Adhyaya 174: The Sanctifying Power of River Confluences: Release from the Preta-State and the Rite of Śravaṇa Dvādaśī with Vāmana Worship

Verse 1

श्रीवराह उवाच॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि महापातकनाशनम्॥ सङ्गमस्य प्रभावं हि पापिनामपि मुक्तिदम्॥

શ્રીવરાહ બોલ્યા: હવે હું ફરી એક બીજું કહું છું—મહાપાતકોનો નાશ કરનારું; એટલે સંગમનો એવો પ્રભાવ, જે પાપીઓને પણ મુક્તિ આપે છે.

Verse 2

अत्रैव श्रूयते पूर्वं ब्राह्मणः संशितव्रतः॥ महानामेति विख्यातः स्थितोऽसौ वनमाश्रितः॥

અહીં જ પૂર્વકાળથી એવું સાંભળવામાં આવે છે કે સંયમિત વ્રતવાળો એક બ્રાહ્મણ ‘મહાનામ’ નામે વિખ્યાત હતો; તેણે વનનો આશ્રય લઈને ત્યાં નિવાસ કર્યો।

Verse 3

स्वाध्याययुक्तो होमे च नित्ययुक्तः स योगवित्॥ जपहोमपरो नित्यं स्वकालं क्षपते च सः॥

તે સ્વાધ્યાય અને હોમમાં સદૈવ નિયુક્ત, યોગવિદ હતો; નિત્ય જપ-હોમમાં પરાયણ રહી પોતાના સમયને વિધિપૂર્વક વિતાવતો હતો।

Verse 4

एवं कर्माणि कुर्वन्स ब्रह्मलोकजिगीषया॥ बहून्यब्दान्यतीतानि ब्राह्मणस्य वने तदा॥

આ રીતે કર્મો કરતા અને બ્રહ્મલોક પ્રાપ્ત કરવાની ઇચ્છાથી, તે બ્રાહ્મણના વનમાં અનેક વર્ષો વીતી ગયા।

Verse 5

तस्य बुद्धिरियं जाता तीर्थाभिगमनं प्रति॥ पुनस्तीर्थजलैरेतत्क्षालयामि कलेवरम्॥

ત્યારે તેના મનમાં તીર્થગમનનો વિચાર ઊભો થયો—‘ફરી તીર્થોના જળથી હું આ દેહને શુદ્ધ કરીશ.’

Verse 6

प्रयातो विधिवत्साक्षात् सूर्यस्योदयणं प्रति ॥ असिकुण्डादितः कृत्वा दक्षिणां कोटिकां ततः

તે વિધિપૂર્વક પ્રસ્થાન કરીને સીધા સૂર્યોદયસ્થાન તરફ ગયો; અસિકુંડથી આરંભ કરીને પછી તેણે દક્ષિણ કોટિકા (પરિક્રમા-માર્ગ) પૂર્ણ કરી।

Verse 7

तथा चोत्तरकोट्यां तु तथा मन्माथुरं च यत् ॥ क्रमेण सर्वतीर्थानि स्नात्वा मामपि पुष्करम्

તેમ જ ઉત્તર-કોટિમાં અને તેમ જ મારી મથુરા-સંબંધિત સ્થાને—ક્રમશઃ સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કરીને, તેણે મારા પુષ્કરમાં પણ સ્નાન કરવાનો નિશ્ચય કર્યો।

Verse 8

गत्वा सर्वाणि तीर्थानि स्नात्वा पूतो भवाम्यहम् ॥ इति कृत्वा मथुराया निर्जगामाथ स द्विजः

“બધા તીર્થોમાં જઈ સ્નાન કરું તો હું પવિત્ર બની જઈશ.” એમ નક્કી કરીને તે દ્વિજ મથુરાથી નીકળી પડ્યો।

Verse 9

कृतपूजानमस्कारः अध्वानं प्रत्यपद्यत ॥ अध्वप्रपन्नो ह्यदृशत्पञ्चप्रेतान्सुभीषणान्

પૂજા અને નમસ્કાર કરીને તે માર્ગે નીકળ્યો; માર્ગમાં આગળ વધતાં તેણે પાંચ અત્યંત ભયાનક પ્રેતોને જોયા।

Verse 10

ईषदुत्त्रस्तहृदयस्तिष्ठदुन्मील्य चक्षुषी ॥ आलम्ब्य स ततो धैर्यं त्रासमुत्सृज्य दूरतः

હૃદયમાં થોડો ભય લઈને તે થંભી ગયો અને આંખો ખોલીને જોયું; પછી ધૈર્ય ધારણ કરીને, ભય ત્યજી, તે દૂર જ રહ્યો।

Verse 11

पप्रच्छ मधुरालापः के यूयं रौद्रमूर्त्तयः ॥ भवन्तः कर्मणा केन दुष्कृतेन भयावहाः

મધુર વાણીથી તેણે પૂછ્યું—“રૌદ્ર રૂપવાળાઓ, તમે કોણ છો? કયા કર્મથી, કયા દુષ્કૃત્યથી તમે એટલા ભયાનક બન્યા છો?”

Verse 12

एकस्थानात्सदा यूयं प्रस्थिताः कुत्र वा सदा ॥ प्रेता ऊचुः ॥ क्षुत्पिपासातुरा नित्यं बहुदुःखसमन्विताः

“એક જ સ્થાનથી તમે સદા પ્રસ્થાન કરો છો—નિરંતર ક્યાં જાઓ છો?” પ્રેતો બોલ્યા—“અમે હંમેશાં ભૂખ અને તરસથી પીડિત, અનેક દુઃખોથી ઘેરાયેલા છીએ।”

Verse 13

दुर्बुद्ध्या च वृताः सर्वे हीनज्ञानाः विचेतसः ॥ न जानीमो दिशं काचिद्विदिशं चापि चाध्वनि

અમે બધા દુર્બુદ્ધિથી ઘેરાયેલા છીએ—જ્ઞાનમાં હીન અને ચિત્તે ગૂંચવાયેલા. માર્ગમાં અમને કોઈ દિશા પણ ખબર નથી, ઉપદિશા પણ નથી જાણતી।

Verse 14

नान्तरिक्षं महीम् चापि जानीमो दिवसं तथा ॥ यदेतद्दुःखमापन्नं सुखोदर्कफलं भवेत्

અમને ન આકાશ જાણે છે, ન પૃથ્વી; તેમજ દિવસ (કાળપ્રવાહ) પણ જાણતા નથી. અમારે પર આવેલું આ દુઃખ અંતે સુખદ પરિણામ આપનારું બને।

Verse 15

अप्रकाममिदं भाति भास्करोदयणं प्रति ॥ अहं पर्युषितो नाम परः सूचिमुखस्ततः

સૂર્યોદય સામે જોતા આ અમને શાંતિ વિના, અવિરત જણાય છે. મારું નામ પર્યુષિત છે; અને બીજો સૂચીમુખ છે.

Verse 16

शीघ्रगो रोधकश्चैव पञ्चमो लेखकस्तथा ॥ ब्राह्मण उवाच ॥ प्रेतानां कर्मजातानां नाम्नां वै सम्भवः कुतः

તેમજ શીઘ્રગ, રોધક અને પાંચમો લેખક પણ (છે). બ્રાહ્મણે કહ્યું—“કર્મજાત પ્રેતોના આ નામોની ઉત્પત્તિ ક્યાંથી થાય છે?”

Verse 17

किं तत्कारणमेतद्धि यूयं सर्वे सनामकाः ॥ प्रेत उवाच ॥ अहं स्वादु सदाश्नामि दद्मि पर्युषितं द्विजे

“આનું કારણ શું છે કે તમે બધા આવા નામવાળા છો?” પ્રેત બોલ્યો—“હું હંમેશાં સ્વાદિષ્ટ ભોજન કરું છું, પરંતુ બ્રાહ્મણને બાસી (પર્યુષિત) અન્ન આપું છું.”

Verse 18

एतत्कारणमुद्दिश्य नाम पर्युषितं द्विज ॥ सूचिता बहवोऽनेन विप्राश्चान्नादिकाङ्क्षिणः

હે દ્વિજ, આ કારણને ધ્યાનમાં રાખીને મારું નામ ‘પર્યુષિત’ પડ્યું. આથી અન્ન વગેરે ઇચ્છનાર ઘણા બ્રાહ્મણો ભ્રમિત/છેતરાયા.

Verse 19

एतत्कारणमुद्दिश्य शीघ्रगस्तेन शोच्यते ॥ एको गृहस्य मध्ये तु भुङ्क्ते द्विजभयेन हि

આ કારણથી તેને ‘શીઘ્રગ’ કહેવામાં આવે છે; કારણ કે બ્રાહ્મણના ભયથી તે ઘરના અંદર એકલો જ ભોજન કરે છે.

Verse 20

समारुह्योद्विग्नमना रोधकस्तेन शोच्यते ॥ मौनेनापि स्थितो नित्यं याचितोऽपि लिखेन्महीम्

ચઢીને, ઉદ્વિગ્ન મનવાળો હોવાથી તેને ‘રોધક’ કહે છે. તે નિત્ય મૌનમાં ઊભો રહે; અને માગ્યા છતાં જમીન પર જ લખે/રેખા દોરે.

Verse 21

अस्माकमपि पापिष्ठो लेखकस्तेन नाम वै ॥ मदेन लेखकॊ याति रोधकस्तु ह्यवाक्छिराः

અમામાં પણ સૌથી પાપી ‘લેખક’ છે; તેથી જ તેનું એ નામ છે. ‘લેખક’ મદ/અહંકારમાં ફરતો રહે છે, જ્યારે ‘રોધક’ માથું નમાવી (નીચું મુખ કરીને) રહે છે.

Verse 22

शीघ्रगः पङ्गुतां प्राप्तः परं सूचिमुखस्ततः ॥ उषितः केवलग्रीवो लम्बौष्ठो वै महोदरः

શીઘ્રગ લંગડો બને છે; ત્યાર પછી બીજો ‘સૂચિમુખ’ (સોય જેવું મુખ) થાય છે. કોઈ ‘ઉષિત’—માત્ર ગ્રીવાવાળો, કોઈ જાડા હોઠવાળો, અને કોઈ મહોદર (મોટા પેટવાળો) થાય છે.

Verse 23

बृहद्वृषणशुष्काङ्गः पापादेव प्रजायते ॥ एतत्ते सर्वमाख्यातमात्मवृत्तान्त सम्भवम्

વિશાળ વૃષણ અને સુકાયેલા અંગોવાળો જીવ માત્ર પાપથી જ જન્મે છે. આ બધું તને કહેવામાં આવ્યું—અમારા પોતાના આચરણવૃત્તાંતમાંથી ઉપજેલું.

Verse 24

यदि ते श्रवणे श्रद्धा पृच्छ चान्यद्यदिच्छसि ॥ ब्राह्मण उवाच ॥ ये जीवा भुवि तिष्ठन्ति सर्व आहारजीविनः

જો તને સાંભળવામાં શ્રદ્ધા હોય, તો તું ઇચ્છે તે બીજું પણ પૂછ. બ્રાહ્મણે કહ્યું—પૃથ્વી પર રહેતા બધા જીવો આહારથી જ જીવિત રહે છે.

Verse 25

युष्माकमपि चाहारं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ प्रेता ऊचुः ॥ शृणु चाहारमस्माकं सर्वभूतदयापर

તમારા આહાર વિષે પણ હું તત્ત્વથી સાંભળવા ઇચ્છું છું. પ્રેતોએ કહ્યું—હે સર્વભૂતદયાપર, અમારો આહાર સાંભળો.

Verse 26

यच्छ्रुत्वा निन्दसे नित्यं भूयो भूयश्च नित्यशः ॥ श्लेष्ममूत्रपुरीषेण योषितां च समन्ततः

આ સાંભળીને તું સતત નિંદા કરે છે—વારંવાર, નિત્ય—અને સર્વત્ર સ્ત્રીઓને કફ, મૂત્ર અને વિષ્ટા દ્વારા જ વર્ણવે છે.

Verse 27

गृहाणि त्यक्तशौचानि प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै ॥ बलिमन्त्रविहीनानि दानहीनानि यानि च

જ્યાં ઘરોમાં શૌચ-શુદ્ધિનો ત્યાગ થયો છે, ત્યાં પ્રેતો નિશ્ચયે ભોજન કરે છે—વિશેષ કરીને જ્યાં બલિ અને મંત્ર વિહિન હોય તથા દાનનો અભાવ હોય।

Verse 28

नित्यं च कलहो यत्र प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै ॥ अपात्रे प्रतिदत्तानि विधिहीनानि यानि च ॥ निन्दितानां द्विजातीनां जुगुप्सितकुलोद्भवे

જ્યાં નિત્ય કલહ થાય છે, ત્યાં પ્રેતો નિશ્ચયે ભોજન કરે છે; તેમજ અપાત્રને આપેલું દાન, વિધિ વિના આપેલું, અને નિંદિત દ્વિજોને—ઘૃણિત કુળમાં જન્મેલાને—આપેલું પણ તેઓ ભોગવે છે।

Verse 29

जातानां विहितानां च दुष्कृतं कर्म कुर्वताम् ॥ तेभ्यो दत्तं तदस्माकमुपतिष्ठति भोजने

જેઓ જન્મથી અને શાસ્ત્રવિધિથી યોગ્ય હોવા છતાં દુષ્કર્મ કરે છે, તેમને આપેલું દાન અમારું—અર્થાત્ પ્રેતોનું—ભોજન બનીને ઉપસ્થિત થાય છે।

Verse 30

एतत्पापतरं चान्यद्भोजनं दुष्टकर्मिणाम् ॥ निर्विण्णाः प्रेतभावेन पृच्छामः सुदृढव्रत

અને આ બીજો વિષય—દુષ્ટકર્મીઓનું ‘ભોજન’—હજી વધુ પાપમય છે. પ્રેતભાવથી કંટાળી અમે તમને પૂછીએ છીએ, હે દૃઢવ્રતધારી।

Verse 31

प्रेतो यथा न भवति तथा ब्रूहि तपोधन ॥ ब्राह्मण उवाच ॥ एकरात्रत्रिरात्रेण कृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः

હે તપોધન, પ્રેત ન બને તે રીતે કહો. બ્રાહ્મણે કહ્યું—એકરાત્રિ, ત્રિરાત્રિ, કૃચ્છ્ર, ચાન્દ્રાયણ વગેરે પ્રાયશ્ચિત્તોથી।

Verse 32

व्रतैरभ्युद्यतः पूतो न प्रेतो जायते नरः ॥ मिष्टान्नपानदाता च सततं श्रद्धयान्वितः

વ્રતોમાં ઉત્સાહપૂર્વક લાગી શુદ્ધ થયેલો મનુષ્ય પ્રેત બનતો નથી. અને જે શ્રદ્ધાપૂર્વક સદા મીઠું અન્ન તથા પાન દાન કરે છે, તે પણ પ્રેત થતો નથી.

Verse 33

यतीनां पूजको नित्यं न प्रेतो जायते नरः ॥ त्रीणद्भिः पञ्च चैकेन वा प्रतिनित्यं तु पोषयेत्

જે નિત્ય યતિઓ (સંન્યાસીઓ)ની પૂજા કરે છે, તે પ્રેત બનતો નથી. અને દરરોજ ત્રણ, અથવા પાંચ, અથવા એક (ભાગ/માત્રા)થી પણ અન્યનું પોષણ કરવું જોઈએ.

Verse 34

सर्वभूतदयालुश्च न प्रेतो जायते नरः ॥ देवातिथिषु पूजासु गुरुपूजासु नित्यशः

જે સર્વ ભૂતો પ્રત્યે દયાળુ છે, તે પ્રેત બનતો નથી. જે દેવો અને અતિથિઓના સન્માન-પૂજામાં તથા ગુરુપૂજામાં નિત્ય પ્રવૃત્ત રહે છે, તે પણ પ્રેત થતો નથી.

Verse 35

रतो वै पितृपूजायां न प्रेतो जायते नरः ॥ जितक्रोधो ह्यमात्सर्यस्तृष्णासङ्गविवर्जितः

જે પિતૃપૂજામાં રત રહે છે, તે પ્રેત બનતો નથી. તેમજ જે ક્રોધ જીતેલો છે, ઈર્ષ્યા-રહિત છે, અને તૃષ્ણા તથા આસક્તિથી વિમુક્ત છે, તે પણ પ્રેત થતો નથી.

Verse 36

क्षमा-युक्तो दान-शीलो न प्रेतो जायते नरः ॥ एकादशीं सितां कृष्णां सप्तमीं वा चतुर्दशीम् ॥

ક્ષમાયુક્ત અને દાનશીલ મનુષ્ય પ્રેત બનતો નથી. શુક્લ કે કૃષ્ણ પક્ષની એકાદશી, અથવા સપ્તમી, અથવા ચતુર્દશી (વ્રત) આચરવાથી (આ ફળ મળે છે).

Verse 37

देवांश्च वन्दते नित्यं न प्रेतो जायते हि सः ॥ प्रेता ऊचुः ॥ त्वत्तस्तच्छ्रुतमस्माभिर्यो न प्रेतोऽभिजायते ॥

જે નિત્ય દેવતાઓનું વંદન કરે છે, તે નિશ્ચયે પ્રેત-યોનિમાં જન્મ લેતો નથી. પ્રેતો બોલ્યા—તમારી પાસેથી અમે સાંભળ્યું છે કે (એવો) કોઈ પ્રેત થતો નથી.

Verse 38

प्रेतस्तु जायते केन तद्वद त्वं महामुने ॥ विप्र उवाच ॥ शूद्रान्नेन तु भुक्तेन ब्राह्मणो म्रियते यदि ॥

‘પણ કયા કારણે માણસ પ્રેત બને છે? હે મહામુને, તે કહો.’ વિપ્રે કહ્યું—‘જો કોઈ બ્રાહ્મણ શૂદ્રનું અન્ન ભોગવીને મરી જાય—’

Verse 39

तेनैव चोदरस्थेन स प्रेतो जायते ध्रुवम् ॥ नग्नकापालिपाषण्डसङ्गतासनभोजनैः ॥

એ જ (શૂદ્રાન્ન) ઉદરમાં રહેવાથી તે નિશ્ચયે પ્રેત બને છે; તેમજ નગ્ન તપસ્વી, કપાલધારી અને પાષંડીઓની સંગતમાં બેસી ભોજન કરવાથી પણ.

Verse 40

मनुष्यः प्रेततां याति स्पर्शेन सुतरां तथा ॥ पूर्वपुण्यं विनश्येत् तु प्रेतो भवति नित्यशः ॥

આવા સ્પર્શ/સંસર્ગથી મનુષ્ય વધુ પ્રેતત્વને પામે છે. તેનું પૂર્વ પુણ્ય નાશ પામે છે અને તે સતત પ્રેત બની રહે છે.

Verse 41

पाषण्डाश्रमसंस्थश्च मद्यपः पारदारिकः ॥ वृथा-मांसरतो नित्यं स च प्रेतोऽभिजायते ॥

જે પાષંડ-આશ્રમમાં સ્થિત હોય, મદ્યપ હોય, પરસ્ત્રીગામી હોય, અને નિરર્થક રીતે નિત્ય માંસાહારમાં આસક્ત હોય—તે પણ પ્રેત-યોનિમાં જન્મે છે.

Verse 42

देवस्वं ब्राह्मणस्वं च गुरोर्द्रव्यं हरेत्तु यः ॥ कन्यां ददाति शुल्केन स च प्रेतोऽभिजायते ॥

જે દેવસ્વ, બ્રાહ્મણસ્વ અથવા ગુરુનું દ્રવ્ય હરે છે, તેમજ જે મૂલ્ય લઈને કન્યાદાન કરે છે—તે પણ પ્રેતરૂપે જન્મે છે।

Verse 43

मातरं पितरं भ्रातृभगिन्यौ च स्त्रियं सुतम् ॥ अदुष्टान्यस्त्यजेत्सोऽपि प्रेतो भवति च ध्रुवम् ॥

જે માતા, પિતા, ભાઈ, બહેન, પત્ની અથવા પુત્રને—તેઓ નિર્દોષ હોવા છતાં—ત્યજી દે છે, તે પણ નિશ્ચિતપણે પ્રેત બને છે।

Verse 44

अयाज्ययाजनाच्चैव याज्यानां परिवर्जनात् ॥ रतो वा शूद्रसेवायां स प्रेतो जायते नरः ॥

અયાજ્ય માટે યાજન કરવાથી અને યાજ્યજનનો પરિત્યાગ કરવાથી; અથવા શૂદ્રસેવામાં આસક્ત રહેવાથી—મનુષ્ય પ્રેતત્વ પામે છે।

Verse 45

ब्रह्महा च कृतघ्नश्च गोग्घ्नो वै पञ्चपातकी ॥ भूमिकन्यापहर्ता च स प्रेतो जायते नरः ॥

બ્રાહ્મણહંતા, કૃતઘ્ન, ગોહંતા, પંચમહાપાતકી, તેમજ ભૂમિ અથવા કન્યાનો અપહર્તા—એવો મનુષ્ય પ્રેતરૂપે જન્મે છે।

Verse 46

असद्भ्यः प्रतिगृह्णाति नास्तिकेभ्यो विशेषतः ॥ स पापो जायते प्रेत आहारादिविवर्जितः ॥

જે દુષ્ટોથી—વિશેષ કરીને નાસ્તિકોથી—પ્રતિગ્રહ સ્વીકારે છે, તે પાપી બને છે; અને તે આહાર આદિથી વંચિત પ્રેતરૂપે જન્મે છે।

Verse 47

प्रेताः ऊचुः ॥ ये एतत्कर्म कुर्वन्ति मूढा अधर्मपरायणाः ॥ विरुद्धकारिणः पापास्तेषां काञ्चिद्गतिं वद ॥

પ્રેતોએ કહ્યું—જે મૂઢ લોકો આવા કર્મ કરે છે, અધર્મપરાયણ, સદાચારવિરુદ્ધ વર્તન કરનાર અને પાપી છે; તેમની કેવી ગતિ થાય તે કહો।

Verse 48

ब्राह्मण उवाच ॥ ये धर्मविमुखा मूढा दयादानविवर्जिताः ॥ तेषां गतिर्भवेदेका मथुरायान्तु सङ्गमे ॥

બ્રાહ્મણે કહ્યું—જે મૂઢ લોકો ધર્મથી વિમુખ છે અને દયા તથા દાનથી રહિત છે, તેમના માટે એક જ ગતિ છે—તેઓ મથુરાના સંગમ પર જાય।

Verse 49

श्रवणद्वादशीयोगे मासि भाद्रपदे तथा ॥ वामनं तत्र देवं तु पूजयेज्जुहुयात्तथा ॥

ભાદ્રપદ માસમાં શ્રવણ નક્ષત્ર અને દ્વાદશીના યોગે ત્યાં વામન દેવનું પૂજન કરવું અને તેમ જ હવનમાં આહુતિ આપવી।

Verse 50

सुवर्णमन्नं वस्त्रं च छत्रोपानत्सुसंयुतम् ॥ तत्र स्नातो पितॄंस्तर्प्य दत्त्वा करकमेव च ॥

સુવર્ણ, અન્ન અને વસ્ત્ર—છત્ર અને પાદુકા/પગરખાં સહિત—દાન કરવું. ત્યાં સ્નાન કરીને પિતૃઓને તર્પણ કરવું અને કરક (જળપાત્ર) પણ આપવું।

Verse 51

न ते प्रेता भविष्यन्ति मार्गस्थो यो नमस्यते ॥ विमानवरमारुह्य विष्णुलोकं स गच्छति ॥

માર્ગમાં રહેલો જે નમસ્કાર/વંદન કરે છે તે પ્રેત બનતો નથી; તે શ્રેષ્ઠ વિમાન પર આરોહણ કરીને વિષ્ણુલોકમાં જાય છે।

Verse 52

तत्र तीर्थे नरः स्नातो हृष्टपुष्टो यथाश्रुतः ॥ ध्यातश्च कीर्त्तितो वापि तेन गङ्गावगाहिताः ॥

તે તીર્થમાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય પરંપરા મુજબ હર્ષિત અને પુષ્ટ બને છે; અને તેનું ધ્યાન કે કીર્તન કરવાથી પણ તે પુણ્યથી જાણે ગંગાસ્નાનનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 53

तीर्थस्यैव तु माहात्म्यं प्रेतो भूत्वा शृणोति यः ॥ तस्याक्षयपदं विष्णोर्भवतीति मया श्रुतम् ॥

જે પ્રેત બનીને પણ તે તીર્થનું માહાત્મ્ય સાંભળે છે, તેના માટે—મેં જેમ સાંભળ્યું છે તેમ—વિષ્ણુસંબંધિત અક્ષય પદ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 54

प्रेताः ऊचुः ॥ अस्माकं वद कल्याण व्रतस्यास्य विधिं परम् ॥ येन वै क्रियमाणेन प्रेतत्वात्तु विमुच्यते ॥

પ્રેતોએ કહ્યું—હે કલ્યાણકર, અમને આ વ્રતની પરમ વિધિ કહો; જેના આચરણથી પ્રેતત્વમાંથી મુક્તિ મળે છે।

Verse 55

वसिष्ठेन महाभागाः शृणुध्वं कथयाम्यहम् ॥ प्रेतानां मोक्षणं पुण्यं गतिप्रवरदायकम् ॥

હે મહાભાગો, સાંભળો; વસિષ્ઠે જે કહ્યું તે હું કહું છું—આ પ્રેતોના મોક્ષનું પુણ્ય સાધન છે અને શ્રેષ્ઠ ગતિ આપનાર છે।

Verse 56

मासि भाद्रपदे शुद्धा द्वादशी श्रवणान्विता ॥ तस्यां दत्तं हुतं स्नानं सर्वं लक्षगुणं भवेत् ॥

ભાદ્રપદ માસમાં જ્યારે શુદ્ધ દ્વાદશી શ્રવણ નક્ષત્ર સાથે યુક્ત હોય, તે દિવસે કરેલું દાન, હવન અને સ્નાન—બધું જ લાખગણું ફળ આપે છે।

Verse 57

सङ्गमे च पुनः स्नात्वा पूजयित्वा तु वामनम् ॥ कलशं विधिना दत्त्वा तस्य पुण्यफलṃ शृणु ॥

સંગમે ફરી સ્નાન કરીને અને વામન ભગવાનની પૂજા કરીને, વિધિ મુજબ કલશદાન આપવાથી જે પુણ્યફળ મળે તે સાંભળો।

Verse 58

कपिलानां शतं दत्त्वा हिरण्योपस्कराञ्चितम् ॥ तेन यत्फलमाप्नोति तद्द्वादश्यामखण्डितम् ॥

સોનાથી શોભિત ઉપકરણો સાથે સો કપિલા ગાયો દાન કરવાથી જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ તે દ્વાદશીએ અખંડ રીતે પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 59

ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो ब्राह्मणो वेदपारगः ॥ जातिस्मरो महायोगी मोक्षमार्गपरायणः ॥

ત્યારબાદ સ્વર્ગમાંથી ચ્યૂત થયેલો તે વેદપારંગત બ્રાહ્મણ જાતિસ્મર, મહાયોગી અને મોક્ષમાર્ગમાં પરાયણ થયો।

Verse 60

ध्यानयुक्तेन भावेन मुक्तो यात्यपुनर्भवम् ॥ कनकं च सुसंपीतं सान्नं रत्नसमन्वितम् ॥

ધ્યાનયુક્ત ભાવથી મુક્ત થઈ તે અપુનર્ભવ પદને પામે છે. તેમજ સુસંચિત સોનું, ઉત્તમ અન્ન અને રત્નસમન્વિત દ્રવ્યો (પ્રાપ્ત થાય છે).

Verse 61

यथालाभोपपन्नेन सौवर्णो वामनः कृतः ॥ उपानच्छत्रसंयुक्तो विधिमन्त्रपुरःसरः ॥

યથાશક્તિ સોનાનો વામન (પ્રતિમા) બનાવવો; પાદુકા અને છત્ર સાથે, વિધિ અને મંત્રોને અગ્રસ્થાને રાખીને ક્રમસર કરવું।

Verse 62

राक्षसत्वं न गच्छेत्तु श्रवणद्वादशीव्रतात् ॥ स्वर्गे च वसते तावद्यावदिन्द्राश्चतुर्दश ॥

શ્રવણ-દ્વાદશી વ્રતના પ્રભાવથી મનુષ્ય રાક્ષસત્વમાં પડતો નથી; અને ચૌદ ઇન્દ્રો જેટલો સમય રહે તેટલો સમય સ્વર્ગમાં વસે છે।

Verse 63

कृत्वा च विधिवत्तस्य स्नानपूजादिकं नरः ॥ मन्त्रैस्तथाविधैर्होमैर्ब्राह्मणं चोपपादयेत् ॥

તેના નિયમ મુજબ સ્નાન, પૂજા વગેરે વિધિવત્ કરીને, યોગ્ય મંત્રો અને હોમ દ્વારા બ્રાહ્મણને યથોચિત સન્માન તથા દાન આપવું જોઈએ।

Verse 64

(आवाहनम्) यत्त्वं नक्षत्ररूपेण द्वादश्यां नभसि स्थितः ॥ तन्नक्षत्रमहं वन्दे मनोवाञ्छितसिद्धये ॥

હે દેવ! દ્વાદશીએ તમે આકાશમાં નક્ષત્રરૂપે સ્થિત રહો છો; મનોઇચ્છિત સિદ્ધિ માટે હું તે નક્ષત્રને વંદન કરું છું।

Verse 65

( नक्षत्रम् ) नमः कमलनाभाय कमलालय केशव ॥ ( स्नानम् ) अमूर्त्ते सर्वतोव्यापिन् नारायण नमोऽस्तु ते ॥

(નક્ષત્ર) કમલનાભ, કમલાલય કેશવને નમસ્કાર. (સ્નાન) હે અમૂર્ત, સર્વવ્યાપી નારાયણ! તમને નમસ્કાર.

Verse 66

सर्वव्यापिञ्जगद्योनॆ नमः सर्वमयाच्युत ॥ (पूजा) श्रवणद्वादशीयोगे पूजां गृहीष्व केशव

સર્વવ્યાપી, જગતના કારણ, સર્વમય અચ્યુતને નમસ્કાર. શ્રવણ-દ્વાદશી યોગમાં, હે કેશવ! આ પૂજા સ્વીકારો।

Verse 67

धूपोऽयं देवदेवेश शङ्खचक्रगदाधर ॥ (धूपम्) अच्युतानन्त गोविन्द वासुदेव नमोऽस्तु ते

આ ધૂપ છે, હે દેવદેવેશ, શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર. હે અચ્યુત, અનંત, ગોવિંદ, વાસુદેવ—તમને નમસ્કાર હો.

Verse 68

तेजसा सर्वलोकाश्च विवृताः सन्तु तेऽव्ययाः ॥ (दीपम्) त्वं हि सर्वगतं तेजो जनार्दन नमोऽस्तु ते

હે અવ્યય! તમારા તેજથી સર્વ લોક પ્રગટ થાઓ. કારણ કે તમે જ સર્વવ્યાપી પ્રકાશ છો, હે જનાર્દન—તમને નમસ્કાર.

Verse 69

अदितेर्गर्भमाधाय वैरोचनिशमाय च ॥ त्रिभिः क्रमैर् जिताः लोकाः वामनाय नमोऽस्तु ते

અદિતિના ગર્ભમાં અવતરી અને વૈરોચન (વંશ)ના શમનાર્થે, ત્રણ પગલાંથી લોકોને જીત્યા—વામનને નમસ્કાર.

Verse 70

(नैवेद्यम्) देवानां सम्मतश्चापि योगिनां परमां गतिः ॥ जलशायी जगद्योनॆ अर्घ्यं मे प्रति गृह्यताम्

(નૈવેદ્ય) તમે દેવોમાં પણ સમ્મત છો અને યોગીઓની પરમ ગતિ છો. હે જલશાયી, જગદ્યોનિ—મારું અર્ઘ્ય સ્વીકારો.

Verse 71

(अर्घ्यम्) हव्यभुग्घव्यकर्त्ता त्वं होता हव्यं त्वमेव च ॥ सर्वमूर्त्ते जगद्योनॆ नमस्ते केशवाय च

(અર્ઘ્ય) તમે હવ્યના ભોક્તા અને હવ્યના કર્તા છો; તમે જ હોતા છો અને હવ્ય પણ તમે જ છો. હે સર્વમૂર્તે, જગદ્યોનિ—તમને તથા કેશવને નમસ્કાર.

Verse 72

(इति स्वाहा होमः) हिरण्यं अन्नं त्वं देव जलवस्त्रमयो भवान् ॥ (दक्षिणाम्) उपानच्छत्रदानेन प्रीतो भव जनार्दन

(ઇતિ સ્વાહા-હોમ:) હે દેવ, તું જ સોનું છે, તું જ અન્ન છે; તું જળ અને વસ્ત્ર-સ્વરૂપ છે. (દક્ષિણા:) પાદુકા અને છત્રના દાનથી, હે જનાર્દન, પ્રસન્ન થા.

Verse 73

(वामनस्तुतिम्) अन्नं प्रजापतिर् विष्णुरुद्रचन्द्रेन्द्रभास्कराः ॥ अन्नं त्वष्टा यमोऽग्निश्च पापं हरतु मेऽव्ययः

(વામન-સ્તુતિ:) અન્ન જ પ્રજાપતિ છે, અન્ન જ વિષ્ણુ છે; અન્ન જ રુદ્ર, ચંદ્ર, ઇન્દ્ર અને ભાસ્કર છે. અન્ન જ ત્વષ્ટા, યમ અને અગ્નિ પણ છે—અવ્યય પ્રભુ મારું પાપ હરો.

Verse 74

(करकदानम्) वामनो बुद्धिदाता च द्रवस्थो वामनः स्वयम् ॥ वामनस्तारकोभाभ्यां वामनाय नमोऽस्तु ये

(પાત્ર-દાન:) વામન બુદ્ધિદાતા છે, અને દ્રવમાં સ્વયં વામન જ નિવાસ કરે છે. વામનની તારક-પ્રભા સાથે—વામનને નમસ્કાર હો.

Verse 75

(यजमानः) वामनं प्रतिगृह्णामि वामनो मे प्रयच्छति ॥ वामनस्तारकोभाभ्यां वामनाय नमो नमः

(યજમાન કહે છે:) હું વામનને સ્વીકારું છું; વામન મને પ્રદાન કરે છે. વામનની તારક-પ્રભા સાથે—વામનને નમો નમઃ.

Verse 76

द्विजः प्रतिग्रहीता कपिलाङ्गेषु तिष्ठन्ति भुवनानि चतुर्दश ॥ दत्त्वा कामदुघां लोकाः भवन्ति सफलाः नृणाम् ॥

દ્વિજ (બ્રાહ્મણ) ગ્રહણકર્તા છે; કપિલા ગાયના અંગોમાં ચૌદ ભુવન વસે છે એમ કહેવાય છે. કામદુઘા ધેનુનું દાન કરવાથી મનુષ્યોના લોક-ગતિફળ સફળ થાય છે.

Verse 77

गोदानं मम पापच्छिदे तुभ्यं देवगर्भ सुपूजित ॥ मया विसर्जितो देव स्थानमन्यदलङ्कुरु ॥

હે મારા પાપોનો છેદ કરનાર, હે દેવગર્ભ, સુપૂજિત—તમને આ ગોદાન અર્પણ કરું છું. હે દેવ, મારા દ્વારા વિસર્જિત થઈ અન્ય સ્થાનને અલંકૃત કરો।

Verse 78

विसर्जनम् एवं विद्वांस्तु द्वादश्यां यो नरः श्रद्धयान्वितः ॥ यत्र तत्र नभस्ये तु कृत्वा फलमवाप्नुयात् ॥

આ રીતે જે વિદ્વાન પુરુષ શ્રદ્ધાસહિત દ્વાદશીએ વિસર્જન કરે છે, તે नभસ્ય માસમાં જ્યાં ક્યાંય કરીને પણ તેનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 79

ब्राह्मण उवाच ॥ यस्तु सारस्वते तीर्थे यमुनायाश्च सङ्गमे ॥ करोति विधिनानेन तस्य पुण्यं शतोत्तरम् ॥

બ્રાહ્મણે કહ્યું—જે પુરુષ સારસ્વત તીર્થમાં તથા યમુનાના સંગમે આ વિધાન મુજબ કરે છે, તેનું પુણ્ય સોગણથી પણ વધુ વધે છે।

Verse 80

मयापि श्रद्धया चैतत्कालं तीर्थस्य सेवनम् ॥ क्षेत्रसंन्यासरूपेण कृतभक्तिसमन्वितम् ॥

મેં પણ શ્રદ્ધાસહિત આ સમયગાળા સુધી તીર્થસેવા કરી—‘ક્ષેત્ર-સંન્યાસ’ રૂપે, ભક્તિ સાથે આચર્યું।

Verse 81

येन यूयं न शक्ता मां बाधितुं पापकर्मिणः ॥ श्रवणद्वादशीयोगे व्रतं तिथिसमन्वितम् ॥

જેનાથી તમે—પાપકર્મી—મને પીડાવી શકતા નથી: તે શ્રવણ-દ્વાદશી-યોગથી યુક્ત, યોગ્ય તિથિસહિત વ્રત છે।

Verse 82

श्रवणाद्वो गतिः साक्षात्साधु लक्ष्यामि चाधुना ॥ श्रीवराह उवाच ॥ एवं ब्रुवति विप्रे तु आकाशे दुन्दुभिस्वनः ॥ पुष्पवृष्टिर्भुव्यपतद्देवैर्मुक्ता सहस्रशः ॥

“આનું શ્રવણ થતાં જ તમારી ગતિ સాక్షાત્ તત્ક્ષણે થાય છે; સારું—હવે હું તેને નિહાળું છું.” શ્રીવરાહે કહ્યું—વૈપ્ર એવું બોલતાં આકાશમાં દુન્દુભિનો નાદ થયો અને દેવોએ સહસ્રશઃ મુક્ત કરેલી પુષ્પવૃષ્ટિ ધરતી પર વરસી.

Verse 83

प्रेतानां तु विमानानि आगतानि समन्ततः ॥ देवदूत उवाचेदं प्रेतानां शृण्वतां तदा ॥

પછી પ્રેતો માટેનાં વિમાનો સર્વ દિશાઓમાંથી આવી પહોંચ્યાં. તે સમયે પ્રેતો સાંભળતા હતા ત્યારે એક દેવદૂતે આ વચન કહ્યું.

Verse 84

अस्य विप्रस्य सम्भाषात्पुण्यसत्कीर्तितेन च ॥ प्रेतभावविमुक्ताः स्थ तीर्थस्य श्रवणादपि ॥

આ વિપ્ર સાથે સંભાષણથી, પુણ્યવિષયોનું સમ્યક્ કીર્તન કરવાથી, તેમજ તીર્થકથાનું શ્રવણ કરવાથી પણ, તમે પ્રેતભાવથી મુક્ત થયા છો.

Verse 85

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सतां सम्भाषणं वरम् ॥ कर्तव्यस्तीर्थभावश्च व्रतभावश्च मानसे ॥

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી સજ્જનો સાથે સંભાષણ કરવું શ્રેષ્ઠ છે; અને મનમાં તીર્થભાવ તથા વ્રતભાવ—બન્નેનું પણ પોષણ કરવું જોઈએ.

Verse 86

तीर्थाभिषेकिपुरुषाद्यथा तेषां दुरात्मनाम् ॥ प्रेतानामक्षयः स्वर्गः सरस्वत्याश्च सङ्गमात्

જેમ તીર્થસ્નાનથી શુદ્ધ થયેલો પુરુષ ફળ પામે છે, તેમ સરસ્વતીના સંગમથી—પ્રેત બનેલા દુરાત્માઓને પણ—અક્ષય સ્વર્ગ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 87

प्राप्तं तीर्थप्रभावस्य श्रवणान्मुक्तिदं फलम् ॥ तिलकं सर्वधर्माणां पञ्चप्रेतत्वमुक्तिदम्

તીર્થના પ્રભાવનું શ્રવણ કરવાથી મુક્તિ આપનારું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. આ સર્વ ધર્મોનું તિલક છે અને પંચ-પ્રેતત્વ અવસ્થાથી મુક્તિ આપે છે॥

Verse 88

यः पठेत्परया भक्त्या शृणुयाद्भक्तितत्परः ॥ करोति श्रद्धया युक्तो न प्रेतो जायते नरः

જે પરમ ભક્તિથી પાઠ કરે, અથવા ભક્તિપરાયણ બની શ્રવણ કરે, અને શ્રદ્ધાયુક્ત થઈ આચરણ કરે—તે મનુષ્ય પ્રેતયોનિમાં જન્મતો નથી॥

Verse 89

पिशाचसंज्ञकं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥ यस्य श्रवणमात्रेण न प्रेतो जायते नरः

‘પિશાચ-સંજ્ઞક’ નામનું એક તીર્થ ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ છે. જેના માત્ર શ્રવણથી મનુષ્ય પ્રેતયોનિમાં જન્મતો નથી॥

Verse 90

अरण्ये कण्टकवृते निर्जने शब्दवर्जिते ॥ तान्दृष्ट्वा विकृताकारानतितीव्रभयङ्करान्

કાંટાઓથી ઘેરાયેલા, નિર્જન અને નિઃશબ્દ એવા અરણ્યમાં, વિકૃત આકારવાળા અતિ ભયંકર પ્રાણીઓને જોઈને…॥

Verse 91

एतत्कारणमुद्दिश्य परः सूचীমुखस्ततः ॥ समर्थितो द्विजेनैव शीघ्रं याति यतो हि सः

આનું કારણ દર્શાવવાના હેતુથી, ત્યારે તે બીજો—સૂચીમુખ—દ્વિજ (બ્રાહ્મણ) દ્વારા પ્રેરિત થઈ ઝડપથી આગળ વધે છે; કારણ કે તેથી જ તે જાય છે॥

Verse 92

गुरवो नैव पूज्यन्ते स्त्रीजितानि गृहाणि च ॥ यानि प्रकीर्णभाण्डानि प्रकीर्णोच्छेषणानि च

જ્યાં ગુરુઓનું પૂજન થતું નથી અને ઘર સ્ત્રીઓના વશમાં ચાલે છે; જ્યાં વાસણો છૂટાંછવાયા પડ્યાં હોય અને ઉચ્છિષ્ટ અવશેષો વિખેરાયેલા હોય…

Verse 93

उपवासपरो नित्यं न स प्रेतोऽभिजायते ॥ गां ब्राह्मणं च तीर्थानि पर्वतांश्च नदीस्तथा

જે સદા ઉપવાસમાં પરાયણ રહે છે તે પ્રેતરૂપે જન્મતો નથી. ગાય, બ્રાહ્મણ, તીર્થો, પર્વતો અને નદીઓનું પણ સન્માન કરવું જોઈએ…

Verse 94

गुरोर्धर्मोपदेष्टुश्च नित्यं हितमभीप्सतः ॥ न करोति वचस्तस्य स प्रेतो जायते नरः

ધર્મનો ઉપદેશ આપનાર અને સદા હિત ઇચ્છનાર ગુરુના વચનનું જે પાલન કરતો નથી, તે મનુષ્ય પ્રેતરૂપે જન્મે છે.

Verse 95

ब्राह्मण उवाच ॥ एवमेव व्रतस्यास्य विधानं कर्मसंहितम् ॥ पुराणं कथितं राज्ञे मान्धात्रे पृच्छते पुरा

બ્રાહ્મણે કહ્યું—‘આ વ્રતનું વિધાન અને તેના નિર્ધારિત કર્મો સહિતની સંહિતા આવી જ છે. પૂર્વે રાજા માંધાતા પૂછતાં આ પુરાણ કહેલું હતું.’

Verse 96

आगच्छ वरदानन्त श्रीपते मदनुग्रहात् ॥ सर्वगोपी निजांशेन स्थानमेतदलङ्कुरु ॥

આવો, હે વરદાતા અનંત, હે શ્રીપતિ—મારા અનુગ્રહથી. હે સર્વવ્યાપી રક્ષક, તમારા સ્વાંશથી આ સ્થાનને અલંકૃત કરો.

Verse 97

(छत्रादिदानम्) पर्जन्यो वरुणः सूर्यः सलिलं केशवः शिवः ॥ अग्निर्वैश्रवणो देवः पापं हरतु मेऽव्ययः ॥

(છત્રાદિ દાન વિષે) પર્જન્ય, વરુણ, સૂર્ય, જળ, કેશવ, શિવ, અગ્નિ અને દેવ વૈશ્રવણ—અવ્યય દિવ્યશક્તિ મારું પાપ હરી લે.

Verse 98

तावद्व्रतं तु कर्तव्यं यावदेकं क्षयं व्रजेत् ॥ तीर्थस्यैव प्रभावो हि प्रत्यक्षमिह दृश्यते ॥

વ્રત એટલા સમય સુધી કરવું જોઈએ, જ્યાં સુધી તે એકવાર પૂર્ણ થઈ સમાપ્તિ (ક્ષય) સુધી ન પહોંચે. કારણ કે તીર્થનો પ્રભાવ અહીં પ્રત્યક્ષ દેખાય છે.