sunu sivā so sukha bacana mana te bhinna jāna jo pāvaī..
aba kusala kausalnātha ārata jāni jana darasana diyo.būṛata biraha bārīsa kṛpānidhāna mohi kara gahi liyo..2..
राम की आँखों से पानी बह रहा था, उनके सुंदर शरीर पर गूज़बम्प्स आ गए थे। उन्होंने अपने छोटे भाई को बहुत प्यार से दिल से लगा लिया। तीनो लोक के मालिक प्रभु ने उसको मिल लिया। प्रभु जब अपने छोटे भाई से मिले, वो मंज़र इतना खूबसूरत था कि मैं बता नहीं सकता। कोई मिसाल नहीं दे सकते। जैसे प्यार और सजावत ने शरीर लेके मिले हो, और उनकी खूबसूरती सबसे ऊपर पहुँच गई हो। जब प्रभु, जो दया का खज़ाना हैं, भरत से पूछे कि क्या हाल है, तो भरत से जल्दी से बात नहीं निकली। सुनो पार्वती, जो उस खुशी को पाता है वो जानता है कि वो बातों और मन से बिल्कुल अलग है। भरत बोलते हैं, अब सब ठीक है कोसल के प्रभु, आपने जान कर कि आपका भक्त परेशान था, उसको अपना रूप दिखा दिया। मैं जुदाई के समुंदर में डूब रहा था। आप दया के खज़ाने हैं, आपने मेरा हाथ पकड़के मुझे निकाल लिया।
दोहा 5
पुनि प्रभु हरषि सत्रुहन भेंटे हृदयँ लगाइ।लछिमन भरत मिले तब परम प्रेम दोउ भाइ।।5।।
puni prabhu haraṣi satruhana bheṇṭe hṛdayã lagāi.lachimana bharata mile taba parama prema dou bhāi..5..
फिर राम खुश होके शत्रुघ्न को गले लगाया और दिल से लगा लिया। उसके बाद लक्ष्मन और भरत मिले, दोनों भाई में बहुत ज्यादा प्यार था।
चौपाई 6.1-5
भरतानुज लछिमन पुनि भेंटे।दुसह बिरह संभव दुख मेटे।।
सीता चरन भरत सिरु नावा।अनुज समेत परम सुख पावा।।
प्रभु बिलोकि हरषे पुरबासी।जनित बियोग बिपति सब नासी।।
प्रेमातुर सब लोग निहारी।कौतुक कीन्ह कृपाल खरारी।।
अमित रूप प्रगटे तेहि काला।जथाजोग मिले सबहि कृपाला।।
कृपादृष्टि रघुबीर बिलोकी।किए सकल नर नारि बिसोकी।।
छन महिं सबहि मिले भगवाना।उमा मरम यह काहुँ न जाना।।
एहि बिधि सबहि सुखी करि रामा।आगें चले सील गुन धामा।।
कौसल्यादि मातु सब धाई।निरखि बच्छ जनु धेनु लवाई।।
bharatānuja lachimāna puni bheṇṭe.dusaha biraha saṁbhava dukha meṭe..
sītā carana bharata siru nāvā.anuj sameta parama sukha pāvā..
prabhu biloki haraṣe purabāsī.janita biyoga bipati saba nāsī..
prema-ātura saba loga nihārī.kautuka kīnha kṛpāla kharārī..
amita rūpa pragaṭe tehi kālā.jathāyoga mile sabahi kṛpālā..
kṛpā-dṛṣṭi raghubīra bilokī.kie sakala nara nāri bisokī..
chana mahĩ sabahi mile bhagavānā.umā marama yaha kāhũ na jānā..
ehi bidhi sabahi sukhī kari rāmā.āgẽ cale sīla guna dhāmā..
kausalyādi mātu saba dhāī.nirakhi baccha janu dhenu lavāī..
फिर लक्ष्मन ने भरत के छोटे भाई शत्रुघ्न से गले मिल लिया, और जैसे जैसे अलग रहने का सहा नही जा रहा था उसका दुख मिट गया। भरत ने अपना मत्थक सीता के चरणों में झुका दिया, और अपने छोटे भाई के साथ मिलकर उन्हें बहुत ज्यादा खुशी मिली। शहर के लोग राम को देख खुश हो गए, और अलग रहने से जो तकलीफ उठानी पड़ी थी वो सब खत्म हो गई। सब लोग प्रीम में डूभे हुए देख कर, राम ने जो खर को मारा था, एक कमाल कर दिया। उसी वक्त राम कई रूप दिखाने लगे, और सब लोगों से दयालु होकर मिल गए, हर एक को जैसे जैसे मिलना चाहिए था वैसे। रघुकुल के राम ने अपनी कृपा भरी नजर से सबको देखा, और सब आदमी और औरतों का दुख दूर कर दिया। एक पल में भगवान सब से मिल गए। पार्वती, इस राज को कोई नही समझता। सब को ऐसे खुश करके, राम जो नरम दिल और गुण के घर थे, आगे निकल गए। कौसल्या और सारी माँ भागी आगे बढ़ी, जैसे एक गाय बछड़े को देख कर दौड़ आती है।
छंद 6
जनु धेनु बालक बच्छ तजि गृहँ चरन बन परबस गईं।दिन अंत पुर रुख स्रवत थन हुंकार करि धावत भई।अति प्रेम सब मातु भेटीं बचन मृदु बहुबिधि कहे।गइ बिषम बियोग भव तिन्ह हरष सुख अगनित लहे॥
janu dhenu bālaka baccha taji gṛhã carana bana parabasa gaī̃.dina anta pura rukha sravata thana huṅkāra kari dhāvata bhaī..
ati prema saba mātu bheṭī̃ bacana mṛdu bahubidhi kahe.gaī biṣama biyoga bhava tinh haraṣa sukha aganita lahe..
मानो गाय अपने छोटे बछ्ड़े घर छोड़ कर बन में चरने गई, और शाम को जब उनके थन से दूध टपकने लगा, तो वो हम्बकर मारते हुए शहर की तरफ भागी। सारी माएँ बहुत प्यार से उनसे गले मिली, और बहुत तरह से नरम बात कहीं। बिछड़ने का जो बड़ा दुख था वो चला गया, और उन्हें गिनती के बाहर खुशी और सुख मिली।
दोहा 6(क)-(ख)
भेटेउ तनय सुमित्राँ राम चरन रति जानि।रामहि मिलत कैकेई हृदयँ बहुत सकुचानि।।6(क)।।
लछिमन सब मातन्ह मिलि हरषे आसिष पाइ।कैकेइ कहँ पुनि पुनि मिले मन कर छोभु न जाइ।।6(ख)।।
bheṭeu tanaya sumitrā̃ rāma carana rati jāni.rāmahi milata kaikeī hṛdayã bahuta sakucāni..6(ka)..
lachimāna saba mātanhi mili haraṣe āsiṣa pāi.kaikei kahã puni puni mile mana kara chobhu na jāi..6(kha)..
सुमित्रा ने अपने बेटे लक्ष्मण को गले लगाया, क्योंकि उसको पता था कि वो राम के चरनों से कितना प्यार करता है। लेकिन जब कैकेई राम से मिली, तो उसके दिल में बहुत शरम आई। लक्ष्मण अपनी सारी माओं से मिला और उनका आशीर्वाद पाकर बहुत खुश हुआ। वो कैकेई से बार बार मिला, लेकिन उसके दिल का दुख जाता ही नहीं।
चौपाई 7.1-4
सासुन्ह सबनि मिली बैदेही।चरनन्हि लागि हरषु अति तेही।।
deहिं असीस बूझि कुसलाता।होइ अचल तुम्हार अहिवाता।।
सब रघुपति मुख कमल बिलोकहिं।मंगल जानि नयन जल रोकहिं।।
कनक थार आरति उतारहिं।बार बार प्रभु गात निहारहिं।।
नाना भाँति निछावरि करहीं।परमानंद हरष उर भरहीं।।
कौसल्या पुनि पुनि रघुबीरहि।चितवति कृपासिंधु रनधीरहि।।
हृदयँ बिचारति बारहिं बारा।कवन भाँति लंकापति मारा।।
अति सुकुमार जुगल मेरे बारे।निसिचर सुभट महाबल भारे।।
sāsunhaṁ sabani milī baidehī |carananhi lāgi haraṣu ati tehī ||
dehiṁ asīsa būjhi kusalātā |hoi acala tumhār ahi-vātā ||
saba raghupati mukha-kamala bilokahiṁ |maṅgala jāni nayana-jala rokahiṁ ||
kanaka thāra ārati utārahiṁ |bāra-bāra prabhu gāta nihārahiṁ ||
nānā bhā̃ti nichāvari karahīṁ |paramānanda haraṣa ura bharahīṁ ||
kausalya puni-puni raghubīrahi |citavati kṛpā-siṁdhu raṇadhīrahi ||
hṛdayã bicārati bārahiṁ bārā |kavana bhā̃ti laṅkāpati mārā ||
ati sukumāra jugala mere bāre |nisicara subhaṭa mahābala bhāre ||
सीता अपनी सास सास से मिली और उनके पैर छू कर बहुत खुश हुई। उनहोंने सीता को आशीर्वाद दिया और पूछा कि कैसी है। बोले, तुम्हारा घर सुहाग हमेशा बरकरार रहे। सब राम के चेहरे को देखने लगी। रोना अशुभ समझ कर उनहोंने अपनी आँखों का पानी रोक्क लिया। सोने की थाली मे आरती उतारी, और बार बार भगवान के शरीर को देखा। बहुत तरह के निवेदन किए, और दिल मे परम आनंद और खुशी से भर गई। कौसल्या बार बार राम को देखने लगी, जो दया का सागर है और युद्ध मे अचल था। दिल मे सोचने लगी, राम ने ऐसे लंका के राजा को कैसे मारा? मेरे ये दोनों बेटे बहुत नरम और छोटे हैं, और वहाँ के राक्षस सिपाही बहुत ताकतवर थे।
दोहा 7
लछिमन अरु सीता सहित प्रभुहि बिलोकति मातु।परमानंद मगन मन पुनि पुनि पुलकित गातु।।7।।
lachimana aru sītā sahita prabhahi bilokati mātu |paramānanda magana mana puni-puni pulakita gātu ||7||
माता ने राम, लक्ष्मन और सीता को एक साथ देखा। उनका मन खुशी में डूब गया था, और उनका शरीर बार बार खुशी से कांप रहा था।
चौपाई 8.1-5
लंकापति कपीस नल नीला।जामवंत अंगद सुभसीला।।
हनुमदादि सब बानर बीरा।धरे मनोहर मनुज सरीरा।।
भरत सनेह सील ब्रत नेमा।सादर सब बरनहिं अति प्रेमा।।
देखि नगरबासिन्ह कै रीती।सकल सराहहि प्रभु पद प्रीती।।
पुनि रघुपति सब सखा बोलाए।मुनि पद लागहु सकल सिखाए।।
गुर बसिष्ट कुलपूज्य हमारे।इन्ह की कृपाँ दनुज रन मारे।।
ए सब सखा सुनहु मुनि मेरे।भए समर सागर कहँ बेरे।।
मम हित लागि जन्म इन्ह हारे।भरतहु ते मोहि अधिक पिआरे।।
सुनि प्रभु बचन मगन सब भए।निमिष निमिष उपजत सुख नए।।
laṅkāpati kapīsa nala nīlā |jāṁvanta aṅgada subhasīlā ||
hanumadādi saba bānara bīrā |dhare manohara manuja sarīrā ||
bharata saneha sīla brata nemā |sādara saba baranahiṁ ati premā ||
dekhi nagara-bāsinhi kai rītī |sakala sarāhahi prabhu pada prītī ||
puni raghupati saba sakhā bolāe |muni pada lāgahu sakala sikhāe ||
gura basiṣṭa kulapūjya hamāre |inha kī kṛpā̃ danuja rana māre ||
e saba sakhā sunahu muni mere |bhae samara sāgara kahã bere ||
mama hita lāgi janma inha hāre |bharatahu te mohi adhika piāre ||
suni prabhu bacana magana saba bhae |nimiṣa nimiṣa upajata sukha nae ||
लंका के राजा विभीषण, सुग्रीव, नल, नील, जामवंत और अच्छे स्वभाव वाले अंगद, हनुमान और बाकी सारे बहादुर बंदर, सब ने खूबसूरत इंसान की बॉडी ले ली थी। सब बड़े प्यार और इज्जत से भरत का स्नेह, उसके अच्छे गुण, उसके व्रत और उसके नियम बता रहे थे। नगर के लोगों का तरीका देख कर, सब ने उनकी भगवान के चरणों वाली भक्ति की तारीफ की। फिर राम ने अपने सारे दोस्तों को बुलाया और सब को रिशि के चरणों छूने को कहा। रिशि वसिष्ठ हमारा गुरु है जिन की पूरे खानदान पूजा करता है। उन्ही की कृपा से हम ने राक्षसों को युद्ध में मारा था। मेरे रिशि, सुनो। ये सारे दोस्त मेरे लिए वही थे जैसे एक कश्ती जो युद्ध के समंदर से पार करवा देती है। मेरे काम के लिए इन्होने अपनी जान दे दी। ये मुझे भरत से भी ज्यादा प्यारे हैं। प्रभु की बात सुन कर सब खुशी में डूब गए, और हर पल नया नया सुख उठने लगा।
दोहा 8(क)-(ख)
कौसल्या के चरनन्हि पुनि तिन्ह नायउ माथ।आसिष दीन्हे हरषि तुम्ह प्रिय मम जिमि रघुनाथ।।8(क)।।
सुमन बृष्टि नभ संकुल भवन चले सुखकंद।चढ़ी अटारिन्ह देखहिं नगर नारि नर बृंद।।8(ख)।।
kausalya ke carananhi puni tinh nāyu mātha |āsisa dīnhe haraṣi tumha priya mama jimi raghunātha ||8(ka)||
sumana bṛṣṭi nabha saṅkula bhavana cale sukhakaṁda |caṛhī aṭārinhi dekha-hiṁ nagara nāri nara bṛṁda ||8(kha)||
फिर उन्होंने कौसल्या के चरणों में मथा झुकाया। कौसल्या खुश होकर उन्हें आशीर्वाद दिया, बोली, तुम मुझे उतने ही प्यारे हो जितना राम। आसमान में फूल बरसते रहे और राम खुशी का कारण बनके महल की तरफ चल पड़े। शहर के बहुत सारे औरत और मर्द बालकनी पर चढ़ के उसे देखने लगे।
चौपाई 9.1-5
कंचन कलस बिचित्र सँवारे।सबहिं धरे सजि निज निज द्वारे।।
बंदनवार पताका केतू।सबन्हि बनाए मंगल हेतू।।
बीथीं सकल सुगंध सिंचाई।गजमनि रचि बहु चौक पुराई।।
नाना भाँति सुमंगल साजे।हरषि नगर निसान बहु बाजे।।
जहँ तहँ नारि निछावर करहीं।देहिं असीस हरष उर भरहीं।।
कंचन थार आरती नाना।जुबती सजें करहिं सुभ गाना।।
करहिं आरती आरतिहर कें।रघुकुल कमल बिपिन दिनकर कें।।
पुर सोभा संपति कल्याना।निगम सेष सारदा बखाना।।
तेउ यह चरित देखि ठगि रहहीं।उमा तासु गुन नर किमि कहहीं।।
kaṁcana kalasa bicitra saṁvāre |sabahiṁ dhare saji nija-nija dvāre ||
baṁdanavāra patākā ketū |sabanhi banāe maṅgala hetū ||
bīthīṁ sakala sugandha siṁcāī |gajamani raci bahu cauka purāī ||
nānā bhāṁti sumaṁgala sāje |haraṣi nagara nisāna bahu bāje ||
jahaṁ tahaṁ nāri nichāvara karahīṁ |dehiṁ asīsa haraṣa ura bharahīṁ ||
kaṁcana thāra āratī nānā |jubatī sajaṁ kara-hiṁ subha gānā ||
karahiṁ āratī ārati-hara keṁ |raghukula kamala bipina dinakara keṁ ||
pura sobhā saṁpati kalyānā |nigama seṣa sāradā bakhānā ||
teu yaha carita dekhi ṭhagi rahahīṁ |umā tāsu guna nara kimi kahahīṁ ||
सोने के कलश को अजब तरीके से सजाया गया। सब अपने अपने दरवाजे पर सज कर रख दिए। सब ने भाग्य अच्छा बनाने के लिए तोरण, झंडे और पंखे बनाए। सारी गलियां महक वाले पानी से गीची गई। चौक में बहुत सारे मोती से भरे डिज़ाइन बनाए। बहुत तरह के मंगल के साज बनाए गए। खुशी से पूरे शहर में ढोल बजने लगे। हर तरफ औरतों ने छाड़ा दिया। दिल खुशी से भरकर आशीर्वाद देती थी। सोने की थाली में बहुत तरह के दीपक थे। जवान लड़कियां सज धार आरती कर रही थी और मंगल गीत गा रही थी। वो आरती कर रही थी उसकी जो सब दुख दूर करता है, रघु कुल के कमल के पिंजरे का सूरज है। शहर की सोभा, दौलत और कल्याण को वेद, शेष और सरस्वती ने भी बखान्या है। ये सब देख कर वो भी हैरान रह गए। उमा, फिर इंसान उसका गुण कैसे बता सकता है?
दोहा 9(क)-(ख)
नारि कुमुदिनीं अवध सर रघुपति बिरह दिनेस।अस्त भएँ बिगसत भईं निरखि राम राकेस।।9(क)।।
होहिं सगुन सुभ बिबिध बिधि बाजहिं गगन निसान।पुर नर नारि सनाथ करि भवन चले भगवान।।9(ख)।।
nāri kumudinīṁ avadha-sara raghupati biraha dinesa |asta bhaeṁ bigasata bhaīṁ nirakhi rāma rākesa ||9(ka)||
hohiṁ saguna subha bibidha bidhi bājahiṁ gagana nisāna |pura nara nāri sa-nātha kari bhavana cale bhagavāna ||9(kha)||
अयोध्या की औरतें जैसे एक तलाब में कमल के फूल थे। और राम से दूर रहना वैसे सूरज की धूप था। जब वह सूरज ढल गया, तोह राम को देख कर, जो चाँद की तरह थे, वह फूल फिर खिल उठे। तरह तरह के अच्छे शुभ सगुन होने लगे और आसमान में ढोल बजने लगे। शहर के आदमी और औरतों को अपने भगवान के साथ खुश करके, भगवान अपने महल में चले गये।
Viraha is shown as a sanctifying fire: Bharata’s longing is not despair but disciplined love that empties the self for the Lord. Hanumān models sevā-bhakti and the power of truthful proclamation—carrying the Lord’s name/news becomes a vehicle of grace for an entire community. The prakarana teaches darśana as transformation: Rāma’s merciful glance (kṛpādṛṣṭi) is enough to dissolve sorrow, implying that bhakti culminates in receptive presence rather than mere effort. Communal rites (ārati, nīchāvar, maṅgalācāra) demonstrate that devotion matures into maryādā—ordered joy, shared auspiciousness, and dharma as lived culture. The final ascent of the Sopāna here is ‘return and establishment’: the inner Ayodhyā is cleansed, the mind steadied (manaḥ-prasāda), and the devotee learns to recognize the Lord’s homecoming as the restoration of inner order.
In this Uttar Kāṇḍa segment, Tulasīdāsa stages Rāma’s return to Ayodhyā as a liturgical crescendo that resolves the long viraha of the city and of Bharata. The rasa moves from karuṇa (Bharata’s emaciated longing; ‘kṛsa tana Rāma biyoga’) into ānanda and adbhuta through Hanumān’s messenger-role, culminating in śṛṅgāra-tinged saṃyoga (reunion) and a broad śānta (settled auspiciousness) as the populace performs ārati, nīchāvar, and maṅgalācāra. The theology is characteristically Manas: Rāma is simultaneously the tender personal Lord who embraces Bharata and the cosmic ‘kṛpāsindhu bhagavān’ who, by a single glance, dissolves collective sorrow (‘kṛpādṛṣṭi… kiye sakal… bisokī’). The staircase logic here is ‘return and establishment’: the seeker’s inner Ayodhyā is cleansed, the ‘Pushpaka’ (mind’s vehicle) is dismissed, and devotion matures into stable dharma-filled joy.
This prakarana is a liturgical emotional ascent that converts private viraha into public maṅgal and finally into śānta-stability. It begins in karuṇa/viraha: Ayodhyā and especially Bharata are worn down by separation (the remembered image of ‘kṛsa tana Rāma biyoga’—a body thinned by longing). The arrival of auspicious signs and Hanumān’s messenger-role shifts the rasa into utkaṇṭhā (yearning poised on the edge of fulfillment) and adbhuta (wonder) as certainty of Rāma’s return spreads like a wave through the city. The Pushpaka’s approach and the first sight of Rāma intensify into ānanda with śṛṅgāra-tinged saṃyoga (reunion sweetness): embraces, tears, and the melting of rigid grief into tenderness. The communal rites—ārati, nīchāvar, maṅgalācāra—expand the joy into a collective utsava-rasa, and the theology of ‘kṛpādṛṣṭi’ (the Lord’s merciful glance) resolves the remaining sorrow into śānta: inner order (maryādā) restored, mind steadied (manaḥ-prasāda), and dharma re-seated as a living presence in the city and in the devotee’s heart.
परंपरागत मान्यता में ‘राम-आगमन/भरत-मिलाप’ का पाठ विरह-शोक की निवृत्ति, गृह-कलह का शमन, और ‘सगुन-सुभ’ (शुभ शकुन व मन-प्रसन्नता) की वृद्धि करता है—विशेषतः परिवार-एकता, राज्य/कार्य-स्थिरता और मन के ‘अवध’ (आत्मिक नगर) में आनंद-प्रतिष्ठा हेतु।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ का नाम-संपुट, या ‘राम राम’ (जैसा अंश में ‘राम राम रघुपति जपत’) को प्रत्येक दोहा/चौपाई के पूर्व/पश्चात जप-रूप में जोड़ा जाता है; कुछ परंपराओं में ‘सीता राम’ संपुट भी प्रचलित है।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.