Opening the text
ચાંદોગ્ય ઉપનિષદના આ ખંડમાં શીખવવામાં આવે છે કે સામ (વૈદિક ગાયન) અને સાધુ (સારું) એક જ છે. જે સારું છે તે સામ છે, જે સારું નથી તે અસામ છે. જે સામને સાધુ રૂપે ઉપાસના કરે છે તેની પાસે બધા ધર્મ આવીને નમસ્કાર કરે છે.
ચ્હાન્દોગ્ય ઉપનિષદના આ ખંડમાં પાંચપ્રકારના સામનું લોકોમાં ધ્યાન કરવામાં આવે છે. ઉર્ધ્વ લોક અને અવર્ત્ત લોકનો ક્રમ વર્ણવેલ છે. આ વિદ્યા જાણનાર સર્વ લોકોને પ્રાપ્ત કરે છે.
ચ્હાન્દોગ્ય ઉપનિષદના આ ખંડમાં વરસાદમાં પાંચવિધ સામનું ધ્યાન વર્ણવ્યું છે. હિંકાર પૂર્વવતી વાયુ, પ્રસ્તવ વાદળનું નિર્માણ, ઉદ્ગીથ વરસાદ, પ્રતિહાર વીજળી અને ગર્જના, અને નિધન વરસાદનો અંત. આ રીતે ધ્યાન કરનાર વરસાદનું કારણ બને છે.
આ ચ્હાન્દોગ્ય ઉપનિષદના ખંડમાં બધા જળમાં પંચવિધ સામના ધ્યાનની વાત કહી છે. વાદળ હિંકાર, વરસાદ પ્રસ્તાવ, પૂર્વવાહિની નદીઓ ઉદ્ગીથ, પશ્ચિમવાહિની નદીઓ પ્રતિહાર અને સમુદ્ર નિધન. આ જ્ઞાનથી જળમાં મૃત્યુ થતું નથી અને જળ-સંપત્તિ વધે છે.
ચાંદોગ્ય ઉપનિષદના આ ખંડમાં ઋતુઓમાં પંચવિધ સામની ઉપાસના વર્ણવાય છે. વસંત હિંકાર, ગ્રીષ્મ પ્રસ્તાવ, વર્ષા ઉદ્ગીથ, શરદ પ્રતિહાર અને હેમંત નિધન. આ જ્ઞાનથી જન ઋતુમાન થાય છે અને સમૃદ્ધ બને છે.
ચ્હાન્દોગ્ય ઉપનિષદના આ વિભાગમાં પશુઓમાં પાંચ પ્રકારના સામવેદના ધ્યાનની શીખ આપવામાં આવી છે. બકરી, ઘેટા, ગાય, ઘોડા અને માણસ સામના પાંચ ભાગોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ જ્ઞાનથી ધ્યાન કરવાથી પશુધનમાં સમૃદ્ધિ મળે છે.
પાંચવિધ પરોવરીય સામ પ્રાણમાં ઉપાસવું: પ્રાણ હિંકાર, વાક્ પ્રસ્તાવ, ચક્ષુ ઉદ્ગીથ, શ્રોત્ર પ્રતિહાર, મન નિધન. આ જ્ઞાનથી સાધક પરોવરીય બને અને પરોવરીય લોકો જીતે.
ચાંદોગ્ય ઉપનિષદના આ અષ્ટમ ખંડમાં સાત પ્રકારની વાણીને સામના સાત ભાગો સાથે એકીકૃત કરવામાં આવી છે. વાણી એ ગાય જેવી છે જે અન્નનું દૂધ આપે છે. આ જ્ઞાનથી ધ્યાન કરનાર અન્નથી સમૃદ્ધ બને છે.
ચાંદોગ્ય ઉપનિષદના આ વિભાગમાં સૂર્યને સાત ભાગવાળા સામ તરીકે ઉપાસના કરવાનું શીખવવામાં આવે છે. સામના સાત અંશો—હિંકાર, પ્રસ્તાવ, આદિ, ઉદ્ગીથ, પ્રતિહાર, ઉપદ્રવ, નિધન—દિવસના વિવિધ સમય અને જીવમાળાના વર્ગો સાથે જોડાયેલા છે. પશુ, મનુષ્ય, પક્ષી, દેવતા, ઋષિ, ગંધર્વ અને પિતર સૂર્ય-સામના એકેક અંશના ધારક છે. આ જ્ઞાનથી સાધક સમગ્ર સામ સાથે એકાકાર થાય છે.
ચ્હાન્દોગ્ય ઉપનિષદના આ ખંડમાં સાત-ભાગવાળા સામ ધ્યાનનું વર્ણન છે જે આત્મા સાથે સંબંધિત છે અને મૃત્યુ પાર લઈ જાય છે. દરેક ભાગની ચોક્કસ અક્ષર સંખ્યા છે, કુલ ૨૨ અક્ષર. આ ધ્યાન સાધકને સૂર્ય પાસે અને પછી પરમ સૂર્ય અને શોકરહિત લોકમાં લઈ જાય છે.
ચાંદોગ્ય ઉપનિષદના એકાદશ ખંડમાં ગાયત્ર સામને પાંચ પ્રાણો સાથે જોડવામાં આવ્યો છે. આ જ્ઞાનથી જીવન, આયુષ્ય, સંતાન અને કીર્તિ મળે છે.
ચાંદોગ્ય ઉપનિષદના આ ખંડમાં અગ્નિને રથંતર સામ સાથે જોડવામાં આવ્યો છે. અગ્નિની દરેક અવસ્થા—ધુમ્ર, જ્વાળા, અંગાર, શમન, અને લય—સામના પાંચ ભાગ સાથે સંગત છે. આ જ્ઞાન આધ્યાત્મિક તેજ, દીર્ઘાયુ, સંતાન, ધન અને યશ આપે છે, અને અગ્નિ પ્રત્યે આદર રાખવાની પ્રતિજ્ઞા આવશ્યક છે.
ચાંદોગ્ય ઉપનિષદના આ ખંડમાં વામદેવ્ય સામને દામ્પત્ય મિલન (મિથુન) સાથે ગૂંથેલો હોવાનું વર્ણન છે. હિંકાર એ આમંત્રણ, પ્રસ્તાવ એ સમીપવર્તન, ઉદ્ગીથ એ મિલન, પ્રતિહાર એ પ્રત્યાવર્તન અને નિધન એ સમાપ્તિ. આ જ્ઞાનથી વ્યક્તિ સંતાન, દીર્ઘાયુ અને કીર્તિમાં મહાન બને છે. આ વ્રત ક્યારેય ત્યજવું નહીં.
ચ્હાન્દોગ્ય ઉપનિષદના આ ખંડમાં સામવેદના ગાયનને સૂર્યના દૈનિક ગતિમાર્ગ સાથે જોડવામાં આવ્યું છે. ઉદય, મધ્યાહ્ન અને અસ્તાચલ સૂર્યની દરેક અવસ્થા સામગાનના અંગ સાથે સંબંધિત છે. આ જ્ઞાનથી તેજસ્વી, દીર્ઘજીવી અને સંતાન-ધનથી સમૃદ્ધ થાય છે. પ્રકાશમાન સૂર્યની નિંદા ન કરવી એ પવિત્ર વ્રત છે.
ચાંદોગ્ય ઉપનિષદના આ ખંડમાં વરસાદના ચક્રને સામવેદના પાંચ તત્વો સાથે જોડવામાં આવ્યા છે. વાદળો ભરાવા હિંકાર, વાદળ બનવું પ્રસ્તાવ, વરસાદ ઉદ્ગીથ, વીજળી અને ગાજ પ્રતિહાર, અને વરસાદ બંધ નિધન. આ જ્ઞાનથી પશુઓ, લાંબુ આયુષ્ય, સંતાન અને કીર્તિ મળે છે. વરસાદની નિંદા ન કરવી એ વ્રત છે.
ચાંદોગ્ય ઉપનિષદના આ ખંડમાં છ ઋતુઓને સામવેદના સ્વરો સાથે જોડવામાં આવ્યા છે: વસંત=હિંકાર, ગ્રીષ્મ=પ્રસ્તાવ, વર્ષા=ઉદ્ગીથ, શરદ=પ્રતિહાર, હેમંત=નિધન. આ વૈરાજ જ્ઞાનથી વ્યક્તિ સંતાન, પશુ અને આધ્યાત્મિક તેજથી ઝળહળે છે. ઋતુઓની નિંદા ન કરવી એ વ્રત છે.
ચાંદોગ્ય ઉપનિષદના સપ્તદશ ખંડમાં શક્વરી સામનને પાંચ લોકો સાથે એકરૂપ કર્યા છે — પૃથ્વી હિંકાર, અંતરિક્ષ પ્રસ્તાવ, સ્વર્ગ ઉદ્ગીથ, દિશાઓ પ્રતિહાર અને સમુદ્ર નિધન. આ સામન લોકોમાં વણાયેલા છે. જે જાણે છે તે લોકી બને, પૂર્ણ આયુ મેળવે, મહાન સંતાન અને કીર્તિ પામે. વ્રત છે — લોકોની નિંદા ન કરવી.
ચાંદોગ્ય ઉપનિષદના આ ખંડમાં સામવેદના સ્તોત્ર ભાગોને બકરી, ગાય, ઘોડા અને માનવ સાથે જોડવામાં આવ્યા છે. આ જ્ઞાનથી પશુધન, દીર્ઘાયુ અને કીર્તિ મળે છે. પશુઓનું અપમાન ન કરવું એ પવિત્ર વ્રત છે.
ચાંદોગ્ય ઉપનિષદના આ ખંડમાં માનવ દેહને પવિત્ર પાંચ-ભાગના સામ-મંત્ર તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. હિંકાર, પ્રસ્તવ, ઉદ્ગીથ, પ્રતિહાર અને નિધન વાળ, ચામડી, માંસ, હાડકા અને મજ્જા સાથે જોડાય છે, અને દેહ 'યજ્ઞાયજ્ઞીય સામ' બને છે. આ જ્ઞાનથી માણસ અંગોનો અધિપતિ બને છે, પૂર્ણ આયુ, સંતાન, પશુ અને ખ્યાતિ મેળવે છે. એક વર્ષ મજ્જા ન ખાવાનું વ્રત છે.
આ વિભાગમાં સામવેદના પાંચ ભાગોને અગ્નિ, વાયુ, સૂર્ય, નક્ષત્ર અને ચંદ્ર સાથે જોડીને ધ્યાનની વાત કહેવામાં આવી છે. આ જ્ઞાનથી સાધક દેવો સાથે એકત્વ પામે છે.
ચ્હાન્દોગ્ય ઉપનિષદના આ ખંડમાં સામવેદના પાંચ અંગોને બ્રહ્માંડની વિવિધ ત્રિમૂર્તિ સાથે જોડવામાં આવ્યા છે. જે જાણે છે કે સામ સર્વવ્યાપી છે, તે સર્વ બની જાય છે. બધી દિશાઓ તેને બલિ અર્પણ કરે છે. મહાવ્રત એ છે કે 'હું જ સર્વ છું' એવા વિશ્વાસથી ઉપાસના કરવી.
ચાંદોગ્ય ઉપનિષદના આ ખંડમાં સંસ્કૃત ધ્વનિઓના ત્રણ વર્ગો અને તેમના દેવતાઓ સાથેનો સંબંધ વર્ણવ્યો છે. સ્વર ઇન્દ્રના, ઊષ્મા પ્રજાપતિના અને સ્પર્શ મૃત્યુના છે.
ચ્હાન્દોગ્ય ઉપનિષદના આ ખંડમાં ધર્મના ત્રણ સ્કંધ—યજ્ઞ-અધ્યયન-દાન, તપ અને બ્રહ્મચર્ય આચાર્યકુલવાસ—વર્ણવાયા છે. આચાર્યકુલમાં સંપૂર્ણ સમર્પણથી પુણ્યલોક અને બ્રહ્મસ્થ થઈને અમરત્વ મળે. પ્રજાપતિના તપથી લોક, ત્રયી વિદ્યા, ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ અક્ષર અને ઓંકારની ક્રમિક ઉત્પત્તિ થાય. શંકુની જેમ ઓંકાર સર્વ વાક્યને વ્યાપ્ત કરે. ઓંકાર એવેદં સર્વમ્.
ચાંદોગ્ય ઉપનિષદના આ ખંડમાં ત્રણ દૈનિક સવન યજ્ઞો અને વસુ, રુદ્ર, આદિત્ય દેવતાઓ વચ્ચેનો રહસ્યમય સંબંધ સમજાવ્યો છે. વિદ્યા વિના યજ્ઞ નિષ્ફળ છે.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.