Adhyaya 46
Purva BhagaAdhyaya 4649 Verses

Adhyaya 46

सप्तद्वीप-सप्तसमुद्र-वर्णनम् तथा प्रियव्रतवंश-राज्यविभागः

इस अध्याय में सूत रोमहर्षण पृथ्वी के सात द्वीप—जम्बू, प्लक्ष, शाल्मलि, कुश, क्रौञ्च, शाक, पुष्कर—और उनके चारों ओर स्थित सात समुद्र—क्षार, इक्षुरस, सुरा, घृत, दधि, क्षीर, स्वादु—का क्रम से वर्णन करते हैं। इस भूगोल-वर्णन के केंद्र में शिव हैं—‘जलरूपी भव’ के रूप में वे गणों सहित समुद्रों में क्रीड़ा करते हुए जगदाधारत्व प्रकट करते हैं। क्षीरसागर-प्रसंग में हरि शिव-ज्ञान से युक्त होकर योगनिद्रा में शयन करते हैं; उनके जागरण-निद्रा से जगत का जागरण-निद्रा तथा सृष्टि-स्थिति-लय का देवदेव की कृपा पर आश्रित होना प्रतिपादित होता है। फिर प्रियव्रत के पुत्रों (आग्नीध्र आदि) को द्वीपाधिपति बनाकर द्वीप-देश-वर्षों का नाम सहित विभाग किया जाता है और शाक, क्रौञ्च, कुश, शाल्मलि, प्लक्ष आदि में पुत्र-विभाग से जनपद बताए जाते हैं। साथ ही पंचद्वीपों में वर्णाश्रमधर्म की समानता, रुद्र-पूजा की प्रधानता और प्रजापति-रुद्र-संबंध से प्रजा-सृष्टि का संकेत देकर आगे के विस्तृत भू-वर्णन व पाताल-लोक प्रसंग की भूमिका रची जाती है।

Shlokas

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे पातालवर्णनं नाम पञ्चचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच सप्तद्वीपा तथा पृथ्वी नदीपर्वतसंकुला समुद्रैः सप्तभिश्चैव सर्वतः समलंकृता

इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराण के पूर्वभाग में ‘पातालवर्णन’ नामक पञ्चचत्वारिंश अध्याय। सूत बोले—पृथ्वी सात द्वीपों से युक्त है, नदियों और पर्वतों से परिपूर्ण है, और सात समुद्रों से चारों ओर अलंकृत है।

Verse 2

जम्बूः प्लक्षः शाल्मलिश् च कुशः क्रौञ्चस्तथैव च शाकः पुष्करनामा च द्वीपास्त्वभ्यन्तरे क्रमात्

भीतर से क्रमशः जम्बू, प्लक्ष, शाल्मलि, कुश, क्रौञ्च, शाक और पुष्कर नामक द्वीप हैं।

Verse 3

सप्तद्वीपेषु सर्वेषु साम्बः सर्वगणैर्वृतः नानावेषधरो भूत्वा सान्निध्यं कुरुते हरः

सातों द्वीपों में, उमा सहित साम्ब शिव, अपने समस्त गणों से घिरे हुए, नाना रूप धारण करके निरन्तर अपना दिव्य सान्निध्य प्रकट करते हैं।

Verse 4

क्षारोदेक्षुरसोदश् च सुरोदश् च घृतोदधिः दध्यर्णवश् च क्षीरोदः स्वादूदश्चाप्यनुक्रमात्

क्रमशः समुद्र ये हैं—क्षार-समुद्र, इक्षुरस-समुद्र, सुरा-समुद्र, घृत-समुद्र, दधि-समुद्र, क्षीर-समुद्र तथा मधुर जल का समुद्र—ऐसे वे क्रम में स्थित हैं।

Verse 5

समुद्रेष्विह सर्वेषु सर्वदा सगणः शिवः जलरूपी भवः श्रीमान् क्रीडते चोर्मिबाहुभिः

यहाँ के समस्त समुद्रों में, सदा अपने गणों सहित भगवान् शिव, जलरूप शुभ ‘भव’ बनकर, श्रीमान् होकर तरंग-भुजाओं से क्रीड़ा करते हैं।

Verse 6

क्षीरार्णवामृतमिव सदा क्षीरार्णवे हरिः शेते शिवज्ञानधिया साक्षाद्वै योगनिद्रया

क्षीरसागर में अमृत के समान, हरि सदा उसी क्षीरार्णव में शयन करते हैं—प्रत्यक्ष योगनिद्रा में—और उनकी बुद्धि शिव-ज्ञान में लीन रहती है।

Verse 7

यदा प्रबुद्धो भगवान् प्रबुद्धमखिलं जगत् यदा सुप्तस्तदा सुप्तं तन्मयं च चराचरम्

जब भगवान् (पति) जाग्रत होते हैं, तब समस्त जगत् जाग्रत होता है; और जब वे शयन करते हैं, तब चर-अचर सब तन्मय होकर सुप्त हो जाता है।

Verse 8

तेनैव सृष्टमखिलं धृतं रक्षितमेव च संहृतं देवदेवस्य प्रसादात्परमेष्ठिनः

उसी के द्वारा यह समस्त जगत् रचा गया, उसी से धारण, रक्षा और अंत में संहार भी होता है—देवों के देव परमेष्ठी, परम पति के प्रसाद से।

Verse 9

सुषेणा इति विख्याता यजन्ते पुरुषर्षभम् अनिरुद्धं मुनिश्रेष्ठाः शङ्खचक्रगदाधरम्

‘सुषेणा’ नाम से विख्यात वे मुनिश्रेष्ठ शंख-चक्र-गदा धारण करने वाले, पुरुषों में वृषभ अनिरुद्ध की उपासना करते हैं।

Verse 10

ये चानिरुद्धं पुरुषं ध्यायन्त्यात्मविदां वराः नारायणसमाः सर्वे सर्वसंपत्समन्विताः

जो आत्मविद्या के श्रेष्ठ जन परम पुरुष अनिरुद्ध का ध्यान करते हैं, वे सब नारायण के तुल्य हो जाते हैं और समस्त संपदाओं से युक्त होते हैं।

Verse 11

सनन्दनश् च भगवान् सनकश् च सनातनः वालखिल्याश् च सिद्धाश् च मित्रावरुणकौ तथा

भगवान् सनन्दन, सनक और सनातन; वालखिल्य ऋषि और सिद्धगण; तथा मित्र और वरुण—ये पूज्य जन भी (उस दिव्य सभा में) उपस्थित थे।

Verse 12

यजन्ति सततं तत्र विश्वस्य प्रभवं हरिम् सप्तद्वीपेषु तिष्ठन्ति नानाशृङ्गा महोदयाः

वहाँ वे निरंतर विश्व के उद्गम हरि की आराधना करते हैं। सात द्वीपों में अनेक शिखरों वाले, महोदय—उन्नत और शुभ—पर्वत-शिखर स्थित हैं।

Verse 13

आसमुद्रायताः केचिद् गिरयो गह्वरैस् तथा धरायाः पतयश्चासन् बहवः कालगौरवात्

कुछ पर्वत समुद्र तक फैल गए; कुछ विशाल गुफाओं से भरे थे। काल की गंभीर शक्ति से अनेक पर्वत धरती के ‘स्वामी’ बनकर भारी प्रभुत्व को प्राप्त हुए।

Verse 14

सामर्थ्यात्परमेशानाः क्रौञ्चारेर्जनकात्प्रभोः मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह

परमेश्वर प्रभु—जो क्रौञ्चारि के भी जनक हैं—की सामर्थ्य से यहाँ सभी मन्वन्तरों में, बीते हुए और आने वाले, यह व्यवस्था और प्राकट्य चलता रहता है।

Verse 15

प्रवक्ष्यामि धरेशान् वो वक्ष्ये स्वायंभुवे ऽन्तरे मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेषु च

मैं तुम्हें धरती के अधीशों का वर्णन करूँगा; स्वायंभुव मन्वन्तर में उनका कथन करूँगा, और वैसे ही सभी मन्वन्तरों में—जो बीत चुके और जो आने वाले हैं।

Verse 16

तुल्याभिमानिनश्चैव सर्वे तुल्यप्रयोजनाः स्वायंभुवस्य च मनोः पौत्रास्त्वासन्महाबलाः

वे सब समान अभिमान वाले और समान उद्देश्य वाले थे; वे स्वायंभुव मनु के अत्यन्त बलवान पौत्र थे।

Verse 17

प्रियव्रतात्मजा वीरास् ते दशेह प्रकीर्तिताः आग्नीध्रश्चाग्निबाहुश् च मेधा मेधातिथिर्वसुः

प्रियव्रत के ये वीर पुत्र यहाँ दस कहे गए हैं—आग्नीध्र, अग्निबाहु, मेधा, मेधातिथि और वसु आदि। यह वंश-गणना उस पति-परमेश्वर के अधीन सृष्टि-क्रम का अंग है, जो पाश में बँधे पशुओं (जीवों) का नियमन करता है।

Verse 18

ज्योतिष्मान्द्युतिमान् हव्यः सवनः पुत्र एव च प्रियव्रतो ऽभ्यषिञ्चत्तान् सप्त सप्तसु पार्थिवान्

ज्योतिष्मान, द्युतिमान, हव्य, सवन और पुत्र प्रियव्रत—इन सबने सातों को पृथ्वी के सात विभागों में राजा रूप से अभिषिक्त किया, जिससे धर्म और शिव-पति के प्रति उन्मुख यज्ञ-व्रत जीवन की सुव्यवस्था स्थापित हुई।

Verse 19

जम्बूद्वीपेश्वरं चक्रे आग्नीध्रं सुमहाबलम् प्लक्षद्वीपेश्वरश्चापि तेन मेधातिथिः कृतः

उसने महाबली आग्नीध्र को जम्बूद्वीप का अधिपति बनाया; और उसी के द्वारा मेधातिथि को भी प्लक्षद्वीप का स्वामी नियुक्त किया गया।

Verse 20

शाल्मलेश् च वपुष्मन्तं राजानमभिषिक्तवान् ज्योतिष्मन्तं कुशद्वीपे राजानं कृतवान्नृपः

और शाल्मली-द्वीप में उसने वपुष्मन्त को राजा के रूप में अभिषिक्त किया; तथा कुश-द्वीप में ज्योतिष्मन्त को राजा नियुक्त किया।

Verse 21

द्युतिमन्तं च राजानं क्रौञ्चद्वीपे समादिशत् शाकद्वीपेश्वरं चापि हव्यं चक्रे प्रियव्रतः

प्रियव्रत ने क्रौञ्च-द्वीप में द्युतिमन्त को राजा नियुक्त किया; और शाक-द्वीप का अधिपति हव्य को भी बनाया।

Verse 22

पुष्कराधिपतिं चक्रे सवनं चापि सुव्रताः पुष्करे सवनस्यापि महावीतः सुतो ऽभवत्

उत्तम व्रतधारी जनों ने सवन को पुष्कर का अधिपति बनाया; और पुष्कर में सवन के भी महावीत नामक पुत्र उत्पन्न हुआ।

Verse 23

धातकी चैव द्वावेतौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ महावीतं स्मृतं वर्षं तस्य नाम्ना महात्मनः

धातकी और दूसरा—ये दोनों पुत्रवानों में श्रेष्ठ, उत्तम पुत्र थे। उस महात्मा के नाम से ‘महावीत’ नामक वर्ष (प्रदेश) स्मरण किया जाता है।

Verse 24

नाम्ना तु धातकेश्चैव धातकीखण्डमुच्यते हव्यो ऽप्यजनयत् पुत्राञ् छाकद्वीपेश्वरः प्रभुः

धातक के नाम से भी यह ‘धातकेश’ कहलाता है, इसलिए इसे ‘धातकी-खण्ड’ कहा जाता है। वहाँ शाकद्वीप के स्वामी प्रभु हव्य ने भी पुत्रों को उत्पन्न किया।

Verse 25

जलदं च कुमारं च सुकुमारं मणीचकम् कुसुमोत्तरमोदाकी सप्तमस्तु महाद्रुमः

‘जलद’, ‘कुमार’, ‘सुकुमार’ और ‘मणीचक’; तथा ‘कुसुमोत्तर’ और ‘मोदाकी’—ये नाम हैं। सातवाँ नाम ‘महाद्रुम’ है।

Verse 26

अलदं जलदस्याथ वर्षं प्रथममुच्यते कुमारस्य तु कौमारं द्वितीयं परिकीर्तितम्

जलद के लिए प्रथम ‘वर्ष’ (वर्षा-रूप) कहा गया है। और कुमार के लिए द्वितीय ‘कौमार’ (बाल्यावस्था) घोषित किया गया है।

Verse 27

सुकुमारं तृतीयं तु सुकुमारस्य कीर्त्यते मणीचकं चतुर्थं तु माणीचकमिहोच्यते

तृतीय ‘सुकुमार’—सुकुमार नाम से कीर्तित है। चतुर्थ ‘मणीचक’—यहाँ ‘माणीचक’ रूप से कहा गया है।

Verse 28

कुसुमोत्तरस्य वै वर्षं पञ्चमं कुसुमोत्तरम् मोदकं चापि मोदाकेर् वर्षं षष्ठं प्रकीर्तितम्

पाँचवाँ वर्ष ‘कुसुमोत्तर’ कहा गया है; और ‘मोदाक’ का छठा वर्ष ‘मोदक’ भी प्रसिद्ध है।

Verse 29

महाद्रुमस्य नाम्ना तु सप्तमं तन्महाद्रुमम् तेषां तु नामभिस्तानि सप्त वर्षाणि तत्र वै

सातवाँ प्रदेश ‘महाद्रुम’ नाम से प्रसिद्ध है; और वहाँ वे सातों वर्ष अपने-अपने नामों से ही निर्दिष्ट हैं।

Verse 30

क्रौञ्चद्वीपेश्वरस्यापि पुत्रा द्युतिमतस्तु वै कुशलो मनुगश्चोष्णः पीवरश्चान्धकारकः

क्रौञ्चद्वीप के अधिपति द्युतिमान के पुत्र ये थे—कुशल, मनुग, उष्ण, पीवर और अन्धकारक।

Verse 31

मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सुता द्युतिमतस्तु वै तेषां स्वनामभिर् देशाः क्रौञ्चद्वीपाश्रयाः शुभाः

मुनि और दुन्दुभि भी द्युतिमान के पुत्र थे; क्रौञ्चद्वीप में उनके नामों से ही शुभ देश प्रसिद्ध हैं।

Verse 32

कुशलदेशः कुशले मनुगस्य मनोनुगः उष्णस्योष्णः स्मृतो देशः पीवरः पीवरस्य च

कुशल के लिए ‘कुशलदेश’ उचित है; मनुग के लिए ‘मनोनुग’—जो मन के अनुकूल हो। उष्ण स्वभाव वाले के लिए ‘उष्ण’ देश कहा गया है; और पीवर के लिए ‘पीवर’ देश।

Verse 33

अन्धकारस्य कथितो देशो नाम्नान्धकारकः मुनेर्देशो मुनिः प्रोक्तो दुन्दुभेर् दुन्दुभिः स्मृतः

अन्धकार से सम्बद्ध प्रदेश ‘अन्धकारक’ नाम से कहा गया है। मुनि से सम्बन्धित स्थान ‘मुनि’ कहलाता है; और दुन्दुभि (नगाड़े) से सम्बन्धित वस्तु ‘दुन्दुभि’ नाम से स्मरण की जाती है।

Verse 34

एते जनपदाः सप्त क्रौञ्चद्वीपेषु भास्वराः ज्योतिष्मन्तः कुशद्वीपे सप्त चासन्महौजसः

ये क्रौञ्चद्वीप के सात जनपद हैं—दीप्तिमान और तेजस्वी। इसी प्रकार कुशद्वीप में भी सात जनपद थे, जो महान् ओज और वैभव से युक्त थे।

Verse 35

उद्भिदो वेणुमांश्चैव द्वैरथो लवणो धृतिः षष्ठः प्रभाकरश्चापि सप्तमः कपिलः स्मृतः

क्रम से ये नाम स्मरण किए गए हैं—उद्भिद, वेणुमान, द्वैरथ, लवण और धृति। छठा प्रभाकर कहलाता है और सातवाँ कपिल के नाम से प्रसिद्ध है।

Verse 36

उद्भिदं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम् तृतीयं द्वैरथं चैव चतुर्थं लवणं स्मृतम्

प्रथम वर्ष ‘उद्भिद’ स्मरण किया गया है; द्वितीय ‘वेणुमण्डल’; तृतीय ‘द्वैरथ’; और चतुर्थ ‘लवण’ के नाम से प्रसिद्ध है।

Verse 37

पञ्चमं धृतिमत् षष्ठं प्रभाकरम् अनुत्तमम् सप्तमं कपिलं नाम कपिलस्य प्रकीर्तितम्

पाँचवाँ ‘धृतिमत्’—धैर्यवान्—घोषित है। छठा ‘प्रभाकर’—अनुत्तम प्रकाशक—है। सातवाँ ‘कपिल’ नाम से, कपिल-वंश में प्रकीर्तित है।

Verse 38

शाल्मलस्येश्वराः सप्त सुतास्ते वै वपुष्मतः श्वेतश् च हरितश्चैव जीमूतो रोहितस् तथा

शाल्मली वृक्ष के सात अधिष्ठाता ईश्वर हैं; वे वपुष्मान के ही पुत्र हैं—श्वेत, हरित, जीमूत और रोहित आदि।

Verse 39

वैद्युतो मानसश्चैव सुप्रभः सप्तमस् तथा श्वेतस्य देशः श्वेतस्तु हरितस्य च हारितः

वैद्युत, मानस और सुप्रभ—ये भी (उनमें) हैं, तथा सुप्रभ सातवाँ है। श्वेत का देश ‘श्वेत’ कहलाता है और हरित का देश ‘हारित’ कहा जाता है।

Verse 40

जीमूतस्य च जीमूतो रोहितस्य च रोहितः वैद्युतो वैद्युतस्यापि मानसस्य च मानसः

जीमूत का (देश) ‘जीमूत’ है, रोहित का ‘रोहित’ है; वैद्युत का ‘वैद्युत’ और मानस का ‘मानस’ कहलाता है।

Verse 41

सुप्रभः सुप्रभस्यापि सप्त वै देशलाञ्छकाः प्लक्षद्वीपे तु वक्ष्यामि जम्बूद्वीपादनन्तरम्

सुप्रभ और सुप्रभ (नामक) भी—ये सात देश-चिह्न (विभाग) हैं। अब जम्बूद्वीप के वर्णन के अनन्तर मैं प्लक्षद्वीप का वर्णन करूँगा।

Verse 42

सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरा नृपाः ज्येष्ठः शान्तभयस्तेषां सप्तवर्षाणि तानि वै

मेधातिथि के सात पुत्र थे, जो प्लक्षद्वीप के अधिपति राजा बने। उनमें ज्येष्ठ शान्तभय था; और वे प्रदेश वास्तव में सात ‘वर्ष’ (उप-भूमियाँ) हैं।

Verse 43

तस्माच्छान्तभयाच्चैव शिशिरस्तु सुखोदयः आनन्दश् च शिवश्चैव क्षेमकश् च ध्रुवस् तथा

इसलिए वह ‘भय-शान्त’ कहलाता है और ‘शिशिर’ भी—जो शीतल होकर सुख का उदय कराता है। वही आनन्दस्वरूप, वही शिव—मंगलमय; वही क्षेम देने वाला और ध्रुव, अचल-अविनाशी पति है।

Verse 44

तानि तेषां तु नामानि सप्तवर्षाणि भागशः निवेशितानि तैस्तानि पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे

उनके वे नाम तथा भागों में विभक्त सात वर्ष—उनके द्वारा पहले ही स्वायम्भुव मन्वन्तर में नियत लोक-क्रम के अनुसार स्थापित किए गए थे।

Verse 45

मेधातिथेस्तु पुत्रैस्तैः प्लक्षद्वीपनिवासिभिः वर्णाश्रमाचारयुताः प्रजास्तत्र निवेशिताः

तदनन्तर मेधातिथि के उन पुत्रों ने—जो प्लक्षद्वीप में निवास करते थे—वर्ण और आश्रम के आचार से युक्त प्रजाओं को वहाँ बसाया, ताकि उस देश में धर्म स्थिर रहे।

Verse 46

प्लक्षद्वीपादिवर्षेषु शाकद्वीपान्तिकेषु वै ज्ञेयः पञ्चसु धर्मो वै वर्णाश्रमविभागशः

प्लक्षद्वीप आदि प्रदेशों से लेकर शाकद्वीप तक—इन पाँचों द्वीपों में धर्म को वर्ण और आश्रम के विभाग के अनुसार ही समझना चाहिए।

Verse 47

सुखमायुः स्वरूपं च बलं धर्मो द्विजोत्तमाः पञ्चस्वेतेषु द्वीपेषु सर्वसाधारणं स्मृतम्

हे द्विजोत्तमों, सुख, आयु, देह-स्वरूप, बल और धर्म—ये पाँचों द्वीपों में सबके लिए समान रूप से स्मृत माने गए हैं।

Verse 48

रुद्रार्चनरता नित्यं महेश्वरपरायणाः अन्ये च पुष्करद्वीपे प्रजाताश् च प्रजेश्वराः

वे सदा रुद्र-पूजन में रत और महेश्वर में पूर्ण शरणागत थे। पुष्करद्वीप में अन्य प्रजेश्वर भी उत्पन्न हुए, जो सृष्टि का पालन करते हुए परम पति में स्थित रहे।

Verse 49

प्रजापतेश् च रुद्रस्य भावामृतसुखोत्कटाः

प्रजापति के प्रसंग में रुद्र के वे भाव भी कहे जाते हैं, जो अंतर्भाव के अमृत-रस और उससे उत्पन्न आनंद से तीव्र व उत्कट हैं।

Frequently Asked Questions

The dvipas are Jambu, Plaksha, Shalmali, Kusha, Krauncha, Shaka, and Pushkara; the surrounding oceans are described क्रमशः as Kshara, Ikshurasa, Sura, Ghrita, Dadhi, Kshira, and Svadu (fresh-water).

It states that Shiva, accompanied by his ganas, is present in all oceans as ‘Jala-rupi Bhava’—a theological framing that the cosmos is pervaded and sustained by Shiva, not merely a physical geography.

The text links Vishnu’s Yoga Nidra to ‘Shiva-jnana-dhi’ and uses the sleep/awakening motif to teach that cosmic manifestation (jagat) follows divine will—ultimately under the grace and sovereignty of the Devadeva.

The chapter notes the establishment of praja communities aligned with Varna-ashrama conduct, and highlights Rudra-archana (worship of Rudra/Shiva) and Maheshvara-parayanata (exclusive devotion to Shiva) as a prevailing orientation.