Uttara KandaPrakarana 221 Verses

Prakarana 2

राज्याभिषेक-उपरांत ‘धर्म-स्थापन’ और ‘भक्ति-स्थैर्य’ का सोपान: साधक के भीतर राम-राज्य (अन्तःकरण-राज्य) की प्रतिष्ठा, जहाँ सेवा, सत्संग, और नाम-स्मरण जीवन-व्यवस्था बनते हैं। यह चरण ‘फल-श्रुति’ द्वारा पाठक को प्रत्यक्ष साधना-फल का आश्वासन देकर मन को निष्काम-भक्ति की ओर स्थिर करता है।

यह प्रकरण ‘राज्याभिषेक’ को साधक के भीतर ‘राम-राज्य’ की प्रतिष्ठा का प्रतीक बनाता है। कैकेयी की लज्जा—अहं-भ्रम और कर्म-फल की ग्लानि—भवानी के प्रबोधन से शुद्ध होकर ‘अनुग्रह’ में बदलती है: दोष-बोध का परिष्कार, न कि आत्म-नाश। जटा-निर्मोचन/स्नान/दिव्य-वस्त्र—वैराग्य-परिपाक के बाद शुद्ध चित्त का अलंकरण; बाह्य शृंगार नहीं, अन्तःकरण का संस्कार। वेद-स्तुति और शम्भु-स्तुति—ज्ञान और भक्ति का संगम; निर्गुण-सगुण की एकता का सिद्धान्त-स्थापन कि राम ‘सगुन-निर्गुन रूप अनूप’ हैं। देव-दुन्दुभि और मुनि-हर्ष—साधना-सिद्धि पर अन्तः-आकाश में उठने वाला ‘मंगल-नाद’। फलश्रुति—कथा/नाम को औषधि-रूप बताकर ‘त्रिविध ताप’ और ‘भव-भय’ के दाह का प्रतीक; पाठक के लिए प्रत्यक्ष साधना-फल का आश्वासन। कपियों की विदाई और अंगद का विनय—सिद्धि के बाद भी भक्ति का अनुशासन: सेवा, सत्संग, और नाम-स्मरण ही जीवन-व्यवस्था।

In this prakarana

People

  • RamaRāma
  • KaikeyiKaikeyī
  • BhavaniBhavānī (Pārvatī)
  • ShambhuŚambhu (Śiva)
  • AngadaAṅgada
  • SitaSītā
  • LakshmanaLakṣmaṇa
  • Bharata
  • ShatrughnaŚatrughna
  • Sumantra
  • SugrivaSugrīva
  • HanumanHanumān
  • VibhishanaVibhīṣaṇa
  • JamvantJāmvant
  • NilaNīla
  • BrahmaBrahmā
  • ShivaŚiva (Śambhu)
  • KakabhushundiSpeaksKākabhuśuṇḍi
  • GarudaListensGaruḍa

Verses

चौपाई 10.1-4

प्रभु जानी कैकेई लजानी।प्रथम तासु गृह गए भवानी।।

ताहि प्रबोधि बहुत सुख दीन्हा।पुनि निज भवन गवन हरि कीन्हा।।

कृपासिंधु जब मंदिर गए।पुर नर नारि सुखी सब भए।।

गुर बसिष्ट द्विज लिए बुलाई।आजु सुघरी सुदिन समुदाई।।

सब द्विज देहु हरषि अनुसासन।रामचंद्र बैठहिं सिंघासन।।

मुनि बसिष्ट के बचन सुहाए।सुनत सकल बिप्रन्ह अति भाए।।

कहहिं बचन मृदु बिप्र अनेका।जग अभिराम राम अभिषेका।।

अब मुनिबर बिलंब नहिं कीजे।महाराज कहँ तिलक करीजै।।

prabhu jānī kaikēī lajanī |prathama tāsu gṛha gae bhavānī ||

tāhi prabodhi bahuta sukha dīnhā |puni nija bhavana gavana hari kīnhā ||

kṛpāsiṁdhu jaba maṁdira gae |pura nara nāri sukhī saba bhae ||

gura basiṣṭha dvija liē bulāī |āju sugharī sudina samudāī ||

saba dvija dehu haraṣi anusāsana |rāmacandra baiṭhahiṁ siṁghāsana ||

muni basiṣṭha ke bacana suhāe |sunata sakala bipranha ati bhāe ||

kahahiṁ bacana mṛdu bipra anekā |jaga-abhirāma rāma abhiṣekā ||

aba munibara bilaṁba nahiṁ kīje |mahārāja kahaṁ tilaka karīje ||

राम को पता था कि कैकेयी को शरम आ रही है, इसलिए वो सबसे पहले उसके घर गए। उसे तसल्ली दी और बहुत खुशी दी, फिर अपने महल में वापस गए। जब वो मंदिर पहुंचे, तो शहर के सब लोग, औरत और मर्द, खुश हो गए। गुरु वशिष्ठ ने ब्राह्मणों को सब इकट्ठा बुलाया और कहा, अभी का वक्त बहुत अच्छा है और आज का दिन बहुत शुभ है। सब ब्राह्मण खुश होकर आदेश दो कि रामचंद्र सिंघासन पर बैठ जाएं। रिशि वशिष्ठ की जो बातें थी, सब ब्राह्मण उन्हें सुन कर बहुत पसंद करते हैं। बहुत से ब्राह्मण नरम बातें बोलते हैं, कहते हैं राम का राज तिलक पूरी दुनिया के लिए खुशी का दिन है। अब रिशियों में सबसे बड़े, देर मत करो, महाराज को तिलक लगा दो।

दोहा 10(क)-(ख)

तब मुनि कहेउ सुमंत्र सन सुनत चलेउ हरषाइ।रथ अनेक बहु बाजि गज तुरत सँवारे जाइ।।⁠10(क)।।

जहँ तहँ धावन पठइ पुनि मंगल द्रब्य मगाइ।हरष समेत बसिष्ट पद पुनि सिरु नायउ आइ।।⁠10(ख)।।

taba muni kaheu sumaṁtra sana sunata caleu haraṣāi |ratha aneka bahu bāji gaja turata saṁvāre jāi ||⁠10(ka)||

jahaṁ-tahaṁ dhāvana paṭhaī puni maṁgala drabya magāi |haraṣa sameta basiṣṭha pada puni siru nāyu āi ||⁠10(kha)||

तब मुनि ने सुमंत्र को कहा। सुमंत्र सुनते ही खुश होके निकल पड़ा, और तुरंत जाके बहुत सारे रथ, घोडे और हाथी तैयार करवा लिए। फिर उसने हर तरफ लोग भेजे, मंगल का सामान मंगवा लिया, और खुश होके वसिष्ठ के चरणों में सिर झुका के आया।

चौपाई 11.1-4

अवधपुरी अति रुचिर बनाई।देवन्ह सुमन बृष्टि झरि लाई।।

राम कहा सेवकन्ह बुलाई।प्रथम सखन्ह अन्हवावहु जाई।।

सुनत बचन जहँ तहँ जन धाए।सुग्रीवादि तुरत अन्हवाए।।

पुनि करुनानिधि भरतु हँकारे।निज कर राम जटा निरुआरे।।

अन्हवाए प्रभु तीनिउ भाई।भगत बछल कृपाल रघुराई।।

भरत भाग्य प्रभु कोमलताई।सेष कोटि सत सकहिं न गाई।।

पुनि निज जटा राम बिबराए।गुर अनुसासन मागि नहाए।।

करि मज्जन प्रभु भूषन साजे।अंग अनंग देखि सत लाजे।।

avadhapurī ati rucira banāī |devanha sumana bṛṣṭi jhari lāī ||

rāma kahā sevakanha bulāī |prathama sakhanha anhavāvahu jāī ||

sunata bacana jahaṁ-tahaṁ jana dhāe |sugrīvādi turata anhavāe ||

puni karunānidhi bharatu haṁkāre |nija kara rāma jaṭā nirūāre ||

anhavāe prabhu tīniu bhāī |bhagata bachala kṛpāla raghurāī ||

bharata bhāgya prabhu komalatāī |seṣa koṭi sata sakahiṁ na gāī ||

puni nija jaṭā rāma bibarāe |gura anusāsana māgi nahāe ||

karī majjana prabhu bhūṣana sāje |aṁga anaṁga dekhi sata lāje ||

अयोध्या शहर को बहुत सुंदर तरह सजाया गया, और भगवान ने फूल बरसाए। राम ने अपने सेवकों को बुलाया और कहा, जाओ पहले मेरे दोस्तों को नहला दो। उनके बात सुनते ही सेवक हर तरफ भागे, और सुग्रीव वगैरा को जल्दी नहला दिया। फिर दया के ढेर वाले राम ने भरत को बुलाया, और अपने हाथों से उसके जटे खोली और कंघी की। प्रभु, अपने भक्तों पर दया करने वाले रघु कुल के राम, ने अपने तीनों भाइयों को नहलाया। भरत की किस्मत और प्रभु की नरमी, हजारों शेष भी गाके नहीं बता सकते। फिर राम ने अपनी जटे खोली, अपने गुरु से आग्या माँगके नहाए। नहाके प्रभु ने गेहने पहने, उनका बदन देख कर हजारों कामदेव भी शर्मिंदा हो गए।

दोहा 11(क)-(ग)

सासुन्ह सादर जानकिहि मज्जन तुरत कराइ।दिब्य बसन बर भूषन अँग अँग सजे बनाइ।।⁠11(क)।।

राम बाम दिसि सोभति रमा रूप गुन खानि।देखि मातु सब हरषीं जन्म सुफल निज जानि।।⁠11(ख)।।

सुनु खगेस तेहि अवसर ब्रह्मा सिव मुनि बृंद।चढ़ि बिमान आए सब सुर देखन सुखकंद।।⁠11(ग)।।

sāsunha sādara jānakihi majjana turata karāi |dibya basana bara bhūṣana aṁga-aṁga saje banāi ||⁠11(ka)||

rāma bāma disi sobhati ramā rūpa guna khāni |dekhi mātu saba haraṣīṁ janma suphala nija jāni ||⁠11(kha)||

sunu khagesa tehi avasara brahmā siva muni bṛṁda |caṛhi bimāna āe saba sura dekhana sukhakaṁda ||⁠11(ga)||

सासो ने सीता को बड़े इज्जत से तुरंत नहलाया। फिर उनके हर अंग को अच्छे कपड़ो और सुंदर गहनो से सजाया। राम के बायें तरफ लक्ष्मी चमक रही थी, जो सुंदरता और गुणो का खानी है। उन्हें देखकर सारी माँ खुश हुई, और अपना जनम सफल समझा। सुनो गरुड़, उस वक्त ब्रह्मा, शिव और बहुत सारे रिशि, और सारे देवता, अपने विमान में बैठकर उस खुशियो वाले भगवान को देखने आए।

चौपाई 12.1-4

प्रभु बिलोकि मुनि मन अनुरागा।तुरत दिब्य सिंघासन मागा।।

रबि सम तेज सो बरनि न जाई।बैठे राम द्विजन्ह सिरु नाई।।

जनकसुता समेत रघुराई।पेखि प्रहरषे मुनि समुदाई।।

बेद मंत्र तब द्विजन्ह उचारे।नभ सुर मुनि जय जयति पुकारे।।

प्रथम तिलक बसिष्ट मुनि कीन्हा।पुनि सब बिप्रन्ह आयसु दीन्हा।।

सुत बिलोकि हरषीं महतारी।बार बार आरती उतारी।।

बिप्रन्ह दान बिबिध बिधि दीन्हे।जाचक सकल अजाचक कीन्हे।।

सिंघासन पर त्रिभुअन साई।देखि सुरन्ह दुंदुभीं बजाईं।।

prabhu biloki muni mana anurāgā |turata dibya siṅghāsana māgā ||

rabi sama teja so barani na jāī |baiṭhe rāma dvijanha siru nāī ||

janakasutā sameta raghurāī |pekhi praharaṣe muni samudāī ||

beda maṃtra taba dvijanha ucāre |nabha sura muni jaya jayati pukāre ||

prathama tilaka basiṣṭha muni kīnhā |puni saba bipranha āyasu dīnhā ||

suta biloki haraṣīṃ mahatārī |bāra bāra āratī utārī ||

bipranha dāna bibidha bidhi dīnhe |jācaka sakala ajācaka kīnhe ||

siṅghāsana para tribhuana sāī |dekhi suranha duṃdubhī bajāīṃ ||

रिशि ने राम को देखा तो उनके दिल में बहुत प्यार आया, और तुरंत एक दिव्य सिंहासन मंगा। उनकी चमक सूरज जैसी थी, जिसे अलग से डिस्क्राइब करना मुश्किल था. राम ने ब्राह्मणों के आगे सिर झुकाया और बैठ गए। रघुकुल के स्वामी सीता के साथ थे. जनक की बेटी सीता भी उनके साथ थी. यह देखकर सारे रिशि बहुत खुश हुए। फिर ब्राह्मणों ने वेद के मंत्र पढ़े, और आसमान में देवता और रिशि ने जय जय की पुकार लगाई। पहले वशिष्ठ रिशि ने तिलक लगाया, फिर उन्होंने बाकी ब्राह्मणों को भी आज्ञा दी। माइयाँ अपने बेटे को देखकर खुश हुई, और बार बार उनकी आरती उतारी। राम ने ब्राह्मणों को तरह तरह के तोहफे दिए, और हर मांगने वाले की जरूरत पूरी कर दी। तीन लोक के स्वामी को सिंहासन पर देखकर देवतों ने ढोल बजाए।

छंद 12.1-2

नभ दुंदुभीं बाजहिं बिपुल गंधर्ब किंनर गावहीं।नाचहिं अपछरा बृंद परमानंद सुर मुनि पावहीं।।

भरतादि अनुज बिभीषनांगद हनुमदादि समेत ते।गहें छत्र चामर ब्यजन धनु असि चर्म सक्ति बिराजते।।⁠1।।

श्री सहित दिनकर बंस बूषन काम बहु छबि सोहई।नव अंबुधर बर गात अंबर पीत सुर मन मोहई।।

मुकुटांगदादि बिचित्र भूषन अंग अंगन्हि प्रति सजे।अंभोज नयन बिसाल उर भुज धन्य नर निरखंति जे।।⁠2।।

nabha duṃdubhīṃ bājahiṃ bipula gaṃdharba kiṃnara gāvahīṃ |nācahiṃ apacharā bṛṃda paramānanda sura muni pāvahīṃ ||

bharatādi anuj bibhīṣana aṅgada hanumadādi sameta te |gahẽ chatra cāmara byajana dhanu asi carma sakti birājate ||⁠1||

śrī sahita dinakara baṃsa būṣana kāma bahu chabi sohāī |nava aṃbudhara bara gāta aṃbara pīta sura mana mohāī ||

mukuṭāṅgadādi bicitra bhūṣana aṅga aṅganhi prati saje |aṃbhoja nayana bisāla ura bhuja dhanya nara nirakhaṃti je ||⁠2||

आसमान में बहुत सारे ढोल बज रहे थे। गंधर्व और किन्नर गा रहे थे। अप्सराएं के झुंड नाच रहे थे। भगवान और रिशि बहुत खुश हो गए। भरत और बाकी भाई, विभीषण, अंगद, हनुमान और बाकी सब साथ थे। उनके हाथ में छाता, चौर, पंखा, धनुष, तलवार, ढाल और भाला थी। वो सब बहुत शानदार लग रहे थे। सीता के साथ, सूर्य वंश का वो रतन चमक रहा था, बहुत सारे काम देव जैसी सुंदरता से। उसका रंग नए बादल जैसा सांवला था, पीले कपड़े थे। भगवानों का मन उसकी तरफ खिंच गया। मुकुट, कंगन और अजब गहने उसके हर अंग पर सजे हुए थे। कमल जैसी आंखें, चौड़ी छाती और बड़े हाथ। जिन लोगों ने उसे देखा वो धन्य है।

दोहा 12(क)-(ग)

वह सोभा समाज सुख कहत न बनइ खगेस।बरनहिं सारद सेष श्रुति सो रस जान महेस।।⁠12(क)।।

भिन्न भिन्न अस्तुति करि गए सुर निज निज धाम।बंदी बेष बेद तब आए जहँ श्रीराम।।⁠12(ख)।।

प्रभु सर्बग्य कीन्ह अति आदर कृपानिधान।लखेउ न काहूँ मरम कछु लगे करन गुन गान।।⁠12(ग)।।

vaha sobhā samāja sukha kahata na banai khagesa |baranahiṃ sārad seṣa śruti so rasa jāna mahesa ||⁠12(ka)||

bhinna bhinna astuti kari gae sura nija nija dhāma |baṃdī beṣa beda taba āe jahã śrīrāma ||⁠12(kha)||

prabhu sarbagya kīnha ati ādara kṛpānidhāna |lakheu na kāhū̃ marama kachu lage karana guna gāna ||⁠12(ga)||

पक्षियों के राजा, उस चमक, उस सभा और उसकी खुशी को बता नहीं जा सकता। सरस्वती, शेष और वेद भी उसको बताने की कोशिश करते हैं, पर उस खुशी का असली रस सिर्फ महेश जानते हैं। हर एक अपने तरीके से उसकी तारीफ करके भगवान अपने अपने घर चले गए। फिर वेद कवि का भेस धरके वहां आए जहां राम थे। सब कुछ जानने वाले भगवान, दया का सागर, उन्होंने बहुत इज्जत से उनका स्वागत किया। किसी को भी उनका राज समझ नहीं आया, और वेद उनके गुण गाने लगे।

छंद 13.1-6

जय सगुन निर्गुन रूप रूप अनूप भूप सिरोमने।दसकंधरादि प्रचंड निसिचर प्रबल खल भुज बल हने।।

अवतार नर संसार भार बिभंजि दारुन दुख दहे।जय प्रनतपाल दयाल प्रभु संजुक्त सक्ति नमामहे।।⁠1।।

तव बिषम माया बस सुरासुर नाग नर अग जग हरे।भव पंथ भ्रमत अमित दिवस निसि काल कर्म गुननि भरे।जे नाथ करि करुना बिलोके त्रिबिधि दुख ते निर्बहे।भव खेद छेदन दच्छ हम कहुँ रच्छ राम नमामहे।।⁠2।।

जे ग्यान मान बिमत्त तव भव हरनि भक्ति न आदरी।ते पाइ सुर दुर्लभ पदादपि परत हम देखत हरी।बिस्वास करि सब आस परिहरि दास तव जे होइ रहे।जपि नाम तव बिनु श्रम तरहिं भव नाथ सो समरामहे।।⁠3।।

जे चरन सिव अज पूज्य रज सुभ परसि मुनिपतिनी तरी।नख निर्गता मुनि बंदिता त्रेलोक पावनि सुरसरी।ध्वज कुलिस अंकुस कंज जुत बन फिरत कंटक किन लहे।पद कंज द्वंद मुकुंद राम रमेस नित्य भजामहे।।⁠4।।

अब्यक्तमूलमनादि तरु त्वच चारि निगमागम भने।षट कंध साखा पंच बीस अनेक पर्न सुमन घने।फल जुगल बिधि कटु मधुर बेलि अकेलि जेहि आश्रित रहे।पल्लवत फूलत नवल नित संसार बिटप नमामहे।।⁠5।।

जे ब्रह्म अजमद्वैतमनुभवगम्य मनपर ध्यावहीं।ते कहहुँ जानहुँ नाथ हम तव सगुन जस नित गावहीं।करुनायतन प्रभु सदगुनाकर देव यह बर मागहीं।मन बचन कर्म बिकार तजि तव चरन हम अनुरागहीं।।⁠6।।

jaya saguna nirguna rūpa rūpa anūpa bhūpa siromane |dasakaṃdharādi pracaṃḍa nisicara prabala khala bhuja bala hane ||

avatāra nara saṃsāra bhāra bibhaṃji dāruna dukha dahe |jaya pranatapāla dayāla prabhu saṃjukta sakti namāmahe ||⁠1||

tava biṣama māyā basa surāsura nāga nara aga jaga hare |bhava paṃtha bhramata amita divasa nisi kāla karma gunani bhare ||

je nātha kari karunā biloke tribidhi dukha te nirbahe |bhava kheda chedana daccha hama kahũ raccha rāma namāmahe ||⁠2||

je gyāna māna bimattta tava bhava harani bhakti na ādarī |te pāi sura durlabha padādapi parata hama dekhata harī ||

bisvāsa kari saba āsa parihari dāsa tava je hoi rahe |japi nāma tava binu śrama tarahiṃ bhava nātha so samarāmahe ||⁠3||

je carana siva aja pūjya raja subha parasi munipatinī tarī |nakha nirgata muni baṃditā treloka pāvani surasarī ||

dhvaja kulisa aṃkusa kaṃja juta bana phirata kaṃṭaka kina lahe |pada kaṃja dvaṃda mukuṃda rāma rameśa nitya bhajāmahe ||⁠4||

abhyaktamūlamanādi taru tvaca cāri nigamāgama bhane |ṣaṭ kaṃdha sākhā paṃca bīsa aneka parna sumana ghane ||

phala jugala bidhi kaṭu madhura beli akeli jehi āśrita rahe |pallavata phūlata navala nita saṃsāra biṭapa namāmahe ||⁠5||

je brahma ajamadvaītamanubhavagamya manapara dhyāvahīṃ |te kahahũ jānahũ nātha hama tava saguna jasa nita gāvahīṃ ||

karuṇāyatana prabhu sadguṇākara deva yaha bara māgahīṃ |mana bacana karma bikāra taji tava carana hama anurāgahīṃ ||⁠6||

आपकी जय हो। आपके रूप वाले भी है और बिना रूप वाले भी। आपके जैसा रूप किसी का नहीं। आप राजाओं में सबसे ऊपर है। अपनी बाजू की ताकत से आपने रावन और दूसरे भयानक राक्षसों को, जो ताकतवर और बुरे थे, मार डाला। आपने इंसान बनके इस दुनिया का बोझ तोड़ डाला और उसके भयानक दुखों को जला दिया। आप उनकी रक्षा करते है जो आपके आगे झुकते है। आप बहुत दयालु प्रभु है। हम आपको आपकी शक्ति के साथ प्रणाम करते है। हे हरि, देवता और दानव, नाग और इंसान, सब चलने वाली और ना चलने वाली चीज़ें आपकी समझ से परे माया में फंसी हुई है। वो दिन रात अनेक युगों तक इस दुनिया के रास्ते पे भटक रहे है, काल, कर्म और प्रकृति के गुण से भरे हुए। जिन पे आप, हे प्रभु, दया की नज़र डालते है, वो तीन तरह के दुख से आज़ाद हो जाते है। हे राम, आप इस दुनिया की थकान काटने में माहिर है। हमारी रक्षा करो। हम आपको प्रणाम करते है। जो लोग अपने ज्ञान के घमंड में चूर है, और आपकी भक्ति जो इस दुनिया से आज़ाद कर देती है उसकी इज़्ज़त नहीं करते, वो एक ऐसी जगह पे पहुंच सकते है जो देवतों के लिए भी मुश्किल है, पर हम देखते है कि वो गिर जाते है। हे हरि। जो लोग पूरे विश्वास के साथ हर उम्मीद छोड़ कर आपके दास बन के रहते है, वो आपका नाम जप के बिना मेहनत के इस संसार के सागर पार कर जाते है। हे प्रभु, हम आपको ही याद करते है। वो पैर जो शिव और ब्रह्मा पूजा करते है, जिनकी मंगल मयी धूल को रिशि की पत्नी ने छू लिया और वो बच गई, जिनके नखुन से देवतों की नदी निकली जिसे रिशियों ने वंदना किया और जो तीनों लोक को पाक करते है। जिस पैर पे झंडा, वज्र, अंकुश और कमल की निशान है, और जंगल में घूमते हुए कांटे चुभने से जो पैर पे छाले बन गए, आपके वो दोनों कमल रूप पैर, हे मुकुंद, राम, लक्ष्मी के स्वामी, हम हमेशा पूजा करते है। वो वृक्ष जिसकी शुरुवात नहीं थी, जिसका जड़ जो दिखता नहीं, जिसकी छाल चार तरह की है जैसा वेद और शास्त्र कहते है, जिसके छह ढाले और पच्चीस शाखाएं है, जिसके अनेक पत्ते और बहुत सारे फूल है। जिस में दो तरह के फल है, कड़वा और मीठा, जिस में एक बेली लिपटी है, जो हमेशा नए पत्ते और फूल निकलता है, आपको इस संसार के वृक्ष, हम प्रणाम करते है। जो लोग उस ब्रह्म को ध्यान करते है जो ना पैदा हुआ, जिसका दूसरा नहीं, जो सिर्फ अनुभव से जाना जाता है और मन से परे है, वो जैसा चाहे वैसा बोले और जाने। पर हम, हे प्रभु, आपके दिखने वाले रूप की महिमा हमेशा गाते रहेंगे। हे प्रभु, दया का घर, सारे गुणों की खान, हे भगवान, यही वर हम मांगते है कि मन, वचन और कर्म के हर विकार को छोड़ कर हम आपके पैर से प्यार करें।

दोहा 13(क)-(ख)

सब के देखत बेदन्ह बिनती कीन्हि उदार।अंतर्धान भए पुनि गए ब्रह्म आगार।।⁠13(क)।।

बैनतेय सुनु संभु तब आए जहँ रघुबीर।बिनय करत गदगद गिरा पूरित पुलक सरीर।।⁠13(ख)।।

saba ke dekhata bedanha binatī kīnhi udāra |antardhāna bhae puni gae brahma āgāra ||⁠13(ka)||

bainateya sunu saṃbhu taba āe jahã raghubīra |binaya karata gadagada girā pūrita pulaka sarīra ||⁠13(kha)||

सबके सामने वेदों ने अच्छी सी प्रार्थना की। फिर वो गायब हो गए और ब्रह्मा के घर वापस चले गए। सुनो विनता के बेटे। फिर शिव वहां आ गए जहां राम थे। उन्होंने अपनी बात रखी, आवाज टूट रही थी और पूरे शरीर में खुशी का रोमांच था।

छंद 14.1-10

जय राम रमारमनं समनं।भव ताप भयाकुल पाहि जनं।।

अवधेस सुरेस रमेस बिभो।सरनागत मागत पाहि प्रभो।।⁠1।।

दससीस बिनासन बीस भुजा।कृत दूरि महा महि भूरि रुजा।।

रजनीचर बृंद पतंग रहे।सर पावक तेज प्रचंड दहे।।⁠2।।

महि मंडल मंडन चारुतरं।धृत सायक चाप निषंग बरं।।

मद मोह महा ममता रजनी।तम पुंज दिवाकर तेज अनी।।⁠3।।

मनजात किरात निपात किए।मृग लोग कुभोग सरेन हिए।।

हति नाथ अनाथनि पाहि हरे।बिषया बन पावँर भूलि परे।।⁠4।।

बहु रोग बियोगन्हि लोग हए।भवदंघ्रि निरादर के फल ए।।

भव सिंधु अगाध परे नर ते।पद पंकज प्रेम न जे करते।।⁠5।।

अति दीन मलीन दुखी नितहीं।जिन्ह के पद पंकज प्रीति नहीं।।

अवलंब भवंत कथा जिन्ह के।प्रिय संत अनंत सदा तिन्ह कें।।⁠6।।

नहिं राग न लोभ न मान मदा।। तिन्ह कें सम बैभव वा बिपदा।।

एहि ते तव सेवक होत मुदा।मुनि त्यागत जोग भरोस सदा।।⁠7।।

करि प्रेम निरंतर नेम लिएँ।पद पंकज सेवत सुद्ध हिएँ।।

सम मानि निरादर आदरही।सब संत सुखी बिचरंति मही।।⁠8।।

मुनि मानस पंकज भृंग भजे।रघुबीर महा रनधीर अजे।।

तव नाम जपामि नमामि हरी।भव रोग महागद मान अरी।।⁠9।।

गुन सील कृपा परमायतनं।प्रनमामि निरंतर श्रीरमनं।।

रघुनंद निकंदय द्वंद्वघनं।महिपाल बिलोकय दीन जनं।।⁠10।।

jaya rāma ramā-ramaṇaṁ samanaṁ |bhava-tāpa bhayākula pāhi janaṁ ||

avadheśa sureśa rameśa vibho |śaraṇāgata māgata pāhi prabho ||⁠1||

daśaśīsa bināsana bīsa bhujā |kṛta dūri mahā mahi bhūri rujā ||

rajanīcara bṛnda pataṅga rahe |sara pāvaka teja pracaṇḍa dahe ||⁠2||

mahi-maṇḍala maṇḍana cārutaraṁ |dhṛta sāyaka cāpa niṣaṅga baraṁ ||

mada moha mahā mamatā rajanī |tama puñja divākara teja anī ||⁠3||

manajāta kirāta nipāta kiye |mṛga-loka kubhoga sareṇa hiye ||

hati nātha anāthani pāhi hare |viṣayā bana pāṁvara bhūli pare ||⁠4||

bahu roga biyoganha loka hae |bhavad-aṅghri nirādara ke phala e ||

bhava-sindhu agādha pare nara te |pada-paṅkaja prema na je karate ||⁠5||

ati dīna malīna dukhī nitahīṁ |jinha ke pada-paṅkaja prīti nahīṁ ||

avalaṁba bhavaṁta kathā jinha ke |priya saṁta anaṁta sadā tinh keṁ ||⁠6||

nahiṁ rāga na lobha na māna madā |tinh keṁ sama baibhava vā bipadā ||

ehi te tava sevaka hota mudā |muni tyāgata joga bharosa sadā ||⁠7||

kari prema niraṁtara nema liyeṁ |pada-paṅkaja sevata suddha hiyeṁ ||

sama māni nirādara ādarahī |saba saṁta sukhī bicaranti mahī ||⁠8||

muni mānasa paṅkaja bhṛṅga bhaje |raghubīra mahā raṇadhīra aje ||

tava nāma japāmi namāmi harī |bhava-roga mahāgada māna arī ||⁠9||

guṇa śīla kṛpā paramāyatanaṁ |praṇamāmi niraṁtara śrī-ramaṇaṁ ||

raghu-naṁda nikaṁdaya dvaṁdva-ghanaṁ |mahipāla bilokaya dīna janaṁ ||⁠10||

राम जी की जय। लक्ष्मी को खुश करने वाले, शांति देने वाले, उन्हें मेरा प्रणाम। भाई, दुनिया के दुख से डर लग रहा है, अपने भक्त की रक्षा करो। अवध के स्वामी, देवतों के स्वामी, लक्ष्मी के स्वामी, सब जगह प्रेजेंट भगवान, मेरा रक्षा करो। मैं आपकी शरण में आया हूं और हाथ जोड़ के मांगता हूं। दस सिर वाले रावण को जिसने मारा, उसके बीस हाथ थे। आपने इस धरती का बड़ा भारी दुख दूर कर दिया। राक्षसों का टोला तितलियों की तरह था। आपके तीर की आग इतनी तीज थी कि वो सब जल के राख हो गए। पूरी धरती का सबसे सुंदर ओर्नामेंट हो आप। हाथ में तीर, धनुष और सुंदर तीर-दान रखा है। गर्व, मोह और बड़ी लालच की अंधेरी रात को आप सूरज की तरह रोशनी देके दूर करते हो। काम देव एक शिकारी की तरह लोगों को हिरण बनाके तीर मारता है। बुरी डिजायर्स के तीर से उनके दिल च्हेद देता है। इस शिकारी को मार दो, भगवान। जो बे-सहारे लोग हैं उनकी रक्षा करो। जो इस भोग की जगह में भटक के गिरे हैं उन्हें बचाओ। लोग कई बीमारियों से और जुदाइयों से पिछड़ते हैं। ये सब आपके चरणों को अनदरनी करने का फल है। वो लोग इस संसार के समुंदर में गिर गए जो आपके चरणों से प्यार नहीं करते। बिलकुल बे-सुकून, गंदे और हमेशा दुखी हैं वो लोग जिनका आपके चरणों से कोई प्यार नहीं। जिन लोगों को आपकी कथा का सहारा मिलता है, उन्हें संत और अनंत भगवान हमेशा प्यारे लगते हैं। उनका कोई अटैचमेंट नहीं, कोई लालच नहीं, कोई गर्व नहीं, कोई अहंकार नहीं। उनके लिए अच्छा वक्त और बुरा वक्त दोनों बराबर हैं। इसलिए आपके भक्त खुशी से जीते हैं। मुनि हमेशा के लिए योग का भरोसा छोड़ देता है। प्यार से, हमेशा अपना निर्मय रखते हुए, साफ दिल से आपके चरणों की सेवा करते हैं। अनदर और आदर को बराबर समझ के, सारे संत इस धरती पर खुशी से घूमते हैं। मुनि के दिल के कमल में भीरन की तरह जो हैं उन्हें मैं प्रणाम करता हूं। रघु वंश के वीर, बड़े योद्धा, जो कभी नहीं हारे। आपका नाम जापता हूं और प्रणाम करता हूं, हरि। इस संसार की बीमारी के लिए आप बड़ी दवाई हो और अहंकार के दुश्मन हो। गुण, अच्छा स्वभाव और दया का सबसे बड़ा आधार। लक्ष्मी के स्वामी को मैं बार बार प्रणाम करता हूं। रघु वंश को खुश करने वाले, ड्यूअलिटी का पूरा टोला मिटा दो। धरती के राजा, इस बे-सहारे भक्त की तरफ देखो।

दोहा 14(क)-(ख)

बार बार बर मागउँ हरषि देहु श्रीरंग।पद सरोज अनपायनी भगति सदा सतसंग।।⁠14(क)।।

बरनि उमापति राम गुन हरषि गए कैलास।तब प्रभु कपिन्ह दिवाए सब बिधि सुखप्रद बास।।⁠14(ख)।।

bāra bāra bara māgaũ harakhi dehu śrīraṅga |pada-saroja anapāyanī bhagati sadā sat-saṅga ||⁠14(ka)||

barani umāpati rāma guna harakhi gae kailāsa |taba prabhu kapinha divāe saba bidhi sukha-prada bāsa ||⁠14(kha)||

बार बार मैं खुशी से यही वर मांगता हूं, हे श्री के स्वामी, अपने चरणों की ऐसी भक्ति दो जो कभी ना रुके, और हमेशा साधों की संगत नसीब करो। शिव, जो उमा के पति हैं, राम के गुण बताकर खुश होकर कैलास वापस चले गए। उसके बाद प्रभु ने बंदरों को आराम से रहने के लिए घर दिलवा दिए, हर तरह से सुख वाले।

चौपाई 15.1-5

सुनु खगपति यह कथा पावनी।त्रिबिध ताप भव भय दावनी।।

महाराज कर सुभ अभिषेका।सुनत लहहिं नर बिरति बिबेका।।

जे सकाम नर सुनहिं जे गावहिं।सुख संपति नाना बिधि पावहिं।।

सुर दुर्लभ सुख करि जग माहीं।अंतकाल रघुपति पुर जाहीं।।

सुनहिं बिमुक्त बिरत अरु बिषई।लहहिं भगति गति संपति नई।।

खगपति राम कथा मैं बरनी।स्वमति बिलास त्रास दुख हरनी।।

बिरति बिबेक भगति दृढ़ करनी।मोह नदी कहँ सुंदर तरनी।।

नित नव मंगल कौसलपुरी।हरषित रहहिं लोग सब कुरी।।

नित नइ प्रीति राम पद पंकज।सबकें जिन्हहि नमत सिव मुनि अज।।

मंगन बहु प्रकार पहिराए।द्विजन्ह दान नाना बिधि पाए।।

sunu khagapati yaha kathā pāvanī |tribidha tāpa bhava bhaya dāvanī ||

mahārāja kara subha abhiṣekā |sunata lahahiṁ nara birati bibekā ||

je sakāma nara sunahiṁ je gāvahiṁ |sukha saṁpati nānā bidhi pāvahiṁ ||

sura durlabha sukha kari jaga māhīṁ |aṁta-kāla raghupati pura jāhīṁ ||

sunahiṁ bimukta birata aru biṣayī |lahahiṁ bhagati gati saṁpati naī ||

khagapati rāma kathā maiṁ baranī |svamati bilāsa trāsa dukha haranī ||

birati bibeka bhagati dṛḍha karanī |moha nadī kahaṁ suṁdara taranī ||

nita nava maṅgala kausalapurī |harasita rahahiṁ loga saba kurī ||

nita naī prīti rāma pada paṅkaja |sabakeṁ jinhahi namata siva muni aja ||

maṅgana bahu prakāra pahirāe |dvijanha dāna nānā bidhi pāe ||

सुन गरुड, पक्षियों के राजा, ये कथा बहुत पवित्र है। ये तीन तरह के ताप और संसार का डर खत्म कर देती है। जो लोग उस महान राजा के अच्छे राज्याभिषेक की बात सुनते हैं, उन्हें वैराग्य और समझ दोनों मिल जाती हैं। जो लोग किसी तमन्ना के साथ इस कथा को सुनते हैं या गाते हैं, उन्हें तरह तरह के सुख और दौलत मिलती है। दुनिया में वो सुख भोग कर के, जो देवताओं को भी मुश्किल से मिलता है, आखिरी वक्त में वो रघु के स्वामी की नगरी को जाते हैं। मुक्त लोग, वैरागी लोग और दुनियादार लोग, जो ये सुनते हैं, उन्हें भक्ति, मुक्ति और हमेशा नई दौलत मिलती है। गरुड, पक्षियों के राजा, मैंने अपनी समझ के आनंद से राम की कथा लिखी है। ये डर और दुख दूर करती है। ये वैराग्य, समझ और भक्ति को पक्का कर देती है, और मोह की नदी पार करने की एक सुंदर नाव है। कोसल की नगरी में रोज नया खुशी होती थी, और सारे लोग, सभी लोग, खुश रहते थे। सबकी राम के चरण कमल के प्यार रोज नया होता था, जिनके आगे शिव, ऋषि और ब्रह्मा सिर झुकाते हैं। भिखारियों को तरह तरह के कपड़े पहनाए जाते थे, और ब्राह्मणों को तरह तरह के दान मिलते थे।

दोहा 15

ब्रह्मानंद मगन कपि सब कें प्रभु पद प्रीति।जात न जाने दिवस तिन्ह गए मास षट बीति।।⁠15।।

brahmānanda magana kapi saba keṁ prabhu pada prīti |jāta na jāne divasa tinh gae māsa ṣaṭ bīti ||⁠15||

सारे बंदर ऐसे खुश थे कि बस खोया हुआ था, क्योंकि सबको राम के चरणों से प्यार था। उन्हें दिन गुजरने का पता ही नहीं चला, और छह महीने निकल गए।

चौपाई 16.1-4

बिसरे गृह सपनेहुँ सुधि नाहीं।जिमि परद्रोह संत मन माही।।

तब रघुपति सब सखा बोलाए।आइ सबन्हि सादर सिरु नाए।।

परम प्रीति समीप बैठारे।भगत सुखद मृदु बचन उचारे।।

तुम्ह अति कीन्ह मोरि सेवकाई।मुख पर केहि बिधि करौं बड़ाई।।

ताते मोहि तुम्ह अति प्रिय लागे।मम हित लागि भवन सुख त्यागे।।

अनुज राज संपति बैदेही।देह गेह परिवार सनेही।।

सब मम प्रिय नहिं तुम्हहि समाना।मृषा न कहउँ मोर यह बाना।।

सब के प्रिय सेवक यह नीती।मोरें अधिक दास पर प्रीती।।

bisare gṛha sapanehũ sudhi nāhīṁ |jimi paradroha santa mana māhī ||

taba raghupati saba sakhā bolāe |āi sabanhi sādara siru nāe ||

parama prīti samīpa baiṭhāre |bhagata sukhada mṛdu bacana ucāre ||

tumha ati kīnha mori sevakāī |mukha para kehi bidhi karauṁ baṛāī ||

tāte mohi tumha ati priya lāge |mama hita lāgi bhavana sukha tyāge ||

anuja rāja sampati baidehī |deha geha parivāra sanehī ||

saba mama priya nahiṁ tumhahi samānā |mṛṣā na kahaũ mora yaha bānā ||

saba ke priya sevaka yaha nītī |moreṁ adhika dāsa para prītī ||

बंदरों को अपने घर का खयाल भी याद नहीं था, सपने में भी याद नहीं आता था। उनका मन बिल्कुल भगवान में था। फिर राम ने सब दोस्तों को बुलाया। सब आके सिर झुकाए। राम ने सबको पास बिठाया और प्यार से बात की। राम ने कहा तुमने मेरी बहुत सेवा की है। मैं तुम्हे बहुत प्यार करता हूँ। तुमने अपना घर, राज, सब छोड़ दिया मेरे लिए। तुम मेरे सबसे प्यारे हो, यह झूठ नहीं है। मैं सच बोल रहा हूँ।

दोहा 16

अब गृह जाहु सखा सब भजेहु मोहि दृढ़ नेम।सदा सर्बगत सर्बहित जानि करेहु अति प्रेम।।⁠16।।

aba gṛha jāhu sakhā saba bhajēhu mōhi dṛḍha nēma |sadā sarbagata sarbahita jāni karēhu ati prēma ||⁠16||

अब अपने घर जाओ मेरे दोस्त, सब लोग। मुझे पूजा करो, पक्का नियम से। ये जान लो कि मैं हमेशा हर जगह मौजूद हूँ और सबका दोस्त हूँ। इस बात को जान कर मुझे बहुत ज्यादा प्यार करो।

चौपाई 17.1-4

सुनि प्रभु बचन मगन सब भए।को हम कहाँ बिसरि तन गए।।

एकटक रहे जोरि कर आगे।सकहिं न कछु कहि अति अनुरागे।।

परम प्रेम तिन्ह कर प्रभु देखा।कहा बिबिध बिधि ग्यान बिसेषा।।

प्रभु सन्मुख कछु कहन न पारहिं।पुनि पुनि चरन सरोज निहारहिं।।

तब प्रभु भूषन बसन मगाए।नाना रंग अनूप सुहाए।।

सुग्रीवहि प्रथमहिं पहिराए।बसन भरत निज हाथ बनाए।।

प्रभु प्रेरित लछिमन पहिराए।लंकापति रघुपति मन भाए।।

अंगद बैठ रहा नहिं डोला।प्रीति देखि प्रभु ताहि न बोला।।

suni prabhu bacana magana saba bhae |ko hama kahā̃ bisari tana gae ||

ēkaṭaka rahē jōri kara āgē |sakahĩ na kachu kahi ati anurāgē ||

parama prēma tinh kara prabhu dēkhā |kahā bibidha bidhi gyāna biśēṣā ||

prabhu sanmukha kachu kahan na pārhĩ |puni puni carana sarōja nihārhĩ ||

taba prabhu bhūṣana basana magāē |nānā raṅga anūpa suhāē ||

sugrīvahi prathamahĩ pahirāē |basana bharata nija hātha banāē ||

prabhu prērita lachimana pahirāē |laṅkāpati raghupati mana bhāē ||

aṅgada baiṭha rahā nahĩ ḍōlā |prīti dēkhi prabhu tāhi na bōlā ||

भगवान की बात सुन के सब इतने खो गए कि भूल गए कौन हैं, कहां हैं, अपना तन भी भूल गए। हाथ जोड़ के उनके सामने खड़े रहे, एक तक देखते रहे। इतनी प्रेम में डूबे कि कुछ बोल नहीं सके। प्रभु ने उनकी अनोखी प्रेम देखी, और उन्हे कई तरह से खास ग्यान बताया। प्रभु के सामने एक शब्द भी बोल नहीं पाए, बस बार बार उनके चरन देखते रहे। फिर प्रभु ने गहने और कपडे मगवाए। कई रंग के, किसी जैसे नहीं, बहुत खूबसूरत। सब से पहले सुग्रीव को पहनाया। कपडे भरत ने अपने हाथ से बनाए थे। प्रभु के बोल पर लक्षमन ने लंका के स्वामी को कपडे पहनाए, जो राम के दिल को भाए। अंगद वही बैठा रहा, हिला तक नहीं। उसकी प्रेम देख के प्रभु ने उसे नहीं बुलाया।

दोहा 17(क)-(ख)

जामवंत नीलादि सब पहिराए रघुनाथ।हियँ धरि राम रूप सब चले नाइ पद माथ।।⁠17(क)।।

तब अंगद उठि नाइ सिरु सजल नयन कर जोरि।अति बिनीत बोलेउ बचन मनहुँ प्रेम रस बोरि।।⁠17(ख)।।

jāmbavanta nīlādi saba pahirāē raghunātha |hiyã dhari rāma rūpa saba calē nāi pada mātha ||⁠17(ka)||

taba aṅgada uṭhi nāi siru sajal nayana kara jōri |ati binīta bōlēu bacana manahũ prēma-rasa bōri ||⁠17(kha)||

रघु के स्वामी ने जामवंत, नील और सबको कपड़े पहना दिए। सबके दिल मे राम का रूप बसा, और उन्होने उनके चरणों मे सिर झुका के निकल दिए। फिर अंगद उठा, सिर झुकाया, आँखों मे आँसू और हाथ जोड़ कर। बहुत नरमी से बात की, जैसे प्रीम मे डूब कर बोल रहा हो।

चौपाई 18.1-4

सुनु सर्बग्य कृपा सुख सिंधो।दीन दयाकर आरत बंधो।।

मरती बेर नाथ मोहि बाली।गयउ तुम्हारेहि कोंछें घाली।।

असरन सरन बिरदु संभारी।मोहि जनि तजहु भगत हितकारी।।

मोरें तुम्ह प्रभु गुर पितु माता।जाउँ कहाँ तजि पद जलजाता।।

तुम्हहि बिचारि कहहु नरनाहा।प्रभु तजि भवन काज मम काहा।।

बालक ग्यान बुद्धि बल हीना।राखहु सरन नाथ जन दीना।।

नीचि टहल गृह कै सब करिहउँ।पद पंकज बिलोकि भव तरिहउँ।।

अस कहि चरन परेउ प्रभु पाही।अब जनि नाथ कहहु गृह जाही।।

sunu sarbagya kṛpā sukha sĩdhō |dīna dayākara ārata bãdhō ||

maratī bēra nātha mōhi bālī |gayau tumhārehi kō̃chē̃ ghālī ||

asaran saran biradu sãbhārī |mōhi jani tajahu bhagata hita-kārī ||

morē̃ tumha prabhu guru pitu mātā |jāũ kahā̃ taji pada jalajāta ||

tumhahi bicāri kahahu naranāhā |prabhu taji bhavana kāja mama kāhā ||

bālaka gyāna buddhi bala hīnā |rākhahu saran nātha jana dīnā ||

nīci ṭahala gṛha kai saba karihū̃ |pada paṅkaja bilōki bhava tarihū̃ ||

asa kahi carana parēu prabhu pāhī |aba jani nātha kahahu gṛha jāhī ||

सुन्नो, आप सब कुछ जानते हो, दया और खुशियों का सागर हो, गरीबों पर तरस खाते हो, मुसीबत में फंसे हुए लोगों के दोस्त हो। मरते वक्त, प्रभु, बलि ने मुझे आपकी गोद में रख दिया और चले गए। आपका नाम तो है कि जिन्हें कोई आसरा नहीं उन्हें आसरा देने वाले। अपने भक्तों का भला चाहने वाले हो, मुझे अब छोड़ना मत। मेरे लिए आप ही प्रभु हो, गुरु हो, पिता हो, माँ हो। आपके चरण छोड़ के मैं कहाँ जाऊँगा? आप खुद सोच के बताओ, नर नाथ। प्रभु को छोड़ के घर का क्या काम मेरा? मैं बचपन में हूँ, ज्ञान नहीं, समझ नहीं, ताकत नहीं। प्रभु, अपने गरीब दास को अपनी शरण में रख लो। आपके घर की सबसे नीची सेवा भी करूँगा, और आपके चरण देख के इस दुनिया के समुंदर से पार हो जाऊँगा। यह कह के प्रभु के चरणों में गिर गया। प्रभु, अब मुझे घर जाने के लिए मत कहना।

दोहा 18(क)-(ख)

अंगद बचन बिनीत सुनि रघुपति करुना सींव।प्रभु उठाइ उर लायउ सजल नयन राजीव।।⁠18(क)।।

निज उर माल बसन मनि बालितनय पहिराइ।बिदा कीन्हि भगवान तब बहु प्रकार समुझाइ।।⁠18(ख)।।

aṅgada bacana binīta suni raghupati karunā sī̃va |prabhu uṭhāi ura lāyu sajal nayana rājīva ||⁠18(ka)||

nija ura māla basana mani bāli-tanaya pahirāi |bidā kīnhi bhagavāna taba bahu prakāra samujhāi ||⁠18(kha)||

अंगद ने जो नरम बात कही सुन कर राम का दिल बहुत पिघल गया। राम ने उसे उठाया, अपनी छाती से लगा लिया, और उनकी आँखों में आँसू आ गए। फिर राम ने बाली के बेटे को अपनी माला, अपने कपड़े और अपने गहने पहना दिए। फिर बहुत तरीके से समझाकर उसकी विदाई की।

चौपाई 19.1-5

भरत अनुज सौमित्र समेता।पठवन चले भगत कृत चेता।।

अंगद हृदयँ प्रेम नहिं थोरा।फिरि फिरि चितव राम कीं ओरा।।

बार बार कर दंड प्रनामा।मन अस रहन कहहिं मोहि रामा।।

राम बिलोकनि बोलनि चलनी।सुमिरि सुमिरि सोचत हँसि मिलनी।।

प्रभु रुख देखि बिनय बहु भाषी।चलेउ हृदयँ पद पंकज राखी।।

अति आदर सब कपि पहुँचाए।भाइन्ह सहित भरत पुनि आए।।

तब सुग्रीव चरन गहि नाना।भाँति बिनय कीन्हे हनुमाना।।

दिन दस करि रघुपति पद सेवा।पुनि तव चरन देखिहउँ देवा।।

पुन्य पुंज तुम्ह पवनकुमारा।सेवहु जाइ कृपा आगारा।।

अस कहि कपि सब चले तुरंता।अंगद कहइ सुनहु हनुमंता।।

bharata anuj saumitra sametā |paṭhavan cale bhagat kṛta cetā ||

aṅgada hṛdayã prema nahĩ thorā |phiri-phiri citava rāma kī̃ orā ||

bāra-bāra kara daṇḍa pranāmā |mana asa rahana kahahĩ mohi rāmā ||

rāma bilokani bolani calanī |sumiri-sumiri socata hãsi milanī ||

prabhu rukha dekhi binaya bahu bhāṣī |caleu hṛdayã pada paṅkaja rākhī ||

ati ādara saba kapi pahũcāe |bhāinh sahita bharata puni āe ||

taba sugrīva carana gahi nānā |bhā̃ti binaya kīnhe hanumānā ||

dina dasa kari raghupati pada sevā |puni tava carana dekhihaũ devā ||

punya puñja tumha pavanakumārā |sevahu jāi kṛpā āgārā ||

asa kahi kapi saba cale turaṃtā |aṅgada kahai sunahu hanumaṃtā ||

भरत अपने छोटे भाई शत्रुघ्न और लक्ष्मन के साथ उन्हें भेजने के लिए चल पड़े। वनरों की भगती देख कर उनका दिल छू गया था। अंगद के दिल में बहुत प्यार था। वो बार बार राम की तरफ देखता रहा। वो बार बार दंडवत प्रनाम करता। दिल में सोचता, काश राम मुझे यहीं रहने को कहे। राम की नजर, उनकी बात, उनका चलना, उनका हसना और गले मिलना, सब याद कर के वो दुखी हुआ। प्रभु के चेहरे की तरफ देख कर उनकी इच्छा समझ ली। बहुत विनम्री से बातें कही, और प्रभु के चरण दिल में रख कर चल दिया। भरत ने सब वनरों को बहुत इज्जत से भेजा। फिर भाइयों के साथ वापस आ गया। फिर हनुमान ने सुग्रीव के चरण पकड़ लिए और कई तरह से विनम्री बातें कही। देव, दस दिन रघु के स्वामी के चरण की सेवा करके मैं फिर आपके चरण देखने आऊंगा। पवन पुत्र, तुम पुण्य के भंडार हो। जा कर उस दया के धाम की सेवा करो। ऐसा कह कर सब वनर तुरंत चल दिए। अंगद ने कहा, सुनो हनुमान।

दोहा 19(क)-(ग)

कहेहु दंडवत प्रभु सैं तुम्हहि कहउँ कर जोरि।बार बार रघुनायकहि सुरति कराएहु मोरि।।⁠19(क)।।

अस कहि चलेउ बालिसुत फिरि आयउ हनुमंत।तासु प्रीति प्रभु सन कहि मगन भए भगवंत।।⁠19(ख)।।

कुलिसहु चाहि कठोर अति कोमल कुसुमहु चाहि।चित्त खगेस राम कर समुझि परइ कहु काहि।।⁠19(ग)।।

kahehu daṇḍavat prabhu saĩ tumhahi kahaũ kara jori |bāra-bāra raghunāyakahi surati karāehu mori ||⁠19(ka)||

asa kahi caleu bāli-suta phiri āyu hanumaṃta |tāsu prīti prabhu sana kahi magana bhae bhagavaṃta ||⁠19(kha)||

kulisahu cāhi kaṭhora ati komala kusumahu cāhi |citta khagesa rāma kara samujhi parai kahu kāhi ||⁠19(ga)||

हाथ जोड़ कर मैं तुमसे कहता हूँ, भगवान को मेरा प्रणाम करो। बार बार राम को मेरी याद दिलाओ। ये कह कर बाली का बेटा चला गया, और हनुमान वापस आ गया। जब उसने राम को अंगद का प्यार बताया, तो भगवान खुशी से भर गए। वज्र से भी ज्यादा सख्त, और फूल से भी ज्यादा नरम। हे पक्षियों के राजा, बताओ, राम के दिल को कौन समझ सकता है?

Frequently Asked Questions

इसी अंश की फलश्रुति में कहा है कि ‘महाराज कर सुभ अभिषेका’ सुनने से नर को ‘बिरति-बिबेक’ मिलता है; सकाम जन ‘सुख-संपति’ पाते हैं और अंतकाल ‘रघुपति पुर’ जाते हैं; विरक्त-विषयी दोनों को ‘भक्ति-गति-संपति’ की नई उपलब्धि होती है तथा ‘त्रिविध ताप’ और ‘भव भय’ का दमन होता है।

परम्परागत पाठ-प्रयोग में इस प्रकार के अभिषेक/स्तुति-प्रसंगों पर ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-संपुट) या ‘राम राम’ जप-संपुट जोड़ा जाता है; रामानन्दी/मानस-परायण परम्परा में ‘सियावर रामचंद्र की जय’ को भी कीर्तन-संपुट रूप में रखा जाता है।

Ask anything about Prakarana 2 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play