Prakarana 1

Verse 11 (श्लोक)

सीता सहित अवध कहुँ कीन्ह कृपाल प्रनाम। सजल नयन तन पुलकित पुनि पुनि हरषित राम।।120(क)।।

sītā sahita avadha kahũ kīnha kṛpāla pranāma | sajala nayana tana pulakita puni-puni haraṣita rāma ||120(ka)||

సీత పక్కనుండగా కరుణామూర్తి అయోధ్యదిశగా నమస్కరించెను; కన్నులు కన్నీటితో నిండెను, దేహము పులకించెను, రాముడు మళ్లీ మళ్లీ హర్షించెను.

Verse 12 (दोहा/सोरठा)

पुनि प्रभु आइ त्रिबेनीं हरषित मज्जनु कीन्ह। कपिन्ह सहित बिप्रन्ह कहुँ दान बिबिध बिधि दीन्ह।।120(ख)।।

puni prabhu āi tribenī̃ haraṣita majjanu kīnha | kapin̄hi sahita bipran̄ha kahũ dāna bibidhi bidhi dīnha ||120(kha)||

తదుపరి ప్రభువు త్రివేణికి వచ్చి ఆనందముతో అక్కడ స్నానమాచరించెను; వానరులతో కూడి బ్రాహ్మణులకు నానావిధములుగా దానములు ప్రసాదించెను.

Verse 13 (चौपाई)

रहेउ एक दिन अवधि अधारा। समुझत मन दुख भयउ अपारा।। कारन कवन नाथ नहिं आयउ। जानि कुटिल किधौं मोहि बिसरायउ।। अहह धन्य लछिमन बड़भागी। राम पदारबिंदु अनुरागी।। कपटी कुटिल मोहि प्रभु चीन्हा। ताते नाथ संग नहिं लीन्हा।। जौं करनी समुझै प्रभु मोरी। नहिं निस्तार कलप सत कोरी।। जन अवगुन प्रभु मान न काऊ। दीन बंधु अति मृदुल सुभाऊ।। मोरि जियँ भरोस दृढ़ सोई। मिलिहहिं राम सगुन सुभ होई।। बीतें अवधि रहहि जौं प्राना। अधम कवन जग मोहि समाना।।

raheu eka dina avadhi adhārā | samujhata mana dukha bhayu apārā || kārana kavana nātha nahiṁ āyu | jāni kuṭila kidhauṁ mohi bisarāyu || ahaha dhanya lachimana baṛabhāgī | rāma padārabindu anurāgī || kapaṭī kuṭila mohi prabhu cīnhā | tāte nātha saṅga nahiṁ līnhā || jauṁ karanī samujhai prabhu morī | nahiṁ nistāra kalapa sata korī || jana avaguna prabhu māna na kāū | dīna baṁdhu ati mṛdula subhāū || mori jiyaṁ bharosa dṛṛha soī | milihahiṁ rāma saguna subha hoī || bīteṁ avadhi rahahi jauṁ prānā | adhama kavana jaga mohi samānā ||

అతనికి ఆసరా లేకుండా ఒక్క రోజంతా గడిచింది; ఆలోచిస్తూ, అతని హృదయం అపారమైన దుఃఖంతో నిండింది. నా ప్రభువు రానందుకు కారణం ఏమిటి? నన్ను కుటిలుడిగా గుర్తించి, అయితే నన్ను మరచిపోయాడేమో. అయ్యో - అదృష్టవంతుడు లక్ష్మణుడు, ఎప్పటికీ రాముని కమల పాదాలపై ప్రేమ కలిగి ఉన్నాడు. ప్రభువు నన్ను మోసగాడు మరియు దుష్టుడిగా గుర్తించాడు; అందుకే స్వామి నన్ను తనతో తీసుకుపోలేదు. ప్రభువు నా కర్మలను లెక్కిస్తే, వందల కోట్ల యుగాలలో నాకు మోక్షం ఉండదు. అయినా ప్రభువు ఎవరి తప్పులను లెక్కించడు - అతను దీనుల బంధువు, అత్యంత సున్నిత స్వభావం కలవాడు. ఇదే నా హృదయంలో దృఢ విశ్వాసం: నేను రాముని కలుస్తాను; శుభ సూచనలు తప్పక కనిపిస్తాయి. గడువు తర్వాత, నా ప్రాణం ఇంకా ఉంటే - ఈ ప్రపంచంలో నాకు సమానమైన దుర్మార్గుడు ఎవరు?

Verse 14 (दोहा/सोरठा)

राम बिरह सागर महँ भरत मगन मन होत। बिप्र रूप धरि पवन सुत आइ गयउ जनु पोत।।1(क)।। बैठि देखि कुसासन जटा मुकुट कृस गात। राम राम रघुपति जपत स्त्रवत नयन जलजात।।1(ख)।।

rāma biraha sāgara mahaṁ bharata magana mana hota | bipra rūpa dhari pavana suta āi gayau janu pota ||1(ka)|| baiṭhi dekhi kusāsana jaṭā mukuṭa kṛsa gāta | rāma rāma raghupati japata stravata nayana jalajāta ||1(kha)||

రాముని వియోగమనే సముద్రంలో భరతుని మనస్సు మునిగిపోయింది. బ్రాహ్మణ వేషం ధరించి వాయుదేవుని కుమారుడు—పడవలా, అనగా—అక్కడికి వచ్చెను. (1క) అక్కడ కూర్చుని చూచెను: కుశాసనంపై ఆయన; జటలు కిరీటమై, దేహం క్షీణించి; ‘రామ రామ’ అని మర్మరించుచు—రఘుపతిని స్మరించుచు—కళ్ల నుండి నీటి కన్నీళ్లు ధారగా ప్రవహించుచుండెను. (1ఖ)

Verse 15 (चौपाई)

देखत हनूमान अति हरषेउ। पुलक गात लोचन जल बरषेउ।। मन महँ बहुत भाँति सुख मानी। बोलेउ श्रवन सुधा सम बानी।। जासु बिरहँ सोचहु दिन राती। रटहु निरंतर गुन गन पाँती।। रघुकुल तिलक सुजन सुखदाता। आयउ कुसल देव मुनि त्राता।। रिपु रन जीति सुजस सुर गावत। सीता सहित अनुज प्रभु आवत।। सुनत बचन बिसरे सब दूखा। तृषावंत जिमि पाइ पियूषा।। को तुम्ह तात कहाँ ते आए। मोहि परम प्रिय बचन सुनाए।। मारुत सुत मैं कपि हनुमाना। नामु मोर सुनु कृपानिधाना।। दीनबंधु रघुपति कर किंकर। सुनत भरत भेंटेउ उठि सादर।। मिलत प्रेम नहिं हृदयँ समाता। नयन स्त्रवत जल पुलकित गाता।। कपि तव दरस सकल दुख बीते। मिले आजु मोहि राम पिरीते।। बार बार बूझी कुसलाता। तो कहुँ देउँ काह सुनु भ्राता।। एहि संदेस सरिस जग माहीं। करि बिचार देखेउँ कछु नाहीं।। नाहिन तात उरिन मैं तोही। अब प्रभु चरित सुनावहु मोही।। तब हनुमंत नाइ पद माथा। कहे सकल रघुपति गुन गाथा।। कहु कपि कबहुँ कृपाल गोसाईं। सुमिरहिं मोहि दास की नाईं।।

dekhata hanūmāna ati haraṣeu | pulaka gāta locana jala baraṣeu || mana mahaṁ bahuta bhāँti sukha mānī | boleu śravana sudhā sama bānī || jāsu birahaṁ socahu dina rātī | raṭahu nirantara guna gana pāṁtī || raghukula tilaka sujana sukhadātā | āyu kusala deva muni trātā || ripu rana jīti sujasa sura gāvata | sītā sahita anuja prabhu āvata || sunata bacana bisare saba dūkhā | tṛṣāvanta jimi pāi piyūṣā || ko tumha tāta kahāँ te āe | mohi parama priya bacana sunāe || māruta suta maiṁ kapi hanumānā | nāmu mora sunu kṛpānidhānā || dīnabandhu raghupati kara kiṅkara | sunata bharata bheṁṭeu uṭhi sādara || milata prema nahiṁ hṛdayaँ samātā | nayana stravata jala pulakita gātā || kapi tava darasa sakala dukha bīte | mile āju mohi rāma pirīte || bāra bāra būjhī kusalātā | to kahuँ deuँ kāha sunu bhrātā || ehi saṁdesa sarisa jaga māhīṁ | kari bicāra dekheuँ kachu nāhīṁ || nāhina tāta urina maiṁ tohī | aba prabhu carita sunāvahu mohī || taba hanumaṁta nāi pada māthā | kahe sakala raghupati guna gāthā || kahu kapi kabahuँ kṛpāla gosāīṁ | sumirahiṁ mohi dāsa kī nāīṁ ||

చూస్తూనే హనుమంతుడు గొప్ప ఆనందంతో నిండిపోయాడు; అతని శరీరం ఆనందంతో కంపించింది, కన్నీళ్లు కురిసాయి. అతని హృదయంలో అనేక విధాలుగా సుఖాన్ని అనుభవించాడు, చెవికి అమృతం వంటి మాటలు పలికాడు: ఎవరి వియోగం కోసం రోజూ రాత్రి విలపిస్తారో, వారి గుణాలను నిరంతరం పద్యాలలో గానం చేస్తారో - రఘుకుల తిలకం, సజ్జనులకు సుఖదాత, దేవతలు మరియు మునుల రక్షకుడు - సురక్షితంగా తిరిగి వచ్చాడు. యుద్ధంలో శత్రువును జయించి, దేవతలు అతని సుందర కీర్తిని గానం చేస్తుండగా, ప్రభువు సీత మరియు అతని తమ్మునితో వస్తున్నాడు. ఈ మాటలు విని, అన్ని దుఃఖాలు మరచిపోయాయి - దప్పిగొన్నవాడు అమృతం పొందినట్లు. నీవు ఎవరు, నాయనా, ఎక్కడి నుండి వచ్చావు, నాకు ఇంత ప్రియమైన వార్త చెప్పటానికి? నేను వాయుపుత్రుడు, వానరుడు హనుమంతుడు; నా నామం విను, ఓ కరుణా నిధి. నేను రఘుపతి సేవకుడు, దీనుల మిత్రుడు. ఇది విని, భరతుడు లేచి అతనిని గౌరవంగా ఆలింగనం చేసుకున్నాడు. వారి సమావేశంలో, ప్రేమ హృదయంలో ఇమడలేదు; కన్నీళ్లు ప్రవహించాయి, వారి శరీరాలు ఆనందంతో కంపించాయి. ఓ వానరా, నీ దర్శనంతో నా సమస్త దుఃఖాలు పోయాయి; ఈరోజు నేను రాముని ప్రేమను పొందాను. మళ్ళీ మళ్ళీ క్షేమాన్ని అడిగాడు; తరువాత అన్నాడు, నీకు ఏమి ఇవ్వాలి, తమ్ముడా - చెప్పు. ఈ సందేశానికి సమానమైనది ప్రపంచంలో లేదు; ఆలోచించి నేను అలాంటిది ఏమీ కనుగొనలేదు. నాయనా, నేను నిన్ను ఎప్పటికీ ఋణం తీర్చుకోలేను; ఇప్పుడు ప్రభువు చరిత్రను వినిపించు. అప్పుడు హనుమంతుడు వంగి, తన తలను అతని పాదాల వద్ద ఉంచి, రఘుపతి గుణాల పూర్తి కథను చెప్పాడు. భరతుడు అన్నాడు, చెప్పు, ఓ వానరా - కరుణాళువైన ప్రభువు నన్ను ఎప్పుడైనా తన సేవకునిగా గుర్తుంచుకుంటాడా?

Verse 16 (छंद)

निज दास ज्यों रघुबंसभूषन कबहुँ मम सुमिरन कर् यो। सुनि भरत बचन बिनीत अति कपि पुलकित तन चरनन्हि पर् यो।। रघुबीर निज मुख जासु गुन गन कहत अग जग नाथ जो। काहे न होइ बिनीत परम पुनीत सदगुन सिंधु सो।।

nija dāsa jyoṁ raghubaṁsabhūṣana kabahuṁ mama sumirana kar yo | suni bharata bacana binīta ati kapi pulakita tana carananhī par yo || raghubīra nija mukha jāsu guna gana kahata aga jaga nātha jo | kāhe na hoi binīta parama punīta sadaguna siṁdhu so ||

రఘువంశ భూషణుడు తన దాసుని వలె ఎప్పుడైనా నన్ను స్మరిస్తాడా? భరతుని మాటలు విని, ఆ వానరుడు అత్యంత వినయంతో, శరీరం ఆనందపు పులకరింపులతో నిండి, అతని పాదాలపై పడెను. రఘువీరుడే స్వయంగా తన నోట ఎనలేని గుణాలను వర్ణించే ఆ జగన్నాథుడు, సద్గుణ సింధువైన పరమ పవిత్రుడు ఎలా వినయవంతుని చేయకూడదు?

Verse 17 (दोहा/सोरठा)

राम प्रान प्रिय नाथ तुम्ह सत्य बचन मम तात। पुनि पुनि मिलत भरत सुनि हरष न हृदयँ समात।।2(क)।। भरत चरन सिरु नाइ तुरित गयउ कपि राम पहिं। कही कुसल सब जाइ हरषि चलेउ प्रभु जान चढ़ि।।2(ख)।।

rāma prāna priya nātha tumha satya bacana mama tāta | puni puni milata bharata suni haraṣa na hṛdayaँ samāta ||2(ka)|| bharata carana siru nāi turita gayau kapi rāma pahiṁ | kahī kusala saba jāi haraṣi caleu prabhu jāna caṛhi ||2(kha)||

“ప్రాణముకంటే ప్రియమైన ప్రభూ—నీ మాటలు సత్యమే, మిత్రమా.” అతనిని మళ్లీ మళ్లీ కలుసుకొని భరతుడు ఇది విని, హృదయంలో ఆనందము ఆపుకోలేకపోయెను. (2క) భరతుని పాదముల యెదుట శిరస్సు వంచి, వానరుడు వేగముగా రాముని యొద్దకు పోయెను; సర్వ శుభవార్తలను తెలిపెను; ప్రభువు ఆనందించి, జానకీ సమేతుడై ప్రయాణమారంభించెను. (2ఖ)

Verse 18 (चौपाई)

हरषि भरत कोसलपुर आए। समाचार सब गुरहि सुनाए।। पुनि मंदिर महँ बात जनाई। आवत नगर कुसल रघुराई।। सुनत सकल जननीं उठि धाईं। कहि प्रभु कुसल भरत समुझाई।। समाचार पुरबासिन्ह पाए। नर अरु नारि हरषि सब धाए।। दधि दुर्बा रोचन फल फूला। नव तुलसी दल मंगल मूला।। भरि भरि हेम थार भामिनी। गावत चलिं सिंधु सिंधुरगामिनी।। जे जैसेहिं तैसेहिं उटि धावहिं। बाल बृद्ध कहँ संग न लावहिं।। एक एकन्ह कहँ बूझहिं भाई। तुम्ह देखे दयाल रघुराई।। अवधपुरी प्रभु आवत जानी। भई सकल सोभा कै खानी।। बहइ सुहावन त्रिबिध समीरा। भइ सरजू अति निर्मल नीरा।।

haraṣi bharata kosalapura āe | samācāra saba gurahi sunāe || puni mandira mahā̃ bāta janāī | āvata nagara kusala raghurāī || sunata sakala jananī̃ uṭhi dhāī̃ | kahi prabhu kusala bharata samujhāī || samācāra pura-bāsinh pāe | nara aru nāri haraṣi saba dhāe || dadhi durbā rocan phala phūlā | nava tulasī dala maṅgala mūlā || bhari-bhari hema thāra bhāminī | gāvata caliṁ sindhu sindhuragāminī || je jaisehiṁ taisehiṁ uṭhi dhāvahiṁ | bāla bṛddha kahaṁ saṅga na lāvahiṁ || eka-ekanha kahaṁ būjhahiṁ bhāī | tumha dekhe dayāla raghurāī || avadhapurī prabhu āvata jānī | bhaī sakala sobhā kai khānī || bahai suhāvana tribidha samīrā | bhaī sarajū ati nirmala nīrā ||

ఆనందముతో భరతుడు కోసలపురికి వచ్చి గురువుకు సమస్త వార్తలు నివేదించెను. తరువాత రాజభవనంలోని అంతఃపురమునకు తెలియజేసెను: “రఘురాయుడు క్షేమముగా నగరమునకు వస్తున్నాడు.” ఇది విని తల్లులందరూ లేచి పరుగెత్తిరి; భరతుడు ప్రభువు క్షేమమును చెప్పి వారిని ధైర్యపరచెను. పట్టణ ప్రజలు వార్త విని, స్త్రీపురుషులందరూ ఆనందముతో పరుగెత్తిరి. పెరుగు, దూర్వా గడ్డి, కుంకుమ, ఫలపుష్పములు, నూతన తులసీదళములు—శుభమూలమైన వీటితో—స్వాగతమును సిద్ధపరచిరి. స్త్రీలు బంగారు తాళములు నింపుకొని, గీతములు పాడుచు, గజగమనముతో సాగిరి. ప్రతి ఒక్కరూ తమ శక్తి మేరకు లేచి పరుగెత్తిరి; చిన్నవాడినీ పెద్దవాడినీ ఆపలేకపోయిరి. ఒకడు మరొకడిని అడిగెను: “సోదరా, కరుణామయుడైన రఘురాయిని చూశావా?” ప్రభువు వస్తున్నాడని తెలిసి అయోధ్య అందాల గనిగా మారెను. మధురమైన త్రివిధ గాలి వీచెను; సరయూ జలములు అత్యంత పవిత్రమై మెరసెను.

Verse 19 (दोहा/सोरठा)

हरषित गुर परिजन अनुज भूसुर बृंद समेत। चले भरत मन प्रेम अति सन्मुख कृपानिकेत।।3(क)।। बहुतक चढ़ी अटारिन्ह निरखहिं गगन बिमान। देखि मधुर सुर हरषित करहिं सुमंगल गान।।3(ख)।। राका ससि रघुपति पुर सिंधु देखि हरषान। बढ़यो कोलाहल करत जनु नारि तरंग समान।।3(ग)।।

haraṣita guru parijana anuj bhūsura bṛnda sameta | cale bharata mana prema ati sanmukha kṛpāniketa ||3(ka)|| bahutaka caṛhī aṭāri-nha nirakhahiṁ gagana bimāna | dekhi madhura sura haraṣita karahiṁ sumaṅgala gāna ||3(kha)|| rākā sasi raghupati pura sindhu dekhi haraṣāna | baṛhayo kolāhala karata janu nāri taraṅga samāna ||3(ga)||

గురు, బంధువులు, తమ్ముళ్లు, బ్రాహ్మణసమూహము—అందరితో కలిసి ఆనందముతో భరతుడు, ప్రేమతో హృదయం పొంగగా, కరుణాధామమునకు ఎదురుగా బయలుదేరెను. ఆకాశమందు విమానమును చూడుటకు అనేకులు మేడలపైకి ఎక్కిరి; దాని మధురధ్వని విని హర్షించి మంగళగీతములు పాడిరి. పూర్ణచంద్రుని వెలుగులో రఘుపతి నగరమనే సముద్రమును చూచి, స్త్రీల సముద్రమందు అలలెగసినట్లు కోలాహలం పెరిగెను.

Verse 20 (चौपाई)

इहाँ भानुकुल कमल दिवाकर। कपिन्ह देखावत नगर मनोहर।। सुनु कपीस अंगद लंकेसा। पावन पुरी रुचिर यह देसा।। जद्यपि सब बैकुंठ बखाना। बेद पुरान बिदित जगु जाना।। अवधपुरी सम प्रिय नहिं सोऊ। यह प्रसंग जानइ कोउ कोऊ।। जन्मभूमि मम पुरी सुहावनि। उत्तर दिसि बह सरजू पावनि।। जा मज्जन ते बिनहिं प्रयासा। मम समीप नर पावहिं बासा।। अति प्रिय मोहि इहाँ के बासी। मम धामदा पुरी सुख रासी।। हरषे सब कपि सुनि प्रभु बानी। धन्य अवध जो राम बखानी।।

ihā̃ bhānukula kamala divākara | kapinha dekhāvata nagara manohara || sunu kapīsa aṅgada laṅkesā | pāvana purī rucira yaha desā || jadyapi saba baikunṭha bakhānā | beda purāna bidita jagu jānā || avadhapurī sama priya nahiṁ soū | yaha prasaṅga jānai kou koū || janmabhūmi mama purī suhāvani | uttara disi baha sarajū pāvani || jā majjana te binahiṁ prayāsā | mama samīpa nara pāvahiṁ bāsā || ati priya mohi ihā̃ ke bāsī | mama dhāmadā purī sukha rāsī || haraṣe saba kapi suni prabhu bānī | dhanya avadha jo rāma bakhānī ||

ఇక్కడ సూర్యవంశ కమలమునకు సూర్యుడైన శ్రీరాముడు, వానరులకు ఆ మనోహర నగరమును చూపించుచుండెను. “వినుడి, ఓ వానరాధిపతీ, ఓ అంగదా, ఓ లంకారాజా: ఈ దేశము శోభనము, ఈ నగరము పవిత్రతనిచ్చునది. వేదపురాణములు లోకమునకు ప్రకటించిన వైకుంఠమును అందరూ గొప్పదని చెప్పుదురు గాని, అయోధ్యవలె నాకు ప్రియమైనది మరొకటి లేదు. ఈ రహస్యమును కొద్దిమందే గ్రహింతురు. ఈ సుందర నగరము నా జన్మస్థానము; దీని ఉత్తరమున పవిత్ర సరయూ ప్రవహించుచున్నది. అక్కడ స్నానముచేసినవారు శ్రమలేక నాకొరకు సమీప నివాసమును పొందుదురు. ఇక్కడి నివాసులు నాకు అత్యంత ప్రియులు; నా ధామమును ప్రసాదించు ఈ నగరము ఆనందనిధి.” ప్రభువు వాక్యములు విని వానరులందరూ హర్షించిరి: రాముడే పొగడిన అవధ్ ధన్యము.

Verse 21 (दोहा/सोरठा)

आवत देखि लोग सब कृपासिंधु भगवान। नगर निकट प्रभु प्रेरेउ उतरेउ भूमि बिमान।।4(क)।। उतरि कहेउ प्रभु पुष्पकहि तुम्ह कुबेर पहिं जाहु। प्रेरित राम चलेउ सो हरषु बिरहु अति ताहु।।4(ख)।।

āvata dekhi loga saba kṛpāsiṁdhu bhagavāna | nagara nikaṭa prabhu prerēu utarēu bhūmi bimāna ||4(ka)|| utari kahēu prabhu puṣpakahi tumha kubera pahiṁ jāhu | prerita rāma calēu so haraṣu birahu ati tāhu ||4(kha)||

కరుణాసముద్రమైన ప్రభువు సమీపించుచుండగా ప్రజలందరూ దర్శించిరి. నగర సమీపమున ప్రభువు పుష్పకవిమానమును భూమిపై దిగమని ఆజ్ఞాపించెను. దిగి, ప్రభువు పుష్పకముతో: “కుబేరుని యొద్దకు తిరిగి పో” అని చెప్పెను. రాముని ఆజ్ఞతో అది బయలుదేరెను—ఆనందముతోనే గాని, వియోగవేదనతో అంతరంగము కలవరపడుచు.

Verse 22 (चौपाई)

आए भरत संग सब लोगा। कृस तन श्रीरघुबीर बियोगा।। बामदेव बसिष्ठ मुनिनायक। देखे प्रभु महि धरि धनु सायक।। धाइ धरे गुर चरन सरोरुह। अनुज सहित अति पुलक तनोरुह।। भेंटि कुसल बूझी मुनिराया। हमरें कुसल तुम्हारिहिं दाया।। सकल द्विजन्ह मिलि नायउ माथा। धर्म धुरंधर रघुकुलनाथा।। गहे भरत पुनि प्रभु पद पंकज। नमत जिन्हहि सुर मुनि संकर अज।। परे भूमि नहिं उठत उठाए। बर करि कृपासिंधु उर लाए।। स्यामल गात रोम भए ठाढ़े। नव राजीव नयन जल बाढ़े।।

āe bharata saṅga saba logā | kṛsa tana śrīraghubīra biyogā || bāmadeva basiṣṭha munināyaka | dekhe prabhu mahi dhari dhanu sāyaka || dhāi dhare guru carana saroruhā | anuj sahita ati pulaka tanoruhā || bheṁṭi kusala बूझī munirāyā | hamareṁ kusala tumhārihiṁ dāyā || sakala dvijanha mili nāyu māthā | dharma dhuraṁdhara raghukulnāthā || gahē bharata puni prabhu pada paṅkaja | namata jinhahi sura muni saṅkara aja || parē bhūmi nahiṁ uṭhata uṭhāe | bara kari kṛpāsiṁdhu ura lāe || syāmala gāta roma bhae ṭhāḍhe | nava rājīva nayana jala bāḍhe ||

శ్రీరఘుబీరుని వియోగముచేత దేహము క్షీణించిన భరతుడు, సమస్త ప్రజలతో కలిసి వచ్చెను. మునీశ్వరులలో ప్రభువులైన బామదేవుడు, వశిష్ఠుడు—ధనుస్సు బాణములు చేతబట్టి భూమిపై నిలిచిన ప్రభువును దర్శించిరి. వారు పరుగెత్తి ముందుకు వచ్చి గురుదేవుని కమలపాదములను ఆలింగనము చేసిరి; పక్కనే తమ్ముళ్లు ఉండగా, దేహమంతా పులకించెను. సమావేశానంతరం మునిరాజు వారి క్షేమమును అడిగెను: “మీ కరుణవల్లనే మా క్షేమము.” బ్రాహ్మణులందరూ కలిసి ధర్మధ్వజుడైన రఘువంశనాథునికి శిరస్సు వంచిరి. అప్పుడు భరతుడు ప్రభువు కమలపాదములను పట్టుకొనెను—దేవతలు, ఋషులు, శంకరుడు, బ్రహ్మదేవుడుకూడా నమస్కరించు పాదములు అవి. అతడు నేలపై పడిపోయి, ఎంత ప్రేరేపించినా లేవలేదు; కరుణాసముద్రమైన ప్రభువు వరమిచ్చి, అతనిని లేపి హృదయానికి హత్తుకొనెను. రాముని శ్యామల అవయవములు పులకరించెను; నూతన కమలముల వంటి నేత్రముల నుండి కన్నీటి ప్రవాహము ఉప్పొంగెను.

Verse 23 (छंद)

राजीव लोचन स्त्रवत जल तन ललित पुलकावलि बनी॥ अति प्रेम हृदयँ लगाइ अनुजहि मिले प्रभु त्रिभुअन धनी॥ प्रभु मिलत अनुजहि सोह मो पहिं जाति नहिं उपमा कही॥ जनु प्रेम अरु सिंगार तनु धरि मिले बर सुषमा लही॥1॥ बूझत कृपानिधि कुसल भरतहि बचन बेगि न आवई॥ सुनु सिवा सो सुख बचन मन ते भिन्न जान जो पावई॥ अब कुसल कौसलनाथ आरत जानि जन दरसन दियो॥ बूड़त बिरह बारीस कृपानिधान मोहि कर गहि लियो॥2॥

rājīva-locana stravata jala tana lalita pulakāvali banī. ati prema hṛdayã lagāi anujahi mile prabhu tribhuana dhanī.. prabhu milata anujahi soha mo pahĩ jāti nahĩ upamā kahī. janu prema aru siṅgāra tanu dhari mile bara suṣamā lahī..1.. būjhata kṛpānidhi kusala bharatahi bacana begi na āvaī. sunu sivā so sukha bacana mana te bhinna jāna jo pāvaī.. aba kusala kausalnātha ārata jāni jana darasana diyo. būṛata biraha bārīsa kṛpānidhāna mohi kara gahi liyo..2..

కమలనేత్రుడైన రాముని కన్నీళ్లు ప్రవహించెను; సౌందర్యమయ దేహము మధుర పులకములతో అలంకృతమైయుండెను. అపార ప్రేమతో తమ్ముడిని హృదయమునకు హత్తుకొనెను—త్రిలోకాధిపతి అయిన ప్రభువు. ప్రభువు తమ్ముడిని కలిసిన ఆ శోభను ఏ ఉపమానముతోనూ నేను సరిపోల్చలేను; ప్రేమయు శృంగారయు స్వయంగా దేహధారులై కలసి పరమ కాంతిని పొందినట్లుండెను. కరుణాసముద్రమైన ప్రభువు భరతుని క్షేమమును అడిగినప్పుడు, మాటలు వెంటనే రాలేదు. ఓ ఉమా, మనస్సుకంటే అంతరంగమున వేరుగా నిలిచి—కేవల మానసిక వాక్కును దాటి పోయినవాడే—అటువంటి ఆనందమయ వాక్యరసమును పొందగలడు, గుర్తించగలడు. ఇప్పుడు కోసలనాథుడైన ప్రభువు తన సేవకుని వ్యథను తెలిసికొని అతనికి తన దర్శనమును ప్రసాదించెను; నేను వియోగసముద్రములో మునిగుచుండగా, కరుణామయ ప్రభువు నా చేతిని పట్టుకొని నన్ను రక్షించి ఒడ్డుకు చేర్చెను.