Bala KandaPrakarana 3020 Verses

Prakarana 30

Sopāna-1: ‘Ārambha-śuddhi’—the first stair where the heart is softened by śravaṇa (hearing) and maṅgal (auspicious joy). In Bālakāṇḍa, devotion is born as rasa: wonder, tenderness, and dharma-affirming delight. The present unit (Doha 290–299 region) is a threshold-moment: the household-city (Ayodhyā) becomes a liturgical body preparing for the divine marriage, turning social celebration into a sacrament of bhakti.

यह प्रकरण ‘आरंभ-शुद्धि’ का सोपान है: शुभ-समाचार का श्रवण हृदय को कोमल कर देता है और वही कोमलता कर्म को पवित्र बनाती है। दूत-आगमन ‘श्रवण-भक्ति’ का प्रतीक है—ईश्वर-लीला पहले कानों से उतरकर नगर-जीवन में संस्कार बनती है। अयोध्या का सजना केवल अलंकरण नहीं, ‘यज्ञ-तैयारी’ है: घर-घर की स्वच्छता, द्वारों की शोभा, सामूहिक उल्लास—सब मिलकर धर्म-आनंद का अनुष्ठान बनते हैं। ‘बिस्व-बिभूषण’ का संकेत यह उलटफेर रचता है कि मनुष्य प्रभु को नहीं सजाता; प्रभु की उपस्थिति ही जगत को आभूषण देती है—नगर का उत्सव वस्तुतः दिव्यता की पहचान (recognition) है। चौंपाई-तरंग/दोहा-स्थिरता का छंद-रूपक: भाव उठता है, फिर नीति/निश्चय में टिकता है—भक्ति का आरोहण।

In this prakarana

People

  • DasharathaDaśaratha
  • Bharata
  • RamaRāma
  • LakshmanaLakṣmaṇa
  • VasishthaVasiṣṭha
  • KaushalyaKauśalyā
  • via letter)
  • messengers
  • citizens

Verses

चौपाई 290.1-4

पहुँचे दूत राम पुर पावन।हरषे नगर बिलोकि सुहावन।।

भूप द्वार तिन्ह खबरि जनाई।दसरथ नृप सुनि लिए बोलाई।।

करि प्रनामु तिन्ह पाती दीन्ही।मुदित महीप आपु उठि लीन्ही।।

बारि बिलोचन बाचत पाँती।पुलक गात आई भरि छाती।।

रामु लखनु उर कर बर चीठी।रहि गए कहत न खाटी मीठी।।

पुनि धरि धीर पत्रिका बाँची।हरषी सभा बात सुनि साँची।।

खेलत रहे तहाँ सुधि पाई।आए भरतु सहित हित भाई।।

पूछत अति सनेहँ सकुचाई।तात कहाँ तें पाती आई।।

pahũce dūta rāma pura pāvana |haraṣe nagara biloki suhāvana ||

bhūpa dvāra tinha khabari janāī |dasaratha nṛpa suni lie bolāī ||

kari pranāmu tinha pātī dīnhī |mudita mahīpa āpu uṭhi līnhī ||

bāri bilocana bācata pā̃tī |pulaka gāta āī bhari chātī ||

rāmu lakhanu ura kara bara cīṭhī |rahi gae kahata na khāṭī mīṭhī ||

puni dhari dhīra patrikā bā̃cī |haraṣī sabhā bāta suni sā̃cī ||

khelata rahe tahā̃ sudhi pāī |āe bharatu sahita hita bhāī ||

pūchata ati sanehã sakucāī |tāta kahā̃ teṁ pātī āī ||

दूत राम की शहर पहुँच गए। शहर देख के बहुत खुश हो गए, बहुत खूबसूरत था। राजा के दरवाजे पर उनहोने आने की खबर भेजी। राजा दशरथ ने सुन के उन्हें अंदर बुलवा लिया। उन्होने प्रणाम किया और पत्र राजा को दे दिया। राजा बहुत खुश हुआ, खड़े उठे और पत्र ले लिया। पत्र पढ़ते वक्त उनकी आँखों में पानी आ गया। शरीर में झलकन सी उठी और छाती भर आई। राम और लक्ष्मन का ख्याल दिल में और पत्र हाथ में। वैसे ही खड़े रह गए, कुछ बोल नहीं पाए, न खट्टा न मीठा। फिर हिम्मत करके पत्र पढ़ने लगे। सब लोगों ने सच्ची बात सुन के बहुत खुशी मनाई। भरत वहाँ खेल रहा था। खबर पाते ही अपने प्यारे भाई के साथ वहीं आ गया। बहुत प्यार से और शरमाते हुए उन्होने पूछा, पिताजी, यह पत्र कहाँ से आया है?

दोहा 290

कुसल प्रानप्रिय बंधु दोउ अहहिं कहहु केहिं देस।सुनि सनेह साने बचन बाची बहुरि नरेस।।⁠290।।

kusala prānapriya baṁdhu dou ahahiṁ kahahu kehiṁ desa |suni saneha sāne bacana bācī bahuri naresa ||⁠290||

भरत पूछता है, मेरे दो भाई जो जान से भी प्यारे हैं, क्या ठीक हैं? बताओ, किस देश में हैं? प्यार भरे ये बातें सुनकर, राजा ने दोबारा चिट्ठी पढ़ी।

चौपाई 291.1-4

सुनि पाती पुलके दोउ भ्राता।अधिक सनेहु समात न गाता।।

प्रीति पुनीत भरत कै देखी।सकल सभाँ सुखु लहेउ बिसेषी।।

तब नृप दूत निकट बैठारे।मधुर मनोहर बचन उचारे।।

भैया कहहु कुसल दोउ बारे।तुम्ह नीकें निज नयन निहारे।।

स्यामल गौर धरें धनु भाथा।बय किसोर कौसिक मुनि साथा।।

पहिचानहु तुम्ह कहहु सुभाऊ।प्रेम बिबस पुनि पुनि कह राऊ।।

जा दिन तें मुनि गए लवाई।तब तें आजु साँचि सुधि पाई।।

कहहु बिदेह कवन बिधि जाने।सुनि प्रिय बचन दूत मुसकाने।।

suni pātī pulake dou bhrātā |adhika sanehu samāta na gātā ||

prīti punīta bharata kai dekhī |sakala sabhā̃ sukhu laheu biseṣī ||

taba nṛpa dūta nikaṭa baiṭhāre |madhura manohara bacana ucāre ||

bhaiyā kahahu kusala dou bāre |tumha nīkeṁ nija nayana nihāre ||

syāmala gaura dhareṁ dhanu bhāthā |baya kisora kausika muni sāthā ||

pahicānahu tumha kahahu subhāū |prema bibasa puni puni kaha rāū ||

jā dina teṁ muni gae lavāī |taba teṁ āju sā̃ci sudhi pāī ||

kahahu bideha kavana bidhi jāne |suni priya bacana dūta musakāne ||

खत सुनते ही दोनों भाई खुशी से झूम गए। उनका इतना प्यार बढ़ा कि शरीर में समा नहीं गया। भरत की पवित्र प्रेम देख कर पूरी सभा में खास खुशी मिली। तब राजा ने दूतों को पास बिठाया और मीठे प्यारे बात बोले। भाई, बताओ दोनों लड़के ठीक हैं? क्या अपने नैनों से ठीक से देखा? एक सांला है और एक गोरा, दोनों हाथ में बो और तीर ले, जवान उमर के लड़के, और कौशिक रिशि उनके साथ है। तुम पहचानते हो, उनका स्वभाव बताओ। प्रेम में बह गए राजा बार बार पूछने लगे। जिस दिन रिशि उन्हें ले गया, तब से आज सची खबर मिली है। बताओ विदेह का राजा कैसे पहचाना? ये प्यारे बात सुन कर दूत मुस्कुराए।

दोहा 291

सुनहु महीपति मुकुट मनि तुम्ह सम धन्य न कोउ।रामु लखनु जिन्ह के तनय बिस्व बिभूषन दोउ।।⁠291।।

sunahu mahīpati mukuṭa mani tumha sama dhanya na kou |rāmu lakhanu jinha ke tanaya bisva bibhūṣana dou ||⁠291||

सुनो राजाओं के शहंशाह, तुम जैसा किस्मत वाला कोई नहीं। तुम्हारे बेटे हैं राम और लक्ष्मन, और ये दोनों पूरे दुनिया की शान हैं।

चौपाई 292.1-4

पूछन जोगु न तनय तुम्हारे।पुरुषसिंघ तिहु पुर उजिआरे।।

जिन्ह के जस प्रताप कें आगे।ससि मलीन रबि सीतल लागे।।

तिन्ह कहँ कहिअ नाथ किमि चीन्हे।देखिअ रबि कि दीप कर लीन्हे।।

सीय स्वयंबर भूप अनेका।समिटे सुभट एक तें एका।।

संभु सरासनु काहुँ न टारा।हारे सकल बीर बरिआरा।।

तीनि लोक महँ जे भटमानी।सभ कै सकति संभु धनु भानी।।

सकइ उठाइ सरासुर मेरू।सोउ हियँ हारि गयउ करि फेरू।।

जेहि कौतुक सिवसैलु उठावा।सोउ तेहि सभाँ पराभउ पावा।।

pūchana jogu na tanaya tumhāre |puruṣasiṁgha tihu pura ujiāre ||

jinha ke jasa pratāpa keṁ āge |sasi malīna rabi sītala lāge ||

tinha kahã kahia nātha kimi cīnhe |dekhia rabi ki dīpa kara līnhe ||

sīya svayaṁbara bhūpa anekā |samiṭe subhaṭa eka teṁ ekā ||

saṁbhu sarāsanu kāhũ na ṭārā |hāre sakala bīra bariārā ||

tīni loka mahã je bhaṭamānī |sabha kai sakati saṁbhu dhanu bhānī ||

sakai uṭhāi sarāsura merū |sou hiyã hāri gayau kari pherū ||

jehi kautuka sivasailu uṭhāvā |sou tehi sabhā̃ parābhau pāvā ||

आपके बेटों का पूछना ही ठीक नहीं है कि वो कौन हैं। वो तीनों दुनिया को रोशन करने वाले मर्दों के शेर हैं। इन दोनों के जस और प्रताप के आगे चाँद भी धिकला पड़ता है और सूरज भी ठंडा लगता है। नाथ, इन्हें पहचाना गया, ऐसा कैसे कहा जा सकता है? क्या कोई सूरज को देखने के लिए हाथ में दिया ले लेता है? सीता के स्वयंवर में बहुत सारे राजा इकट्ठे हुए थे। हर एक योद्धा पिछले से बड़ा था। शिव का धनुष किसी ने भी हिला नहीं सका। वो सारे बहादुर योद्धा हार गए। तीनों दुनिया में जितने भी अपनी ताकत पे गर्व करते थे, उन सब की ताकत शिव के धनुष ने तोड़ दी। बानासुर मेरु पहाड़ उठा सकता था, फिर भी उसने दिल ही दिल हार मान ली और वापस मुड़ गया। और जो खेल में शिव का कैलाश पहाड़ उठा बैठा था, वही उसी सभा में शर्मिंदा हुआ।

दोहा 292

तहाँ राम रघुबंस मनि सुनिअ महा महिपाल।भंजेउ चाप प्रयास बिनु जिमि गज पंकज नाल।।⁠292।।

tahā̃ rāma raghubaṁsa mani sunia mahā mahipāla |bhaṁjeu cāpa prayāsa binu jimi gaja paṁkaja nāla ||⁠292||

बड़े राजा, सुनो वहाँ राम ने, जो रघु वंस के सबसे चमकता हीरा थे, उस धनुष को बिना कोई मेहनत के तोड़ दिया, जैसे हाथी कमल के डंडा को ऐसे ही तोड़ देता है।

चौपाई 293.1-4

सुनि सरोष भृगुनायकु आए।बहुत भाँति तिन्ह आँखि देखाए।।

देखि राम बलु निज धनु दीन्हा।करि बहु बिनय गवनु बन कीन्हा।।

राजन रामु अतुलबल जैसें।तेज निधान लखनु पुनि तैसें।।

कंपहि भूप बिलोकत जाकें।जिमि गज हरि किसोर के ताकें।।

देव देखि तव बालक दोऊ।अब न आँखि तर आवत कोऊ।।

दूत बचन रचना प्रिय लागी।प्रेम प्रताप बीर रस पागी।।

सभा समेत राउ अनुरागे।दूतन्ह देन निछावरि लागे।।

कहि अनीति ते मूदहिं काना।धरमु बिचारि सबहिं सुख माना।।

suni saroṣa bhṛgunāyaku āe |bahuta bhā̃ti tinha ā̃khi dekhāe ||

dekhi rāma balu nija dhanu dīnhā |kari bahu binaya gavanu bana kīnhā ||

rājana rāmu atulabala jaiseṁ |teja nidhāna lakhanu puni taiseṁ ||

kaṁpahi bhūpa bilokata jākeṁ |jimi gaja hari kisora ke tākeṁ ||

deva dekhi tava bālaka doū |aba na ā̃khi tara āvata koū ||

dūta bacana racanā priya lāgī |prema pratāpa bīra rasa pāgī ||

sabhā sameta rāu anurāge |dūtanha dena nichāvari lāge ||

kahi anīti te mūdahiṁ kānā |dharamu bicāri sabahiṁ sukha mānā ||

खबर सुन के भृगु वंस के प्रमुख गुस्से में आए, और उन्होने बहुत तरह से तेज आँखों से घूर कर देखा। राम की ताकत देख के परशुराम ने अपना धनुष राम को दे दिया, और बहुत मिन्नत करके जंगल की तरफ चल दिए। राजा जी, जैसी राम की ताकत है जिसकी बराबर किसी की नहीं, वैसे ही लखन भी है, जो तेज का खजाना है। राजा उन्हें देख कर काँप जाते हैं, जैसे हाथी शेर के बच्चे की नजर से काँप जाता है। स्वामी, आपके दोनों बच्चों को देख के अब कोई और हमारी आँखों के सामने नहीं आता। दूतों का सुंदर भाषण सबको पसंद आया, जिमें प्यार, शान और बहादुरी का रस था। राजा और पूरी सभा प्यार से भावुक हो गए, और दूतों को तोहफा देने लगे। इसे ठीक न समझ के दूतों ने अपने कान बंद कर लिए, और धरम का विचार करके सब खुश हो गए।

दोहा 293

तब उठि भूप बसिष्ठ कहुँ दीन्हि पत्रिका जाइ।कथा सुनाई गुरहि सब सादर दूत बोलाइ।।⁠293।।

taba uṭhi bhūpa basiṣṭha kahũ dīnhi patrikā jāi |kathā sunāī gurahi saba sādara dūta bolāi ||⁠293||

तब राजा उठे और जाकर वसिष्ठ को चिट्ठी दी, और दूतों को रेस्पेक्ट के साथ बुलाकर उनसे पूरी कहानी गुरु को सुनवा दी।

चौपाई 294.1-4

सुनि बोले गुर अति सुखु पाई।पुन्य पुरुष कहुँ महि सुख छाई।।

जिमि सरिता सागर महुँ जाहीं।जद्यपि ताहि कामना नाहीं।।

तिमि सुख संपति बिनहिं बोलाएँ।धरमसील पहिं जाहिं सुभाएँ।।

तुम्ह गुर बिप्र धेनु सुर सेबी।तसि पुनीत कौसल्या देबी।।

सुकृती तुम्ह समान जग माहीं।भयउ न है कोउ होनेउ नाहीं।।

तुम्ह ते अधिक पुन्य बड़ काकें।राजन राम सरिस सुत जाकें।।

बीर बिनीत धरम ब्रत धारी।गुन सागर बर बालक चारी।।

तुम्ह कहुँ सर्ब काल कल्याना।सजहु बरात बजाइ निसाना।।

suni bole gura ati sukhu pāī |punya puruṣa kahũ mahi sukha chāī ||

jimi saritā sāgara mahũ jāhīṁ |jadyapi tāhi kāmanā nāhīṁ ||

timi sukha saṁpati binahiṁ bolāẽ |dharamasīla pahiṁ jāhiṁ subhāẽ ||

tumha gura bipra dhenu sura sebī |tasi punīta kausalyā debī ||

sukṛtī tumha samāna jaga māhīṁ |bhayau na hai kou honeu nāhīṁ ||

tumha te adhika punya baṛa kākeṁ |rājana rāma sarisa suta jākeṁ ||

bīra binīta dharama brata dhārī |guna sāgara bara bālaka cārī ||

tumha kahũ sarba kāla kalyānā |sajahu barāta bajāi nisānā ||

गुरु जी ने लेटर सुन के बहुत खुश होके बोला, पुन्य वाले इंसान के लिए दुनिया में खुशी खुद आ जाती है। जैसे नदिया बिना कोई चाहे खुद सागर में आ जाती हैं, वैसे ही। वैसे ही खुशी और दौलत, बिना बुलाए, खुद उस इंसान के पास जाती हैं जो धरम पर चलता है। आप अपने गुरु को, ब्राह्मन को, गाय को और भगवान की सेवा करते हो, और कौसल्या देवी भी उतनी ही पाक साफ हैं। दुनिया में आप जैसा पुन्य वाला इंसान ना पहले था, ना अब है, ना आगे कभी होगा। राजा, आपका पुन्य सबसे बड़ा है, क्योंकि आपका बेटा राम जैसा है। और चार बेटे हैं जो बहादुर, निर्मल, धरम में पक्के और गुनों के सागर हैं। आपके लिए हर वक्त अच्छा ही होने वाला है। बारात तैयार करो और ढोल बजा दो।

दोहा 294

चलहु बेगि सुनि गुर बचन भलेहिं नाथ सिरु नाइ।भूपति गवने भवन तब दूतन्ह बासु देवाइ।।⁠294।।

calahu begi suni gura bacana bhalehiṁ nātha siru nāi |bhūpati gavane bhavana taba dūtanha bāsu devāi ||⁠294||

गुरु ने कहा, जल्दी तैयार हो के चलो। राजा ने गुरु की बात सुनी, बोला ठीक है गुरुजी, और सिर झुका के प्रणाम किया। फिर राजा अपने महल वापस चला गया, और मैसेंजर्स के रहने के लिए जगह लगवा दी।

चौपाई 295.1-4

राजा सबु रनिवास बोलाई।जनक पत्रिका बाचि सुनाई।।

सुनि संदेसु सकल हरषानीं।अपर कथा सब भूप बखानीं।।

प्रेम प्रफुल्लित राजहिं रानी।मनहुँ सिखिनि सुनि बारिद बनी।।

मुदित असीस देहिं गुरु नारीं।अति आनंद मगन महतारीं।।

लेहिं परस्पर अति प्रिय पाती।हृदयँ लगाइ जुड़ावहिं छाती।।

राम लखन कै कीरति करनी।बारहिं बार भूपबर बरनी।।

मुनि प्रसादु कहि द्वार सिधाए।रानिन्ह तब महिदेव बोलाए।।

दिए दान आनंद समेता।चले बिप्रबर आसिष देता।।

rājā sabu ranivāsa bolāī |janaka patrikā bāci sunāī ||

suni saṁdesu sakala haraṣānīṁ |apara kathā saba bhūpa bakhānīṁ ||

prema praphullita rājahiṁ rānī |manahũ sikhini suni bārida banī ||

mudita asīsa dehiṁ guru nārīṁ |ati ānaṁda magana mahatārīṁ ||

lehiṁ paraspara ati priya pātī |hṛdayã lagāi juṛāvahiṁ chātī ||

rāma lakhana kai kīrati karanī |bārahiṁ bāra bhūpabara baranī ||

muni prasādu kahi dvāra sidhāe |rāninha taba mahideva bolāe ||

die dāna ānaṁda sametā |cale biprabara āsiṣa detā ||

राजा ने महल की सब औरतों को बुलाया और उन्हें जनक का लेटर पढ़ कर सुनाया। मैसेज सुनते ही सब खुश हो गई, और राजा ने बाकी कहानी भी सब सुना दी। रानियाँ राजा के प्यार से खिल उठी, जैसे मोरियाँ बादल की आवाज सुन कर खिल जाती हैं। गुरु की पत्नियाँ खुशी से आशीर्वाद देती रही, और राजमातायँ अति आनंद में डूबी रही। सब एक दूसरे से वो प्यारा लेटर लेकर दिल से लगाती रही, और अपनी जली हुई छाती को ठंडा करती रही। राजा बार बार राम और लक्ष्मण की कीर्ति और उनके काम बताता रहा। रिशि की कृपा से सब हुआ, यह कह कर वो दरवाजे की तरफ गया, तब रानियों ने ब्राह्मण को बुलाया। उन्होंने खुशी के साथ दान दिया, और अच्हे ब्राह्मण आशीर्वाद देते हुए चले गए।

सोरठा 295

जाचक लिए हँकारि दीन्हि निछावरि कोटि बिधि।चिरु जीवहुँ सुत चारि चक्रबर्ति दसरत्थ के।।⁠295।।

jācaka lie hãkāri dīnhi nichāvari koṭi bidhi |ciru jīvahũ suta cāri cakrabarti dasarattha ke ||⁠295||

उन्होने भिखारियों को बुलाया और उनको हर तरह की दान दी, करोड़ों में। उन्होने कहा कि दसरथ के चार बेटे जो सम्राट हैं, उनकी लंबी उमर हो।

चौपाई 296.1-4

कहत चले पहिरें पट नाना।हरषि हने गहगहे निसाना।।

समाचार सब लोगन्ह पाए।लागे घर घर होने बधाए।।

भुवन चारि दस भरा उछाहू।जनकसुता रघुबीर बिआहू।।

सुनि सुभ कथा लोग अनुरागे।मग गृह गलीं सँवारन लागे।।

जद्यपि अवध सदैव सुहावनि।राम पुरी मंगलमय पावनि।।

तदपि प्रीति कै प्रीति सुहाई।मंगल रचना रची बनाई।।

ध्वज पताक पट चामर चारु।छावा परम बिचित्र बजारू।।

कनक कलस तोरन मनि जाला।हरद दूब दधि अच्छत माला।।

kahata cale pahireṁ paṭa nānā |haraṣi hane gahagahe nisānā ||

samācāra saba loganha pāe |lāge ghara ghara hone badhāe ||

bhuvana cāri dasa bharā uchāhū |janakasutā raghubīra biāhū ||

suni subha kathā loga anurāge |maga gṛha galīṁ sãvārana lāge ||

jadyapi avadha sadaiva suhāvani |rāma purī maṁgalamaya pāvani ||

tadapi prīti kai prīti suhāī |maṁgala racanā racī banāī ||

dhvaja patāka paṭa cāmara cāru |chāvā parama bicitra bajārū ||

kanaka kalasa torana mani jālā |harada dūba dadhi acchata mālā ||

ये सब कहके वो लोग निकल पडे, हर तरह के कपडे पेहन कर। खुशी से ढोल बजाये, और ढोल की आवाज गूंजे। सब लोगो को ये खबर मिल गई। हर घर मे बधाई और खुशी मनाना शुरू हो गया। चौबीस लोक खुश हो गये, क्योंकि सीता और राम की शादी हो रही थी। अच्छी खबर सुन के लोगो के दिल मे प्यार आ गया। उन्होने सडके, घर और गलियां सजाना शुरू कर दिया। अवध हमेशा खूबसूरत होती थी, और राम की नगरी मंगल से भरी और पाक थी। फिर भी अपनी प्यार की वजह से, खुशी के सामान और डेकोरेशन और भी खूबसूरत बनाया। झडे, पटके, कपडे और चौरी से बाजार को ढक दिया। बाजार अजीब तरह से चमक उठा। सोने के घडे, दीवार पे गेट, और नग के जाले थे। हल्दी, दूब, दही, चावल और माले भी थे।

दोहा 296

मंगलमय निज निज भवन लोगन्ह रचे बनाइ।बीथीं सीचीं चतुरसम चौकें चारु पुराइ।।⁠296।।

maṁgalamaya nija nija bhavana loganha race banāi |bīthīṁ sīcīṁ caturasama caukeṁ cāru purāi ||⁠296||

लोग अपने अपने घर मंगलमय सजाव से सजाने लगे। गलियो में महक वाला पानी छिड़का, उसमें चतुरसम नाम की इतर भी मिलाई। और चौक में खूबसूरत डिज़ाइन बना के भर दिया।

चौपाई 297.1-4

जहँ तहँ जूथ जूथ मिलि भामिनि।सजि नव सप्त सकल दुति दामिनि।।

बिधुबदनीं मृग सावक लोचनि।निज सरुप रति मानु बिमोचनि।।

गावहिं मंगल मंजुल बानीं।सुनिकल रव कलकंठि लजानीं।।

भूप भवन किमि जाइ बखाना।बिस्व बिमोहन रचेउ बिताना।।

मंगल द्रब्य मनोहर नाना।राजत बाजत बिपुल निसाना।।

कतहुँ बिरिद बंदी उच्चरहीं।कतहुँ बेद धुनि भूसुर करहीं।।

गावहिं सुंदरि मंगल गीता।लै लै नामु रामु अरु सीता।।

बहुत उछाहु भवनु अति थोरा।मानहुँ उमगि चला चहु ओरा।।

jahã tahã jūtha jūtha mili bhāmini |saji nava sapta sakala duti dāmini ||

bidhubadanīṁ mṛga sāvaka locani |nija sarupa rati mānu bimocani ||

gāvahiṁ maṁgala maṁjula bānīṁ |sunikala rava kalakaṁṭhi lajānīṁ ||

bhūpa bhavana kimi jāi bakhānā |bisva bimohana raceu bitānā ||

maṁgala drabya manohara nānā |rājata bājata bipula nisānā ||

katahũ birida baṁdī uccarahīṁ |katahũ beda dhuni bhūsura karahīṁ ||

gāvahiṁ suṁdari maṁgala gītā |lai lai nāmu rāmu aru sītā ||

bahuta uchāhu bhavanu ati thorā |mānahũ umagi calā cahu orā ||

इधर उधर औरतें जमा हो गयी थी, हर तरह के साज पहने हुए, और बिजली की तरह चमक रही थी। चंद जैसा चेहरा और हिरन जैसी आँखें थी, अपनी सुंदरता में इतनी सुंदर कि रति का गर्व तोड़ दिया। मीठी आवाज़ में मंगल के गाने गा रही थी, और कोएल उनकी आवाज़ सुन कर शर्मा गयी। राजा का महल कैसे बताएँ? वहाँ जो छतर लगाया गया, वो दुनिया को मोह में डालने के लिए बनाया गया था। मंगल के बहुत सारे चीज़ें रखी थी, और ढेर सारे ढोल बज रहे थे। एक जगह गाने वाले तारीफ के गाने गा रहे थे, दूसरी जगह ब्राह्मण वेद पढ़ रहे थे। सुंदर औरतें मंगल के गाने गा रही थी, बार बार राम और सीता का नाम ले रही थी। खुशी बहुत ज़्यादा थी और महल बहुत छोटा था, जैसे खुशी इतनी थी कि चारो तरफ फैल गयी।

दोहा 297

सोभा दसरथ भवन कइ को कबि बरनै पार।जहाँ सकल सुर सीस मनि राम लीन्ह अवतार।।⁠297।।

sobhā dasaratha bhavana kai ko kabi baranai pāra |jahā̃ sakala sura sīsa mani rāma līnha avatāra ||⁠297||

किस कवि के पास इतनी ताकत है कि वो दसरथ के महल की सोभा को पुरा बता सके? वही जगह है जहाँ राम ने जनम लिया, जो सभी देवताओं के सिर का मणि है।

चौपाई 298.1-4

भूप भरत पुनि लिए बोलाई।हय गय स्यंदन साजहु जाई।।

चलहु बेगि रघुबीर बराता।सुनत पुलक पूरे दोउ भ्राता।।

भरत सकल साहनी बोलाए।आयसु दीन्ह मुदित उठि धाए।।

रचि रुचि जीन तुरग तिन्ह साजे।बरन बरन बर बाजि बिराजे।।

सुभग सकल सुठि चंचल करनी।अय इव जरत धरत पग धरनी।।

नाना जाति न जाहिं बखाने।निदरि पवनु जनु चहत उड़ाने।।

तिन्ह सब छयल भए असवारा।भरत सरिस बय राजकुमारा।।

सब सुंदर सब भूषनधारी।कर सर चाप तून कटि भारी।।

bhūpa bharata puni lie bolāī |haya gaya syaṁdana sājahu jāī ||

calahu begi raghubīra barātā |sunata pulaka pūre dou bhrātā ||

bharata sakala sāhanī bolāe |āyasu dīnha mudita uṭhi dhāe ||

raci ruci jīna turaga tinha sāje |barana barana bara bāji birāje ||

subhaga sakala suṭhi caṁcala karanī |aya iva jarata dharata paga dharanī ||

nānā jāti na jāhiṁ bakhāne |nidari pavanu janu cahata uṛāne ||

tinha saba chayala bhae asavārā |bharata sarisa baya rājakumārā ||

saba suṁdara saba bhūṣanadhārī |kara sara cāpa tūna kaṭi bhārī ||

राजा ने भरत को बुलाया और कहा, जाओ घोडे, हाथी और रथ तय्यार करवाओ। तुरंत राम की बारात के लिए निकलो। ये सुनते दोनों भाई खुशी से झूम गए। भरत ने सारे घोडे वाले सहेल को बुलाया और हुकुम दिया, और वो सब खुशी से उठके दौड गए। उन्होंने ध्यान से घोडों को जीन पे बांधा, और हर रंग के अच्छे घोडे चमक रहे थे। सब सुंदर थे और बहुत तेज चलते थे, और जमीन पे पैर रखते ऐसे जैसे वो आग की प्लेट हो। उनके बहुत सारे नाम नहीं बताए जा सकते, लगता था वो हवा को ठेंगी दिखा के आगे उड जाए। इन सब पे उमर में भरत जैसे राजकुमार सवार थे। सब सुंदर थे और सब ने गहने पहने थे, हाथ में तीर और धनुष, कमर में भारी भरक।

दोहा 298

छरे छबीले छयल सब सूर सुजान नबीन।जुग पदचर असवार प्रति जे असिकला प्रबीन।।⁠298।।

chare chabīle chayala saba sūra sujāna nabīna |juga padacara asavāra prati je asikalā prabīna ||⁠298||

सारे सवार पतले, सूरत वाले और जानबाज नोजवान थे, बहादुर, समझदार और उमर के नए थे। हर घोड़े वाले के साथ दो पैदल सिपाही थे, जो तलवार चलाने में माहिर थे।

चौपाई 299.1-4

बाँधे बिरद बीर रन गाढ़े।निकसि भए पुर बाहेर ठाढ़े।।

फेरहिं चतुर तुरग गति नाना।हरषहिं सुनि सुनि पवन निसाना।।

रथ सारथिन्ह बिचित्र बनाए।ध्वज पताक मनि भूषन लाए।।

चवँर चारु किंकिन धुनि करही।भानु जान सोभा अपहरहीं।।

सावँकरन अगनित हय होते।ते तिन्ह रथन्ह सारथिन्ह जोते।।

सुंदर सकल अलंकृत सोहे।जिन्हहि बिलोकत मुनि मन मोहे।।

जे जल चलहिं थलहि की नाई।टाप न बूड़ बेग अधिकाई।।

अस्त्र सस्त्र सबु साजु बनाई।रथी सारथिन्ह लिए बोलाई।।

bā̃dhe birada bīra rana gāṛhe |nikasi bhae pura bāhera ṭhāṛhe ||

pherahiṁ catura turaga gati nānā |haraṣahiṁ suni suni pavana nisānā ||

ratha sārathinha bicitra banāe |dhvaja patāka mani bhūṣana lāe ||

cavãra cāru kiṁkina dhuni karahī |bhānu jāna sobhā apaharahīṁ ||

sāvãkarana aganita haya hote |te tinha rathanha sārathinha jote ||

suṁdara sakala alaṁkṛta sohe |jinhahi bilokata muni mana mohe ||

je jala calahiṁ thalahi kī nāī |ṭāpa na būṛa bega adhikāī ||

astra sastra sabu sāju banāī |rathī sārathinha lie bolāī ||

यह वे हीरो थे जो लडाई में बिलकुल ना हिलते. अपने नाम के बैज बांधे, और शहर से बाहर आकर खडे हो गये. चलाक सवार घोडों को अलग-अलग तरह से घुमा रहे थे. बाजा और ढोल की आवाज सुन कर बार-बार खुश हो रहे थे. सारथियों ने अपने रथ कमाल से सजाये थे. उन पर झंडा, पताका और नग जैसे जेवर लगा दिये थे. सुंदर चामर लटक रहे थे और छोटे घंटे बज रहे थे. इनका चमक सूरज के रथ की सोबा से भी ज्यादा लग रहा था. काले कान वाले घोडों की गिनती नही थी. सारथियों ने उन घोडों को उन रथों में जोता था. सब कुछ सुंदर और सजावत से भरा हुआ था. रिशी भी उसे देख कर दिल से मेरमेराइज हो जाते थे. यह पानी पर भी जमीन की तरह चलते थे. इतनी स्पीड कि उनके खुर पानी में डूबते ही नही थे. सारे हथियार, मिसाइल और इक्विपमेंट सब रेडी कर लिया. रथों वाले हीरो अपने सारथियों को बुलाकर साथ ले गये.

दोहा 299

चढ़ि चढ़ि रथ बाहेर नगर लागी जुरन बरात।होत सगुन सुन्दर सबहि जो जेहि कारज जात।।⁠299।।

caṛhi caṛhi ratha bāhera nagara lāgī jurana barāta |hota saguna sundara sabahi jo jehi kāraja jāta ||⁠299||

सब लोग एक के बाद एक रथ पे चढ़े, और बारात शहर के बाहर जमा होने लगी। हर एक के लिए अच्हे शुभ शगुन दिखने लगे, चाहे वो किसी भी काम से जा रहा हो।

Inside Prakarana 30

Compositional abstract

Bālakāṇḍa establishes the Manas as a sopāna by converting epic causality into bhakti-causality: events occur because love ripens. In this excerpt, the rasa is chiefly harsa (joy) braided with vātsalya and sakhya: Daśaratha’s tears, the brothers’ thrill, the city’s collective ornamentation. The narrative is not merely ‘news of Sītā-svayaṃvara’; it is the sanctification of Ayodhyā’s civic life into yajña-like preparation. Tulasīdāsa’s theology quietly frames Rama and Lakshmana as ‘biswa-bibhūṣaṇa’—cosmic ornaments—so that human celebration becomes recognition of the divine. The meter’s alternation (chaupāī flow, doha anchoring) mimics spiritual ascent: emotion rises in waves, then is stabilized by aphoristic couplets. Thus the kanda’s placement is foundational: it teaches that liberation begins as communal hearing, affectionate inquiry, and dharmic readiness for the Lord’s līlā.

The dialogue

  • Tulasīdāsa (kavi-narrator within the Manas frame)The devotee’s mind (mana) / satsang audience as adhikārī-śrotā · This passage functions inside the ‘Bhāradvāja-ghāṭ’ orientation (Yājñavalkya → Bhāradvāja frame): it privileges dharma, rājadharma, and loka-maṅgal as the outer bank leading inward to prema.

Frequently Asked Questions

Traditional satsang reading treats this unit as ‘vivāha-maṅgal’ śravaṇa: it is believed to increase household śānti, remove obstacles to auspicious beginnings (especially marriage/rites), and awaken prema-bhakti by contemplating Ayodhyā’s collective joy at Rāma’s līlā.

A common kīrtan-samput used around vivāha/maṅgal passages is: “सीता राम, सीता राम, सीता राम, जय सीता राम” (or simply “जय जय सियाराम”). Local traditions may also insert “राम नाम” as a refrain after each doha during pāṭha.

Ask anything about Prakarana 30 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play