Adhyaya 25
Anushanga PadaAdhyaya 2591 Verses

Adhyaya 25

Rāma’s Stuti of Śiva (Śarva) and the Theophany of the Three‑Eyed Lord

इस अध्याय में वसिष्ठ आदि ऋषि की ऋषि-से-ऋषि कथा के रूप में प्रसंग चलता है। मरुत्-गणों से घिरे जगत्पति भगवान् शिव प्रकट होते हैं। त्रिनेत्र, चन्द्रशेखर, वृषेन्द्रवाहन, शम्भु, शर्व को देखकर राम बार-बार उठकर भक्तिभाव से दण्डवत् प्रणाम करते हैं और विस्तृत स्तुति करते हैं। स्तुति में शिव के सर्वकर्म-साक्षी, भूतों और लोकों के स्वामी होने, वृषध्वज, कपालधारी, भस्म-विभूषित रूप, कैलास व श्मशान-निवास तथा त्रिपुर-वध, दक्ष-यज्ञ-विघ्न, अन्धक-वध और कालकूट-विष-प्रसंग जैसे महाकर्मों का संक्षिप्त किन्तु सघन वर्णन है।

Shlokas

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने चतुर्विंशतितमो ऽध्यायः // २४// वसिष्ठ उवाच ततस्त द्रक्तियोगेन स प्रीतात्मा जगत्पतिः / प्रत्यक्षमगमत्तस्य सर्वैः सह मरुद्गणैः

इस प्रकार श्रीब्रह्माण्ड महापुराण के वायुप्रोक्त मध्यभाग के तृतीय उपोद्धातपाद के अर्जुनोपाख्यान में चौबीसवाँ अध्याय समाप्त। वसिष्ठ बोले—तब दर्शन-योग के द्वारा प्रसन्नचित्त जगत्पति (शिव) समस्त मरुद्गणों सहित उसके सामने प्रत्यक्ष प्रकट हुए।

Verse 2

तं दृष्ट्वा देवदेवेशं त्रिनेत्रं चन्द्रशेखरम् / वृषेन्द्रवाहनं शंभुं भूतकोटिसमन्वितम्

उसे देखकर—देवों के देवेश, त्रिनेत्र, चन्द्रशेखर, वृषभवाहन शम्भु, जो भूत-कोटियों से घिरे थे।

Verse 3

ससंभ्रमं समुत्थाय हर्षेणाकुललोचनः / प्रणाममकरोद्भक्त्या शर्वाय भुवि भार्गवः

हर्ष से व्याकुल नेत्रों वाला भार्गव पृथ्वी पर घबराकर उठ खड़ा हुआ और भक्ति से शर्व को प्रणाम किया।

Verse 4

उत्थायोत्थाय देवेशं प्रणम्य शिरसासकृत् / कृताञ्जलिपुटो रामस्तुष्टाव च जगत्पतिम्

बार-बार उठकर देवेश को सिर से प्रणाम करके, हाथ जोड़कर राम ने जगत्पति की स्तुति की।

Verse 5

राम उवाच नमस्ते देवदेवेश नमस्ते परमेश्वर / नमस्ते जगतो नाथ नमस्ते त्रिपुरान्तक

राम बोले: हे देवदेवेश, आपको नमस्कार; हे परमेश्वर, आपको नमस्कार। हे जगन्नाथ, आपको नमस्कार; हे त्रिपुरान्तक, आपको नमस्कार।

Verse 6

नमस्ते सकलाध्यक्ष नमस्ते भक्तवत्सल / नमस्ते सर्वभूतेश नमस्ते वृषभध्वज

हे समस्त के अधीक्षक, आपको नमस्कार; हे भक्तवत्सल, आपको नमस्कार। हे सर्वभूतेश, आपको नमस्कार; हे वृषभध्वज, आपको नमस्कार।

Verse 7

नमस्ते सकलाधीश नमस्ते करुणाकर / नमस्ते सकलावास नमस्ते नीललोहित

हे समस्तों के अधीश्वर, आपको नमस्कार; हे करुणा के सागर, आपको नमस्कार। हे सबके आश्रय, आपको नमस्कार; हे नील-लोहित (नीलकण्ठ) प्रभु, आपको नमस्कार।

Verse 8

नमः सकलदेवारिगणनाशाय शूलिने / कपालिने नमस्तुभ्यं सर्वलोकैकपालिने

समस्त देव-शत्रुओं के गण का नाश करने वाले शूलधारी को नमः। कपालधारी, समस्त लोकों के एकमात्र पालक, आपको नमस्कार।

Verse 9

श्मशानवासिने नित्यं नमः कैलासवासिने / नमो ऽस्तु पाशिने तुभ्यं कालकूटविषाशिने

श्मशान में नित्य वास करने वाले को नमः; कैलास में निवास करने वाले को नमः। पाशधारी आपको नमस्कार हो; कालकूट विष का भक्षण करने वाले को नमः।

Verse 10

विभवे ऽमरवन्द्याय प्रभवे ते स्वयंभुवे / नमो ऽखिलजगत्कर्मसाक्षिभूताय शंभवे

हे विभवस्वरूप, देवों द्वारा वन्दित, हे प्रभव, स्वयंभू—आपको नमः। हे शम्भु, समस्त जगत् के कर्मों के साक्षी-स्वरूप, आपको नमस्कार।

Verse 11

नमस्त्रिपथ गाफेनभासिगार्द्धन्दुमौलिने / महाभोगीन्द्रहाराय शिवाय परमात्मने

त्रिपथ (गंगा) के फेन से दीप्त अर्धचन्द्र-मौलि को नमस्कार। महाभोगीन्द्र (महान् नाग) के हार से विभूषित शिव, परमात्मा को नमः।

Verse 12

भस्मसंच्छन्नदेहाय नमोर्ऽकाग्नीन्दुचक्षुषे / कपर्दिने नमस्तुभ्यमन्धकासुरमर्द्दिने

भस्म से आच्छादित देह वाले, सूर्य-अग्नि-चन्द्र नेत्रधारी को नमस्कार। जटाधारी, अन्धकासुर का मर्दन करने वाले आपको नमः।

Verse 13

त्रिपुरध्वंसिने दक्षयज्ञविध्वंसिने नमः / गिरिजाकुचकाश्मीरविरञ्जितमहोरसे

त्रिपुर का ध्वंस करने वाले, दक्ष के यज्ञ का विध्वंस करने वाले को नमः। गिरिजा के कुच-कुङ्कुम से रञ्जित विशाल वक्ष वाले को नमस्कार।

Verse 14

महादेवाय मह ते नमस्ते कृत्तिवाससे / योगिध्येयस्वरूपाय शिवायाचिन्त्यतेजसे

महादेव! आपको बार-बार नमस्कार; चर्मवस्त्र धारण करने वाले को नमः। योगियों के ध्यान-गम्य स्वरूप, अचिन्त्य तेज वाले शिव को प्रणाम।

Verse 15

स्वभक्तहृदयांभोजकर्णिकामध्यवर्त्तिने / सकलागमसिद्धान्तसाररूपाय ते नमः

अपने भक्तों के हृदय-कमल की कर्णिका में विराजमान को नमः। समस्त आगम-सिद्धान्तों के सारस्वरूप आपको प्रणाम।

Verse 16

नमो निखिलयोगेन्द्रबोधनायामृतात्मने / शङ्करायाखिलव्याप्तमहिम्ने परमात्मने

समस्त योगेन्द्रों को बोध देने वाले, अमृतस्वरूप को नमः। अखिलव्याप्त महिमा वाले शंकर, परमात्मा को प्रणाम।

Verse 17

नमः शर्वाय शान्ताय ब्रह्मणे विश्वरुपिणे / आदिमध्यान्तहीनाय नित्यायाव्यक्तमूर्त्तये

शांत स्वरूप शर्व, विश्वरूप ब्रह्म को नमस्कार है; जो आदि‑मध्य‑अंत से रहित, नित्य और अव्यक्त मूर्ति हैं।

Verse 18

व्यक्ताव्यक्तस्वरूपाय स्थूलसूक्ष्मात्मने नमः / नमो वेदान्तवेद्याय विश्वविज्ञानरूपिणे

व्यक्त और अव्यक्त स्वरूप वाले, स्थूल और सूक्ष्म आत्मा को नमस्कार; वेदान्त से ज्ञेय, विश्व-ज्ञान-स्वरूप को नमो नमः।

Verse 19

नमः सुरासुरश्रेणिमौलिपुष्पार्चिताङ्घ्रये / श्रीकण्ठाय जगद्धात्रे लोककर्त्रे नमोनमः

देवों और असुरों की पंक्तियों के मुकुट-फूलों से पूजित चरणों वाले, श्रीकण्ठ, जगत् के धाता और लोक के कर्ता को बार-बार नमस्कार।

Verse 20

रजोगुणात्मने तुभ्यं विश्वसृष्टिविधायिने / हिरण्यगर्भरूपाय हराय जगदादये

रजोगुण-स्वरूप, विश्व-सृष्टि की व्यवस्था करने वाले, हिरण्यगर्भ-रूप धारण करने वाले, जगत् के आदि हर को नमस्कार।

Verse 21

नमो विश्वात्मने लोकस्थितिव्या पारकारिणे / सत्त्वविज्ञानरुपाय पराय प्रत्यगात्मने

विश्वात्मा, लोक-स्थिति के कार्य को करने वाले को नमस्कार; सत्त्व-ज्ञान-स्वरूप, परम और अंतर्मुख आत्मा को प्रणाम।

Verse 22

तमोगुणविकाराय जगत्संहारकारिणे / क्ल्पान्ते रुद्ररूपाय परापर विदे नमः

तमोगुण के विकारस्वरूप, जगत् का संहार करने वाले, कल्पान्त में रुद्ररूप धारण करने वाले परापर-विद् प्रभु को नमस्कार है।

Verse 23

अविकाराय नित्याय नमः सदसदात्मने / बुद्धिबुद्धिप्रबोधाय बुद्धीन्द्रियविकारिणे

अविकार, नित्य, सत्-असत्-स्वरूप प्रभु को नमस्कार; जो बुद्धि को जगाने वाले हैं और बुद्धि तथा इन्द्रियों के विकारों के अधिष्ठाता हैं।

Verse 24

वस्वादित्यमरुद्भिश्च साध्यरुद्राश्विभेदतः / यन्मायाभिन्नमतयो देवास्तस्मै नमोनमः

वसु, आदित्य, मरुत्, साध्य, रुद्र और अश्विन—इन भेदों से जो देवता माने जाते हैं, वे सब जिनकी माया से भिन्न-भिन्न मत वाले हो जाते हैं, उस प्रभु को बार-बार नमस्कार।

Verse 25

अविकारमजं नित्यं सूक्ष्मरूपमनौपमम् / तव यत्तन्न जानन्ति योगिनो ऽपि सदामलाः

आपका वह स्वरूप अविकार, अजन्मा, नित्य, सूक्ष्म और अनुपम है—जिसे सदा निर्मल योगी भी नहीं जान पाते।

Verse 26

त्वामविज्ञाय दुर्ज्ञेयं सम्यग्ब्रह्मादयो ऽपि हि / संसरन्ति भवे नूनं न तत्कर्मात्मकाश्चिरम्

हे दुर्ज्ञेय प्रभु! आपको सम्यक् न जान पाने से ब्रह्मा आदि भी निश्चय ही संसार-भव में भटकते हैं; वे कर्मस्वरूप होकर अधिक काल तक नहीं ठहरते।

Verse 27

यावन्नोपैति चरणौ तवाज्ञानविघातिनः / तावद्भ्रमति संसारे पण्डितो ऽचेतनो ऽपि वा

जब तक अज्ञान का नाश करने वाले आपके चरणों की शरण नहीं मिलती, तब तक संसार में भटकना पड़ता है—चाहे वह पंडित हो या अचेतन।

Verse 28

स एव दक्षः स कृती स मुनिः स च पण्डितः / भवतश्चरणांभोजे येन बुद्धिः स्थिरीकृता

वही दक्ष है, वही कृतार्थ है, वही मुनि और वही पंडित है, जिसकी बुद्धि आपके चरण-कमलों में स्थिर हो गई है।

Verse 29

सुसूक्ष्मत्वेन गहनः सद्भावस्ते त्रयीमयः / विदुषामपि मूढेन स मया ज्ञायते कथम्

आपका त्रयीमय सत्यस्वरूप अत्यन्त सूक्ष्म होने से गहन है; विद्वानों के लिए भी दुर्लभ—तो मुझ मूढ़ से वह कैसे जाना जाए?

Verse 30

अशब्दगोजरत्वेन महिम्नस्तव सांप्रतम् / स्तोतुमप्यनलं सम्यक्त्वा महं जडधीर्यतः

आपकी महिमा शब्दों की पहुँच से परे है; इसलिए जड़बुद्धि मैं उसे ठीक से स्तुति करने में भी समर्थ नहीं हूँ।

Verse 31

तस्मादज्ञानतो वापि मया भक्त्यैव संस्तुतः / प्रीतश्च भव देवेश ननु त्वं भक्तवत्सलः

इसलिए अज्ञानवश भी मैंने केवल भक्ति से आपकी स्तुति की है; हे देवेश, प्रसन्न हों—क्योंकि आप तो भक्तवत्सल हैं।

Verse 32

वसिष्ठ उवाच इति स्तुतस्तदा तेन भक्त्या रामेण शङ्करः / मेघगंभीरया वाचा तमुवाच हसन्निव

वसिष्ठ बोले—इस प्रकार भक्तिभाव से राम द्वारा स्तुत किए जाने पर शंकर ने मेघ-गम्भीर वाणी से, मानो मुस्कराते हुए, उससे कहा।

Verse 33

भगवानुवाच रामाहं सुप्रसन्नो ऽस्मि शोर्ंयशालितया तव / तपसा मयि भक्त्या च स्तोत्रेण च विशेषतः

भगवान बोले—हे राम, तुम्हारे शौर्य, तप, मुझमें भक्ति और विशेषतः इस स्तोत्र के कारण मैं अत्यन्त प्रसन्न हूँ।

Verse 34

वरं वरय तस्मात्त्वं यद्यदिच्छसि चेतसा / तुभ्यं तत्तदशेषेण दास्याम्यहमशेषतः

अतः तुम मन से जो-जो वर चाहो, वह वर माँगो; मैं तुम्हें वह सब पूर्ण रूप से प्रदान करूँगा।

Verse 35

वसिष्ठ उवाच इत्युक्तो देवदेवेन तं प्रणम्य भृगूद्वहः / कृताञ्जलिपुटो भूत्वा राजन्निदमुवाच ह

वसिष्ठ बोले—देवों के देव द्वारा ऐसा कहे जाने पर भृगुवंश-श्रेष्ठ ने उन्हें प्रणाम किया और हाथ जोड़कर, हे राजन्, यह कहा।

Verse 36

यदि देव प्रसन्नस्त्वं वारर्हे ऽस्मि च यद्यहम् / भवतस्तदभीप्सामि हेतुमस्त्राण्यशेषतः

यदि, हे देव, आप प्रसन्न हैं और मैं वर पाने योग्य हूँ, तो मैं आपसे समस्त दिव्य अस्त्रों का रहस्य सहित ज्ञान चाहता हूँ।

Verse 37

अस्त्रे शस्त्रे च शास्त्रे च न मत्तो ऽभ्यधिको भवेत् / लोकेषु मांरणेजेता न भवेत्त्वत्प्रसादतः

अस्त्र, शस्त्र और शास्त्र में मुझसे बढ़कर कोई न हो; और तुम्हारी कृपा से लोकों में मृत्यु को जीतने वाला भी कोई न बने।

Verse 38

वसिष्ठ उवाच तथेत्युक्त्वा ततः शंभुरस्त्रशस्त्राण्यशेषतः / ददौ रामाय सुप्रीतः समन्त्राणि क्रमान्नृप

वसिष्ठ बोले—“तथास्तु” कहकर, फिर शम्भु ने प्रसन्न होकर समस्त अस्त्र-शस्त्र, मंत्रों सहित, क्रम से राम को प्रदान किए, हे नृप।

Verse 39

सप्रयोगं ससंहारमस्त्रग्रामं चतुर्विधम् / प्रसादाभिमुखो रामं ग्राहयामास शङ्करः

प्रयोग और संहार सहित, चार प्रकार के अस्त्रसमूह को—प्रसन्न होकर—शंकर ने राम को ग्रहण कराया।

Verse 40

असंगवेगं शुभ्राश्वं सुध्वजं च रथोत्तमम् / इषुधी चाक्षयशरौ ददौ रामाय शङ्करः

शंकर ने राम को असंग वेग वाला श्वेत अश्व, उत्तम ध्वज से युक्त श्रेष्ठ रथ, तथा अक्षय बाणों वाली तरकश भी प्रदान की।

Verse 41

अभेद्यमजरं दिव्यं दृढज्यं विजयं धनुः / सर्वशस्त्रसहं चित्रं कवचं च महाधनम्

अभेद्य, अजर, दिव्य, दृढ़-प्रत्यंचा वाला ‘विजय’ धनुष, तथा सब शस्त्रों को सहने वाला विचित्र और अत्यन्त मूल्यवान कवच भी।

Verse 42

अजेयत्वं च युद्धेषु शौर्यं चाप्रतिमं भुवि / स्वेच्छया धारणे शाक्तिं प्राणानां च नराधिप

हे नराधिप! उसने तुम्हें युद्धों में अजेयता, पृथ्वी पर अनुपम शौर्य, अपनी इच्छा से प्राणों को धारण करने की शक्ति भी प्रदान की।

Verse 43

ख्यातिं च बीजमेत्रेण तन्नाम्ना सर्वलौकिकीम् / तपः प्रभावं च महत्प्रददौ भार्गवाय सः

उसने केवल उस नाम के बीज-मात्र से ही सर्वलोक में प्रसिद्धि, और महर्षि भार्गव को महान् तपः-प्रभाव भी प्रदान किया।

Verse 44

भक्ति चात्मनि रामाय दत्त्वा राजन्यथोचिताम् / सहितः सकलैर्भूतैश्चामरैश्चन्द्रशेखरः

चन्द्रशेखर ने राम को अपने प्रति राजोचित भक्ति प्रदान की; और समस्त भूतगणों तथा चामरधारियों सहित वह (वहाँ) उपस्थित रहा।

Verse 45

तेनैव वपुषा शंभुः क्षिप्रमन्तरधाद्धरः / कृतकृत्यस्ततो रामो लब्ध्वा सर्वमभीप्सितम्

उसी दिव्य रूप में धराधर शंभु शीघ्र ही अंतर्धान हो गए। तब राम, सब अभीष्ट प्राप्त कर, कृतकृत्य हो गए।

Verse 46

अदृश्यतां गते शर्वे महोदरमुवाच ह / महोदर मदर्थे त्वमिदं सर्वमशेषतः

शर्व के अदृश्य हो जाने पर (राम ने) महोदर से कहा— “हे महोदर! मेरे लिए तुम यह सब कुछ बिना शेष के (करो/व्यवस्थित करो)।”

Verse 47

रथचापादिकं तावत्परिरक्षितुमर्हसि / यदा कृत्यं ममैतेन तदानीं त्वं मया स्मृतः / रथचापादिकं सर्वं प्रहिणु त्वं मदन्तिकम्

तुम अभी रथ, धनुष आदि की रक्षा करो। जब मुझे इससे कोई कार्य होगा, तब मैं तुम्हें स्मरण करूँगा। तब रथ-धनुष आदि सब मेरे पास भेज देना।

Verse 48

वसिष्ठ उवाच तथेत्युक्त्वा गते तस्मिन्भृगुवर्यो महोदरे / कृतकृत्यो गुरुजनं द्रष्टुं गन्तुमियेष सः

वसिष्ठ बोले— ‘ऐसा ही हो।’ उसके चले जाने पर महोदर में श्रेष्ठ भृगु-पुत्र कृतकृत्य होकर गुरुजनों के दर्शन हेतु जाने की इच्छा करने लगा।

Verse 49

गच्छन्नथ तदासौ तु हिमाद्रिवनगह्वरे / विवेश कन्दरं रामो भाविकर्मप्रचोदितः

फिर चलते-चलते वह राम हिमालय के वन-गह्वर में पहुँचा और भावी कर्म से प्रेरित होकर एक गुफा में प्रवेश कर गया।

Verse 50

स तत्र ददृशे बालं धृतप्राणमनुद्रुतम् / व्याघ्रेण विप्रतनयं रुदन्तं भीतभीतवत्

वहाँ उसने एक बालक को देखा—प्राण रोके हुए, भाग न सकने वाला—जो व्याघ्र के कारण भयभीत होकर ब्राह्मण-पुत्र रोता जा रहा था।

Verse 51

दृष्ट्वानुकंपहृदयस्तत्परित्राणकातरः / तिष्ठतिष्ठेति तं व्याघ्रं वदन्नुच्चैरथान्वयात्

उसे देखकर उसका हृदय करुणा से भर गया और उसे बचाने को व्याकुल होकर वह ऊँचे स्वर में ‘ठहर, ठहर’ कहता हुआ उस व्याघ्र की ओर दौड़ा।

Verse 52

तमनुद्रुत्य वेगेन चिरादिव भृगूद्वहः / आससाद वने घोरं शार्दूलमतिभीषणम्

उसे वेग से पीछा करते हुए, भृगुवंश-श्रेष्ठ ने मानो बहुत समय बाद वन में उस अत्यन्त भयानक बाघ को जा पकड़ा।

Verse 53

व्याघ्रेणानुद्रुतः सो ऽपि पलायन्वनगह्वरे / निपपात द्विजसुतस्त्रस्तः प्राणभयातुरः

बाघ से पीछा किया गया वह द्विजपुत्र भी वन की गुफाओं-सी घाटियों में भागता हुआ, प्राणभय से व्याकुल होकर गिर पड़ा।

Verse 54

रामो ऽपि क्रोधरक्ताक्षो विप्रपुत्रपरीप्सया / तृणमूलं समादाय कुशास्त्रेणाभ्यमन्त्रयत्

विप्रपुत्र की रक्षा की इच्छा से क्रोध से लाल नेत्रों वाले राम ने तृणमूल उठाकर कुशास्त्र से उसका अभिमंत्रण किया।

Verse 55

तावत्तरक्षुर्बलवानाद्रवत्पतितं द्विजम् / दृष्ट्वा ननादसुभृशं रोदसी कम्पयन्निव

तभी बलवान भालू उस गिरे हुए द्विज को देखकर दौड़ा और ऐसा प्रचण्ड गर्जा कि मानो पृथ्वी-आकाश को कंपा दे।

Verse 56

दग्ध्वा त्वस्त्राग्निना व्याघ्रं प्रहरन्तं नखाङ्कुरैः / अकृतव्रणमेवाशु मोक्षयामास तं द्विजम्

नखों से प्रहार करते उस बाघ को अस्त्राग्नि से दग्ध करके, उसने उस द्विज को बिना घाव किए ही शीघ्र छुड़ा दिया।

Verse 57

सो ऽपि ब्रह्माग्निनिर्दग्धदेहः पाप्मा नभस्तले / गान्धर्वं वपुरास्थाय राममाहेति सादरम्

वह पापी भी ब्रह्माग्नि से दग्ध देह होकर आकाश में गान्धर्व-रूप धारण कर आदरपूर्वक राम से बोला।

Verse 58

विप्रशापेन भोपूर्वमहं प्राप्तस्तरक्षुताम् / गच्छामि मोचितः शापात्त्वयाहमधुना दिवम्

हे भद्र! पहले ब्राह्मण के शाप से मैं राक्षस-भाव को प्राप्त हुआ था; अब तुम्हारे द्वारा शाप से मुक्त होकर मैं स्वर्ग को जाता हूँ।

Verse 59

इत्युक्त्वा तु गते तस्मिन्रामो वेगेन विस्मितः / पतितं द्विजपुत्रं तं कृपया व्यवपद्यत

यह कहकर वह चला गया; तब राम शीघ्र ही विस्मित होकर गिरे हुए उस ब्राह्मण-पुत्र के पास करुणा से पहुँचे।

Verse 60

माभैरेवं वदन्वाणीमारादेव द्विजात्मजम् / परमृशत्तदङ्गानि शनैरुज्जीवयन्नृप

‘मत डरो’—ऐसा कहते हुए राजा राम ने पास से ही उस ब्राह्मण-पुत्र के अंगों को स्पर्श किया और धीरे-धीरे उसे जीवित करने लगे।

Verse 61

रामेणोत्थापितश्चैवं स तदोन्मील्य लोचने / विलोकयन्ददर्शाग्रे भृगुश्रेष्ठमवस्थितम्

राम द्वारा उठाए जाने पर उसने तब नेत्र खोले; चारों ओर देखते हुए उसने सामने भृगु-श्रेष्ठ को खड़ा देखा।

Verse 62

भस्मीकृतं च शार्दूलं दृष्टवा विस्मयमागतः / गतभीराह कस्त्वं भोः कथं वेह समागतः

भस्म हो चुके बाघ को देखकर वह विस्मित हो गया। भय दूर कर बोला—“हे भद्र! तुम कौन हो, और यहाँ कैसे आए?”

Verse 63

केन वायं निहन्तुं मामुद्यतो भस्मसात्कृतः / तरक्षुर्भीषणाकारः साक्षान्मृत्युरिवापरः

किसके द्वारा यह, जो मुझे मारने को उद्यत था, भस्म कर दिया गया? यह भयानक रूप वाला तरक्षु तो मानो साक्षात् दूसरा मृत्यु ही है।

Verse 64

भयसंमूढमनमो ममाद्यापि महामते / हते ऽपि तस्मिन्नखिला भान्ति वै तन्मया दिशः

हे महामते! मेरा मन अब भी भय से मोहित है। उसके मारे जाने पर भी मुझे सब दिशाएँ उसी से भरी हुई-सी प्रतीत होती हैं।

Verse 65

त्वामेव मन्ये सकलं पिता माता सुत्दृद्गुरू / परमापदमापन्नं त्वं मां समुपजीवयन्

मैं तुम्हें ही सब कुछ मानता हूँ—पिता, माता, पुत्र और दृढ़ गुरु। मैं घोर आपदा में पड़ा था; तुमने ही मुझे जीवन-आधार दिया।

Verse 66

आसीन्मुनिवरः कश्चिच्छान्तो नाम महातपाः / पुत्रस्तस्यास्मि तीर्थार्थी शालग्राममयासिषम्

‘शान्त’ नाम के एक महातपस्वी मुनिवर थे। मैं उनका पुत्र हूँ, तीर्थ-यात्रा का अभिलाषी; और मेरे पास शालग्राम की बनी हुई तलवार है।

Verse 67

तस्मात्संप्रस्थितश्शैलं दिदृक्षुर्गन्धमादनम् / नानामुनिगणैर्जुष्टं पुण्यं बदरिकाश्रमम्

तब मैं गन्धमादन पर्वत को देखने हेतु चला और अनेक मुनिगणों से सेवित उस पवित्र बदरिकाश्रम की ओर बढ़ा।

Verse 68

गन्तुकामो ऽपहायाहं पन्थानं तु हिमाचले / प्रविशन्गहनं रम्यं प्रदेशालोकनाकुलम्

हिमालय में जाने की इच्छा से मैं मार्ग छोड़कर एक घने, रमणीय वन-प्रदेश में घुस गया, जहाँ चारों ओर दृश्य देखकर मन व्याकुल हो उठा।

Verse 69

दिशंप्राचीं समुद्दिश्य क्रोशमात्रमयासिषम् / ततो दिष्टवशेनाहं प्राद्रवं भयपीडितः

पूर्व दिशा की ओर मैं केवल एक क्रोश भर चला ही था कि फिर भाग्यवश भय से पीड़ित होकर मैं दौड़ पड़ा।

Verse 70

पतितश्च त्वया भूयोभूमेरुत्थापितो ऽधुना / पित्रेव नितरां पुत्रः प्रेम्णात्यर्थं दयालुना / इत्येष मम वृत्तान्तः साकल्येनोदितस्तव

मैं गिर पड़ा था, पर अब तुमने मुझे फिर भूमि से उठा लिया—जैसे अत्यन्त दयालु पिता प्रेम से पुत्र को उठाता है। यही मेरा वृत्तान्त मैंने तुम्हें पूर्णतः कह दिया।

Verse 71

वसिष्ठ उवाच इति पृष्टस्तदा तेन स्ववृत्तान्तमशेषतः / कथयामास राजेन्द्र रामस्तस्मै यथाक्रमम्

वसिष्ठ बोले—हे राजेन्द्र! इस प्रकार उससे पूछे जाने पर राम ने अपना समस्त वृत्तान्त उसे क्रमशः सुनाया।

Verse 72

ततस्तौ प्रीतिसंयुक्तौ कथयन्तौ परस्परम् / स्थित्वा नातिचिरं कालमथ गन्तुमियेष सः

तब वे दोनों प्रेम से युक्त होकर परस्पर बातें करते हुए कुछ ही समय ठहरे; फिर वह जाने की इच्छा करने लगा।

Verse 73

अन्वीयमानस्तेनाथ रामस्तस्माद्गुहामुखात् / निष्क्रम्यावसथं पित्रोः संप्रतस्थे मुदान्वितः

उसके साथ चलते हुए राम उस गुफा-द्वार से निकलकर माता-पिता के निवास की ओर आनंद सहित चल पड़े।

Verse 74

अकृतव्रण एवासौ व्याघ्रेण भुवि पातितः / रामेण रक्षितश्चाभुद्यस्माद्ध्याघ्रं विनिघ्नता

वह बिना घाव के ही बाघ द्वारा भूमि पर गिराया गया था; पर राम ने बाघ को मारकर उसकी रक्षा की, इसलिए वह बच गया।

Verse 75

तस्मात्तदेव नामास्य बभूव प्रथितं भुवि / विप्रपुत्रस्य राजेन्द्र तदेतत्सो ऽकृतव्रणः

इसी कारण, हे राजेन्द्र, उस ब्राह्मण-पुत्र का वही नाम पृथ्वी पर प्रसिद्ध हो गया—वह ‘अकृतव्रण’ कहलाया।

Verse 76

तदा प्रभृति रामस्य च्छायेवातपगा भुवि / बभूव मित्रमत्यर्थं सर्वावस्थासु पार्थिव

तब से, हे पार्थिव, वह पृथ्वी पर राम के लिए धूप में छाया के समान रहा; हर अवस्था में वह अत्यंत मित्र बन गया।

Verse 77

स तेनानुगतो राजन्भृगोरासाद्य सन्निधिम् / दृष्ट्वा ख्यातिं च सो ऽभ्येत्य विनयेनाभ्यवादयत्

हे राजन्, वह उसके साथ चलकर भृगु के समीप पहुँचा। ख्याति को देखकर वह आगे बढ़ा और विनयपूर्वक प्रणाम किया।

Verse 78

स ताभ्यां प्रियमाणाभ्यामाशीर्भिरभिनन्दितः / दिनानि कतिचित्तत्र न्यवसत्तत्प्रियेप्सया

उन दोनों के प्रसन्न होने पर उनके आशीर्वचनों से अभिनन्दित होकर, वह उनकी प्रियता पाने की इच्छा से वहाँ कुछ दिनों तक ठहरा रहा।

Verse 79

ततस्तयोरनुमते च्यवनस्य महामुनेः / आश्रमं प्रतिचक्राम शिष्यसंघैः समावृतम्

फिर उन दोनों की अनुमति से वह महर्षि च्यवन के आश्रम की ओर लौट चला, जहाँ शिष्यों के समूह से वह घिरा हुआ था।

Verse 80

नियन्त्रितान्तः करणं तं च संशान्तमानसम् / सुकन्याचापि तद्भार्यामवन्दत महामनाः

अन्तःकरण को संयमित और मन को शान्त किए हुए उस (मुनि) को, तथा उनकी पत्नी सुकन्या को भी उस महात्मा ने प्रणाम किया।

Verse 81

ताभ्यां च प्रीतियुक्ताभ्यां रामः समभिनन्दितः / और्वाश्रमं समापेदे द्रष्टुकामस्तपोनिधिम्

उन दोनों के स्नेहयुक्त अभिनन्दन से सम्मानित होकर राम, तप का निधि देखने की इच्छा से और्व के आश्रम में पहुँचा।

Verse 82

तं चाभिवाद्य मेधावी तेन च प्रतिनन्दितः / उवास तत्र तत्प्रीत्या दिनानि कतिचिन्नृप

उस मेधावी ने उसे प्रणाम किया; उसने भी उसे स्नेहपूर्वक अभिनन्दन किया। हे नृप, वह उसकी प्रसन्नता के लिए वहाँ कुछ दिन ठहरा।

Verse 83

विसृष्टस्तेन शनकैरृचीकभवनं मुदा / प्रतस्थे भार्गवः श्रीमानकृतव्रणसंयुतः

उसके द्वारा धीरे-धीरे विदा किए जाने पर, श्रीमान् भार्गव हर्षपूर्वक ऋचीक के आश्रम की ओर चला, और उसके घाव भर चुके थे।

Verse 84

अवन्दत पितुः पित्रोर्नत्वा पादौ पृथक् पृथक् / तौ च तं नृप संहर्षाच्चाशिषा प्रत्यनन्दताम्

उसने पिता और माता—दोनों के चरणों में अलग-अलग प्रणाम किया। हे नृप, वे दोनों भी हर्ष से उसे आशीर्वाद देकर प्रसन्न हुए।

Verse 85

पृष्टश्च ताभ्यामखिलं निजवृत्तमुदारधीः / कथयामास राजेन्द्र यथावृत्तमनुक्रमात्

उन दोनों के पूछने पर उदारबुद्धि ने अपना समस्त वृत्तान्त, हे राजेन्द्र, जैसा घटित हुआ था वैसा ही क्रम से कह सुनाया।

Verse 86

स्थित्वा दिनानि कतिचित्तत्रापि तदनुज्ञया / जगामावसथं पित्रोर्मुदा परमया युतः

वहाँ भी कुछ दिन ठहरकर, उनकी अनुमति से वह परम हर्ष से युक्त होकर माता-पिता के निवास-स्थान को गया।

Verse 87

अभ्येत्य पितरौ राजन्नासी नावाश्रमोत्तमे / अवन्दत तयोः पादौ यथावद्भृगुनन्दन

हे राजन्, भृगुनन्दन ने माता-पिता के पास आकर श्रेष्ठ नावाश्रम में बैठा और विधिपूर्वक उनके चरणों में वंदना की।

Verse 88

पादप्रणामावनतं समुत्थाप्य च सादरम् / आश्लिष्य नेत्रसलिलैर्नन्दन्तौ पर्यषिञ्चताम्

चरणों में झुके हुए उसे उन्होंने सादर उठाया, गले लगाया, और आनंदित होकर नेत्रों के जल से उसे भिगो दिया।

Verse 89

आशीर्भिरभिनन्द्याङ्के समारोप्य सुहुर्मुखम् / विक्षन्तौ तस्य चाङ्गानि परिस्पृश्यापतुर्मुदम्

आशीर्वाद देकर उन्होंने उसे हर्ष से गोद में बैठाया; उसके अंगों को देखते और स्पर्श करते हुए दोनों को अपार आनंद हुआ।

Verse 90

अपृच्छताञ्च तौ रामं कलेनैतावता त्वया / किं कृतं पुत्र को वायं कुत्र वा त्वमुपस्थितः

फिर दोनों ने राम से पूछा—“पुत्र, इतने समय में तुमने क्या किया? यह कौन है? और तुम कहाँ से यहाँ आए हो?”

Verse 91

कथं सह सकाशे त्वमास्थितो वात्र वागतः / त्वयेतदखिलं वत्स कथ्यतां तथ्यमावयोः

“तुम उसके साथ कैसे रहे, या यहाँ कैसे आए? वत्स, यह सब हमें सत्य-सत्य बताओ।”

Frequently Asked Questions

In the provided sample, the chapter’s emphasis is not a formal vamśa list but a legitimizing devotional frame: Rāma’s encounter with Śiva and the stuti supply divine identifiers and sanctioning context that can be attached to royal/epic line narratives elsewhere in the Purāṇa.

Rather than measurements, the chapter encodes cosmological governance through titles like ‘sarvalokaikapālin’ (protector of all worlds) and locational anchors such as Kailāsa and the cremation-ground (śmaśāna), which function as realm/abode nodes in a cosmological graph.

Based on the sample, the content is a Śaiva theophany and stuti centered on Rāma and Śiva, not an explicit Lalitopākhyāna segment and not a Vidyā/Yantra exposition; its primary utility is epithet-based entity mapping and mythic cross-references (Tripura, Dakṣa-yajña, Andhaka, Kālakūṭa).