Adhyaya 22: Gaurī’s Rebirth, Umā’s Austerities, Rudra’s Test, and the Himalayan Wedding

Verse 1

महातपा उवाच । तस्मिन् निवसतस्तस्य रुद्रस्य परमेष्ठिनः । चुकोप गौरी देवस्य पितुर्वैरमनुस्मरन् ॥ २२.१ ॥

Mahatapa ne kaha ki jab Rudra wahan reh rahe the, to Gauri gussa ho gayi. Usko yaad aa raha tha ki uske baap ke saath dushmani thi.

Verse 2

चिन्तयामास दक्षस्य अनेनापकृतं पुरा । यज्ञो विध्वंसितो यस्मात् तस्माच्चान्यां तनूमहम् ॥ २२.२ ॥

Gauri sochne lagi ki Daksh ne pehle bada bura kiya tha. Uski wajah se yagya toot gaya tha. Ab main apna roop badal kar doosri shakal mein aa jaungi.

Verse 3

आराध्य तपसा तस्य गृहे भूत्वा व्रजाम्यहम् । कथं गच्छामि पितरं दक्षं क्षपितबान्धवम् ॥ २२.३ ॥

Main tapasya karke Rudra ko khush karungi aur uske ghar rahungi. Lekin main kaise apne baap Daksh ke paas jaun? Uske to saare rishtedaar mar gaye hain.

Verse 4

भवपत्नी च दुहिता एवं संचिन्त्य सुन्दरी । जगाम तपसे शैलं हिमवन्तं महागिरिम् ॥ २२.४ ॥

Bhava ki patni yeh sab soch kar pahad par chali gayi. Woh bhi unki beti thi, badi sundar thi. Usne Himavant pahad par jaakar tapasya shuru kar di.

Verse 5

तत्र कालेन महता क्षपयन्ती कलेवरम् । स्वशरीराग्निना दग्धा ततः शैलसुता अभवत् ॥ २२.५ ॥

Wahan usne kaafi lambe tak tapasya ki. Apna poora badan kamzor kar diya. Phir apne hi shareer ki aag mein jal gayi. Uske baad woh pahad ki beti ban gayi.

Verse 6

उमा नामेति महती कृष्णा चेत्यभिधानतः । लब्ध्वा तु शोभनां मूर्तिं हिमवन्तगृहे शुभा ॥ २२.६ ॥

Uska naam Uma tha, aur log use Krishna bhi kehte the. Usne ek khoobsurat roop pa liya. Woh Himavant ke ghar mein rehne lagi.

Verse 7

पुनस्तपश्चकारोग्रं देवं स्मृत्वा त्रिलोचनम् । असावेव पतिर्मह्यमित्युक्त्वा तपसि स्थिता ॥ २२.७ ॥

Phir usne phir se tapasya shuru ki. Wo teen aankhon wale bhagwan ko yaad karti thi. Boli, bas wahi mera pati hai, aur tapasya mein lagi rahi.

Verse 8

कुर्वन्त्या तत् तपश्चोग्रं हिमवन्ते महागिरौ । कालेन महता देवस्तपसाराधितस्तया ॥ २२.८ ॥

Woh Himavant pahad par sakhti se tap kar rahi thi. Kaafi time baad bhagwan uski tapasya se khush ho gaye.

Verse 9

अजगामाश्रमं तस्या विप्रो भूत्वा महेश्वरः । वृद्धः शिथिलसर्वाङ्गः स्खलंश्चैव पदे पदे ॥ २२.९ ॥

Maheshwar ne ek brahmin ka roop banaya. Budha ban kar gaye, jiske ang dhile the aur har kadam par thaharte the.

Verse 10

कृच्छ्रात् तस्याः समीपं तु आगत्य द्विजसत्तमः । बुभुक्षितोऽस्मि मे देहि भद्रे भोज्यं द्विजस्य तु ॥ २२.१० ॥

Wo mushkil se uske paas gaye. Bole, mujhe bhookh lagi hai. Beta, mujhe khana de do, brahmin ke liye sahi ho.

Verse 11

एवमुक्ता तदा कन्या उमा शैलसुता शुभा । उवाच ब्राह्मणं भोज्यं दद्मि विप्र फलादिकम् । कुरु स्नानं द्रुतं विप्र भुञ्जस्वान्नं यदृच्छया ॥ २२.११ ॥

Uma ne kaha, jo pahad ki beti thi. Usne brahman ko bola, main tumhe khana dungi, phal aur aise hi cheezein. Pehle jaldi naha lo, phir jo khana mil raha hai kha lo.

Verse 12

एवमुक्तस्तदा विप्रस्तस्य पार्श्वे महानदीम् । गङ्गां जगाम स्नानार्थी स्नानं कर्त्तुमवातरात् ॥ २२.१२ ॥

Brahman ne suna aur paas wali Ganga nadi ki taraf chala gaya. Wahan jaake usne nahane ke liye paani mein utarna shuru kiya.

Verse 13

स्नानं तु कुर्वता तेन रुद्रेण द्विजरूपिणा । भूत्वा मायामयं भीमं मकरं भयदर्शनम् । ग्राहितस्तु तदा विप्रस्तेन दुष्टेन मद्गुणा ॥ २२.१३ ॥

Jab woh naha raha tha, Rudra ne brahman ka roop dhar liya. Phir woh bada bhayanak magarmachh ban gaya. Usne us brahman ko pakad liya, jo bura aadmi tha.

Verse 14

दृष्ट्वा धृतमथात्मानं मकरॆण बलीयसा । वृद्धमात्मानमन्यं तां दर्शयन् वाक्यमब्रवीत् ॥ २२.१४ ॥

Usne dekha ki ek bada magarmachh usko pakad ke rakha hai. Phir usne apna ek aur roop dikhaya, jaise budha aadmi ho, aur bola.

Verse 15

अब्रह्मण्यं गतं कन्ये धावस्वानय मां रुषः । यावन्नायाति विकृतिं तावन्मां त्रातुमर्हसि ॥ २२.१५ ॥

Usne kaha, beti, yeh galat kaam kar raha hai brahman ke saath. Jaldi jaake usko la. Jab tak woh aur bura nahi ho jata, tab tak tum mujhe bachao.

Verse 16

एवमुक्ता तदा कन्या चिन्तयामास पार्वती । पितृभावेन शैलेन्द्रं भर्तृभावेन शङ्करम् । स्पृशामि तपसा पूता कथं विप्रं स्पृशाम्यहम् ॥ २२.१६ ॥

Jab unhone yeh kaha, toh Parvati sochne lagi. Unhone pahad ke raja ko baap jaisa samjha aur Shankar ko pati. Socha, main tapasya karke saaf ho chuki hoon, inhe toh chhu sakti hoon. Par yeh brahmin ko kaise chhuun?

Verse 17

यद्येनं नापकर्षामि मकरॆण जले धृतम् । तदानिं ब्रह्मवध्याऽ मे भवतीति न संशयः ॥ २२.१७ ॥

Agar main ise paani se bahar nahi nikaalti, makar ne ise pakda hai andar. Toh brahmin maarna jaisa paap mere sar par padega. Isme koi shak nahi hai.

Verse 18

अन्यव्यतिक्रमे धर्ममपनेतुं च शक्यते । ब्रह्मवध्याः पुनर्नैवमेवमुक्त्वा गता त्वरम् ॥ २२.१८ ॥

Doosare paapon ko dharam se saaf kar sakte hain. Par brahmin maarna aisa paap hai jo saaf nahi hota. Yeh kehke woh jaldi chali gayi.

Verse 19

सा गत्वा त्वरितं भीरुर् गृहीत्वा पाणिना द्विजम् । चकर्षान्तर्-जलात् तावत् स्वयं भूतपतिर् हरः ॥ २२.१९ ॥

Woh darr gayi thi, jaldi gayi. Usne brahmin ka haath pakda aur paani se bahar khinch liya. Tab Bhootnath Hara khud wahan tha.

Verse 20

यमाराध्य तपश्चर्त्तुमारब्धं शैलपुत्र्याः । स एव भगवान् रुद्रस्तस्याः पाणौ विलम्बत ॥ २२.२० ॥

Parvati ne Rudra ki puja ki, tapasya shuru ki. Aur wahi Bhagwan Rudra unke haath mein aa gaye, matlab unhone Shankar ko pati ke roop mein pa liya.

Verse 21

तं दृष्ट्वा लज्जिता देवी पूर्वत्यागमनुस्मरन् । न किञ्चिदुत्तरं सुभ्रूर्वदति स्म सुलज्जिता ॥ २२.२१ ॥

Devi ne use dekha aur sharma gayi. Usne socha ki pehle kaise chali gayi thi. Woh itni sharmayi hui thi ki kuch bhi boli nahi. Bas chup reh gayi.

Verse 22

तूष्णीम्भूतां तु तां दृष्ट्वा गौरीं रुद्रो हसन्निव । पाणौ गृहीत्वा मां भद्रे कथं त्यक्तुमिहार्हसि ॥ २२.२२ ॥

Rudra ne dekha ki Gauri chup ho gayi hai. Woh thoda sa muskaya jaise. Phir usne mera haath pakda aur bola, badiya aurat, tum kaise soch sakti ho mujhe yahan chhodne ka?

Verse 23

मत्पाणिग्रहणं भद्रे वृथा यदि करिष्यसि । तदानीं ब्रह्मणः पुत्र्यामाहारार्थं ब्रवीम्यहम् ॥ २२.२३ ॥

Bhole bhaale boli, agar tum mera haath pakadna bekaar kar dogi to main Brahma ki beti ki baat kahunga. Usse khana milne ka jugaad hoga.

Verse 24

न भवेत् परिहासोऽयमुक्ता देवी परापरा । लज्जमाना तदा वाक्यं वदति स्मितपूर्वकम् ॥ २२.२४ ॥

Devi boli, yeh mazaak nahi hai. Woh dono taraf se hai, yahan bhi hai wahan bhi. Phir sharma ke muskurai aur apni baat boli.

Verse 25

देवदेव त्रिलोकेश त्वदर्थोऽयं समुद्यमः । प्राग्जन्माराधितो भर्त्ता भवान् देवो महेश्वरः ॥ २२.२५ ॥

Bhagwan, tum teeno duniya ke malik ho. Yeh sab tumhare liye hi hai. Pichle janam mein tumhe bhagwan maan ke puja kiya gaya tha. Tum Maheshwar ho.

Verse 26

इदानीं मे भवान् देवः पतिर्नान्यो भविष्यति । किन्तु स्वामी पिता मह्यं शैलेन्द्रो मे व्रजामि तम् । अनुज्ञाप्य विधानॆन ततः पाणिं गृहीष्यसि ॥ २२.२६ ॥

Ab tum hi mera pati ho, koi aur nahi. Lekin mera baap pahad ka raja hai, main uske paas jaati hoon. Woh haan karega toh tum mera haath pakadoge.

Verse 27

एवमुक्त्वा तदा देवी पितरं प्रति भामिनी । कृताञ्जलिपुटा भूत्वा हिमवन्तमुवाच ह ॥ २२.२७ ॥

Devi ne yeh keh ke baap ki taraf dekha. Haath jode aur Himavan se boli.

Verse 28

अतोऽन्यजन्मभर्त्ता मे रुद्रो दक्षमखान्तकः । इदानीं तपसा सैव ध्यातोऽभूद्गतिभावनः ॥ २२.२८ ॥

Pichle janam mein Rudra mera pati tha. Usne Daksha ki yagya tod di thi. Ab woh tapasya kar rahi hai, Rudra ka dhyan kar ke.

Verse 29

स च विश्वपतिर्भूत्वा ब्राह्मणो मे तपोवनम् । आगत्य भोजनार्थाय याचयामास शङ्करः । मया स्नातुं व्रजस्वेति चोदितो जाह्नवीं गतः ॥ २२.२९ ॥

Woh brahman ban ke mere ashram aaya. Shankar ne khana maanga. Maine kaha jaake naha lo, toh woh Ganga gaya.

Verse 30

तत्रासौ वृद्धकायेन द्विजरूपेण शङ्करः । मकरेण धृतस्तूर्णं अब्रह्महण्यमुवाच ह ॥ २२.३० ॥

Wahan Shankar ne budhe brahman ka roop liya. Makar ne use jaldi se pakad liya. Phir usne Abrahmanya se baat ki.

Verse 31

ब्रह्महत्याभयात् तात मया पाणौ धृतस्ततः । धृतमात्रः स्वकं देहं दर्शयामास शङ्करः ॥ २२.३१ ॥

Beta, maine Shankar ka haath pakda tha. Brahma hatya ka dosh lagne se dar lag raha tha. Jaise hi maine pakda, Shankar ne apna asli roop dikhaya.

Verse 32

ततो मामब्रवीद् देवः पाणिग्रहणमागताम् । भवती देवि मा किञ्चिद् विचारय तपोधने ॥ २२.३२ ॥

Phir Shankar ne mujhe kaha ki main haath pakadne ke liye aayi thi. Unhone kaha, Devi, tum kisi cheez ka sochna mat. Tumne bahut tap kiya hai.

Verse 33

एवमुक्ता त्वहं तेन शङ्करेण महात्मना । तदनुज्ञाप्य देवेशं भवन्तं प्रष्टुमागता । इदानीं यत्क्षमं कार्यं तच्छीघ्रं संविधीयताम् ॥ २२.३३ ॥

Shankar ne mujhe aisa kaha. Main unki baat maan gayi. Devon ke guru se permission li aur tumse poochne aayi. Ab jo sahi hai jaldi se woh karo.

Verse 34

एवं श्रुत्वा तदा वाक्यं शैलराजो मुदा युतः । उवाच दुहितां धन्यां तस्मिन् काले वराननाम् ॥ २२.३४ ॥

Yeh sun ke parvat raja bahut khush ho gaya. Usne apni beti ko kaha. Woh bhi us waqt jab woh sundar lag rahi thi.

Verse 35

पुत्रि धन्योऽस्म्यहं लोके यस्य रुद्रः स्वयं हरः । जामाता भविता देवि त्वयापत्यवतामहम् । स्थापितो मूर्ध्नि देवानामपि पुत्रि त्वया ह्यहम् ॥ २२.३५ ॥

Putri, main duniya mein bahut khushkismat hoon. Rudra, jo khud Hara hai, woh mera damaad banega. Devi, tumse mujhe beta mil jayega. Tumne mujhe devon mein bhi upar kar diya.

Verse 36

स्थीयतां क्षणमेकं तु यावदागमनं मम । एवमुक्त्वा गतो राजा शैलानां ब्रह्मणोऽन्तिकम् ॥ २२.३६ ॥

Raja ne kaha, 'Bas ek minute rukho, jab tak main wapas aaoon.' Yeh keh ke raja chala gaya. Woh pahadon ke beech Brahma ke paas gaya.

Verse 37

तत्र दृष्ट्वा महात्मानं सर्वदेवपितामहम् । उवाच प्रणतो भूत्वा ब्रह्माणं शैलराट् ततः ॥ २२.३७ ॥

Wahan jaake usne Brahma ko dekha. Brahma sab devtaon ke bade the. Pahad ka raja jhuk ke unko pranam kiya. Phir usne baat shuru ki.

Verse 38

देवो मा दुहिता मह्यं तां रुद्राय ददाम्यहम् । त्वया देव अनुज्ञातस्तत्करोमि प्रसाधि माम् ॥ २२.३८ ॥

Usne kaha, 'Devi, yeh meri beti hai. Main isse Rudra ko de deta hoon. Aapne mujhe ijaazat di hai, to main yeh kaam kar raha hoon. Mujhe ashirwad dijiye.'

Verse 39

ततो ब्रह्मा प्रीतमना याहि रुद्राय तां शुभाम् । प्रयच्छोवाच देवानां तदा लोकपितामहः ॥ २२.३९ ॥

Brahma khush ho gaye. Unhone kaha, 'Jao, woh beti Rudra ko de do.' Brahma sab duniya ke bade the aur devtaon ke bhi bade the.

Verse 40

एवमुक्तः शैलराजः स्ववेश्मागम्य सत्वरम् । देवानृषीन् सिद्धसङ्घान् चामन्त्रयत सत्वरम् ॥ २२.४० ॥

Brahma ki baat sun ke pahad ka raja turant apne ghar wapas gaya. Usne jaldi-jaldi devtaon ko bulaya, rishiyon ko bulaya, aur Siddha logon ko bhi bulaya.

Verse 41

तुम्बुरुं नारदं चैव हाहाहूहूं तथैव च । स गत्वा किन्नरांश्चैव असुरान् राक्षसानपि ॥ २२.४१ ॥

Woh Tumburu aur Narad ke saath gaya. Haha-Huhu bhi saath tha. Phir woh Kinnaron ke paas gaya. Asur aur Rakshas ke paas bhi gaya.

Verse 42

पर्वताः सरितः शैलाः वृक्षाः ओषधयस्तथा । आगताः मूर्त्तिमन्तो वै पर्वताः सङ्गमोपलाः । हिमवद्दुहितुर्द्रष्टुं विवाहं शङ्करेण ह ॥ २२.४२ ॥

Pahad aur nadiyan aayi. Patthar aur ped bhi aaye. Jadi-butiyan bhi wahin pahunchi. Sab apna badan le ke aaye the. Himavat ki beti ka shaadi Shankar ke saath dekhne sab aaye the.

Verse 43

तत्र वेदिः क्षितिश्चासीद् कलशाः सप्त सागराः । सूर्यॊ दीपस्तथा सोमः सरितो ववहुर् जलम् ॥ २२.४३ ॥

Wahan vedi bani thi aur dharti bhi thi. Saat samundar kalash jaise khade the. Suraj diya ban ke chamka. Chandrama bhi diya jaise tha. Nadiyan paani le ke bah rahi thi.

Verse 44

एवं विवाहसामग्रीं कृत्वा शैलवराधिपः । प्रेषयामास रुद्राय समीपं मन्दरं गिरिम् ॥ २२.४४ ॥

Shaadi ka saaman sab set kar diya. Pahad ka raja ne ye kaam kiya. Usne Mandar pahar ko bheja. Rudra ke paas paigham pahunchayi.

Verse 45

स तदा मन्दरोक्‍तस्तु शङ्करो द्रुतमाययौ । विधिना सोमया पाणिं जग्राह परमेश्वरः ॥ २२.४५ ॥

Mandar ke kehne pe Shankar jaldi aaya. Vidhi ke hisaab se shaadi hui. Bhagwan ne Soma ka haath pakda. Parameshwar ne apni patni banaya.

Verse 46

तत्रोत्सवे पर्वतनारदौ द्वौ जगुश्च सिद्धा ननृतुर्वनस्पतीः । पुष्पाण्यनेकानि विचिक्षिपुः शुभाः ननर्तुरुच्चैः सुरयोषितो भृशम् ॥ २२.४६ ॥

Us utsav mein Parvata aur Narad ne gaana gaya. Siddh log naachne lage. Jungle ke ped-paudhe bhi jaise naach rahe ho. Bahut saare achhe phool udaye gaye. Devtaon ki auratein bhi zor se naach rahi thin, bahut khushi mein.

Verse 47

तस्मिन् विवाहे सलिलप्रवाहे चतुर्मुखो लोकपरः स्वसंस्थः । उवाच कन्यां भव पुत्रि लोके नारी प्रभर्त्ता तव चान्यपुंसाम् ॥ इत्येवमुक्त्वा स उमां सरुद्रां पितामहः स्वं पुरमाजगाम ॥ २२.४७ ॥

Us shaadi mein, paani ke beech mein, Brahma ne ladki se kaha. Brahma ki chaar muh thin aur woh sabki bhalai chahte the. Unhone kaha, beta, duniya mein aisa rehna. Aurat tumhara saath degi, aur dusron ka bhi. Yeh keh ke Brahma apne shehar chale gaye, Uma ko Rudra ke paas chhod ke.

Verse 48

जामातरं पर्वतराट् सुपूज्य विसर्जयामास विभुं स सोमम् । देवान्श्च दैत्यान् विविधानृषींश्च सम्पूज्य सर्वान् विविधैस्तु वस्तुभिः । विभूषणैर्वस्त्रवरान्नदानैः—र्विसर्जयामास तदाद्रिमुख्यान् ॥२२.४८॥

Parvat raja ne apne damaad Som ka bahut samman kiya. Som ek bade devta the. Phir unhe vidai kar diya. Uske baad unhone devtaon, daitya aur rishiyon ka bhi samman kiya. Sabko kapde, khana aur tohfe diye. Phir pahad ke bade logon ko bhi vidai kar diya.

Verse 49

स वीतशोको विरजो विशुद्धः शुभाननां देववराय दत्त्वा । उमां महात्मा हिमवानद्रिराजः पैतामहे लोक इवाध्वरे भात् ॥ २२.४९ ॥

Himavan pahad ka raja tha, bada dil wala insaan. Jab unhone Uma ka devta ko haath diya, toh unka dukh door ho gaya. Mann saaf ho gaya. Woh apne purkho ke paas jaakar chamak rahe the, jaise koi bada yagya ho raha ho.

Verse 50

इतीरितेयं तव राजसत्तम प्रसूतिरॆषा न विदुर्यां सुरासुराः । स्वयम्भुदक्षादिराजः त्रिजन्मभिर्गौरीविवाहोऽपि मया सुकीर्तितः ॥ २२.५० ॥

Raja sahab, maine tumhe tumhari puri kahaani suna di. Yeh baat devta aur asur bhi poori nahi jaante. Daksh raja ki baat, jo pehle-pahle paida hue the. Aur Gauri ki shaadi ki baat, teen janam mein. Maine sab clear kar diya.

Verse 51

श्रीवराह उवाच । एवं सा गौरिनाम्ना तु कारणान्मूर्तिमागता । सम्बभूव यथा प्रोक्तं प्रजापालाय पृच्छते । ऋषिणा महता पूर्वं तपसा भावितात्मना ॥ २२.५१ ॥

Varaha bhagwan bole. Gauri naam wali yeh shakti ek wajah se shareer mein aayi. Jaise pehle bata diya gaya tha, waisa hi hua. Prajapala ne poocha tha, aur ek bade rishi ne bhi poocha tha jo tapasya karta tha.

Verse 52

गौर्याः उत्पत्तिर् एषा वै कथिता परमर्षिणा । विवाहश्च यथा वृत्तस् तत्सर्वं कथितं तव ॥ २२.५२ ॥

Gauri ka janam kaise hua, yeh bade rishi ne bataya hai. Aur uska vivah kaise hua, woh bhi maine tumhe poora bata diya hai.

Verse 53

एतत्सर्वं तु गौर्या वै सम्पन्नं तु तृतीयया । तस्यां तिथौ तृतीयायां लवणं वर्जयेन्नरः । यश्चोपोष्यति नारी वा सा सौभाग्यं तु विन्दति ॥ २२.५३ ॥

Gauri ka yeh sab kaam teesre din poora hua. Us din teesri tithi hoti hai. Us din namak nahi khana chahiye. Jo aurat vrat rakhti hai, usko suhag ki barkat milti hai.

Verse 54

दुर्भगा या तु नारी स्यात् पुरुषश्चातिदुर्भगः । एतच्छ्रुत्वा तृतीयायां लवणं तु विवर्जयेत् ॥ २२.५४ ॥

Jis aurat ka bhagya kharab ho, ya jis aadmi ka bahut kharab ho. Woh log yeh sun ke teesri tithi ko namak chhod den.

Verse 55

सर्वकामानवाप्नोति सौभाग्यं द्रव्यसम्पदम् । आरोग्यं च सदा लोके कान्तिं पुष्टिं च विन्दति ॥ २२.५५ ॥

Usko jo chahiye woh milta hai. Dhan bhi aata hai, suhag bhi milti hai. Hamesha sehat rehti hai, chehra chamakta hai, aur body strong hoti hai.