Adhyaya 16

Verse 1

। सूत उवाच । शृणुध्वं मुनयः श्रेष्ठा वामदेवस्य भाषितम्

સૂત બોલ્યા—હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, વામદેવના વચનો સાંભળો।

Verse 2

वामदेव उवाच । पुरा मंदरशैलेंद्रे नानाधातुविचित्रिते । नानासत्वसमाकीर्णे नानाद्रुमलताकुले

વામદેવ બોલ્યા—પ્રાચીન કાળે મન્દર પર્વતરાજ પર, જે નાનાવિધ ધાતુઓથી વિચિત્ર, વિવિધ સત્ત્વોથી ભરપૂર અને અનેક વૃક્ષ-લતાઓથી ઘેરાયેલો હતો।

Verse 3

कालाग्निरुद्रो भगवान्कदाचिद्विश्ववंदितः । समाससाद भूतेशः स्वेच्छया परमेश्वरः

એક સમયે સર્વજગત્‌થી વંદિત ભગવાન કાલાગ્નિરુદ્ર—ભૂતેશ પરમેશ્વર—સ્વઇચ્છાએ ત્યાં પધાર્યા।

Verse 4

समंतात्समुपातिष्ठन्रुद्राणां शतकोटयः । तेषां मध्ये समासीनो देवदेवस्त्रिलोचनः

ચારેય તરફથી રુદ્રોની શતકોટિઓ ઉપસ્થિત થઈ; તેમના મધ્યમાં દેવદેવ ત્રિલોચન ભગવાન આસનસ્થ હતા।

Verse 5

तत्रागच्छत्सुरश्रष्ठो देवैः सह पुरंदरः । तथाग्निर्वरुणो वायुर्यमो वैवस्वतस्तथा

ત્યાં દેવતાઓ સાથે દેવશ્રેષ્ઠ પુરંદર (ઇન્દ્ર) આવ્યા; તેમજ અગ્નિ, વરુણ, વાયુ અને વૈવસ્વત યમ પણ પધાર્યા।

Verse 6

गंधर्वाश्चित्रसेनाद्याः खेचराः पन्नगादयः । विद्याधराः किंपुरुषाः सिद्धाः साध्याश्च गुह्यकाः

ચિત્રસેન વગેરે ગંધર્વો, ખેચરો, પન્નગાદિ નાગગણ; વિદ્યાધરો, કિંપુરુષો, સિદ્ધો, સાધ્યો અને ગુહ્યકો પણ ત્યાં એકત્ર થયા।

Verse 7

ब्रह्मर्षयो वसिष्ठाद्या नारदाद्याः सुरर्षयः । पितरश्च महात्मानो दक्षाद्याश्च प्रजेश्वराः

વસિષ્ઠ વગેરે બ્રહ્મર્ષિ, નારદ વગેરે દેવર્ષિ; મહાત્મા પિતૃગણ અને દક્ષ વગેરે પ્રજેશ્વર—બધા ત્યાં હાજર હતા।

Verse 8

उर्वश्याद्याश्चाप्सरसश्चंडिकाद्याश्च मातरः । आदित्या वसवो दस्रौ विश्वेदेवा महौजसः

ત્યાં ઉર્વશી આદિ અપ્સરાઓ, ચંડિકા આદિ દિવ્ય માતાઓ, આદિત્યો, વસુઓ, યુગલ અશ્વિનો (દસ્રૌ) તથા મહૌજસ્વી વિશ્વેદેવો—મહાતેજથી દીપ્ત—ઉપસ્થિત હતા।

Verse 9

अथान्ये भूतपतयो लोकसंहरणे क्षमाः । महाकालश्च नंदी च तथा वै शंखपालकौ

પછી લોકસંહાર કરવા સુધી સમર્થ એવા અન્ય ભૂતપતિઓ પણ હતા—મહાકાલ, નંદી તથા શંખ અને પાલક નામના તે બે પણ।

Verse 10

वीरभद्रो महातेजाः शंकुकर्णो महाबलः । घंटाकर्णश्च दुर्धर्षो मणिभद्रो वृकोदरः

મહાતેજસ્વી વીરભદ્ર, મહાબળી શંકુકર્ણ, દુર્ધર્ષ ઘંટાકર્ણ, તેમજ મણિભદ્ર અને વૃકોદર પણ ત્યાં હાજર હતા।

Verse 11

कुंडोदरश्च विकटास्तथा कुभोदरो बली । मंदोदरः कर्णधारः केतुर्भृंगीरिटिस्तथा

કુંડોદર અને વિકટ, તેમજ બળવાન કુભોદર; ઉપરાંત મંદોદર, કર્ણધાર, કેતુ અને ભૃંગીરિટી પણ ત્યાં હતા।

Verse 12

भूतनाथास्तथान्ये च महाकाया महौजसः । कृष्णवर्णास्तथा श्वेताः केचिन्मंडूकसप्रभाः

અને અન્ય ભૂતનાથો પણ હતા—વિશાળકાય, મહૌજસ્વી; કેટલાક કૃષ્ણવર્ણ, કેટલાક શ્વેત, અને કેટલાક મંડૂક સમાન પ્રભાથી ઝળહળતા હતા।

Verse 13

हरिता धूसरा धूम्राः कर्बुरा पीतलोहिताः । चित्रवर्णा विचित्रांगाश्चित्रलीला मदोत्कटाः

કેટલાક હરિતવર્ણ, કેટલાક ધૂસર, કેટલાક ધૂમ્રવર્ણ; કેટલાક કર્બુર (ચિતરાંગ), કેટલાક પીત-લોહિતવર્ણ હતા. કેટલાક ચિત્રવર્ણી, વિચિત્ર અંગવાળા—અલૌકિક લીલાઓમાં પ્રવૃત્ત, મદથી ઉન્મત્ત અને ઉગ્ર હતા.

Verse 14

नानायुधोद्यतकरा नानावाहनभूषणाः । केचिद्व्याघ्रमुखाः केचित्सूकरास्या मृगा ननाः

તેઓ નાનાવિધ શસ્ત્રો ઉંચા કરેલા હાથવાળા, નાનાપ્રકારના વાહનો અને ભૂષણોથી અલંકૃત હતા. કેટલાક વ્યાઘ્રમુખ, કેટલાક સૂકરાસ્ય, અને અન્ય અનેક મૃગરૂપ ધારણ કરનાર હતા.

Verse 15

केचिच्च नक्रवदनाः सारमेयमुखाः परे । सृगालवदनाश्चान्य उष्ट्राभवदनाः परे

કેટલાક નક્રવદન (મગરમુખ) હતા, કેટલાક સારમેયમુખ (કૂતરામુખ) હતા. કેટલાક સૃગાલવદન (શિયાળમુખ) હતા, અને કેટલાક ઉષ્ટ્રસદૃશ મુખવાળા હતા.

Verse 16

केचिच्छरभभेरुंडसिंहाश्वोष्ट्रबकाननाः । एकवक्त्रा द्विवक्त्राश्च त्रिमुखाश्चैव निर्मुखाः

કેટલાક શરભ, ભેરુણ્ડ, સિંહ, અશ્વ, ઉષ્ટ્ર અને બક જેવા મુખવાળા હતા. કેટલાક એકવક્ત્ર, કેટલાક દ્વિવક્ત્ર, કેટલાક ત્રિમુખ—અને કેટલાક તો નિર્મુખ પણ હતા.

Verse 17

एकहस्तास्त्रिहस्ताश्च पंचहस्तास्त्वहस्तकाः । अपादा बहुपादाश्च बहुकर्णैककर्णकाः

કેટલાક એકહસ્ત, કેટલાક ત્રિહસ્ત, કેટલાક પંચહસ્ત, અને કેટલાક અહસ્તક (હાથ વિનાના) હતા. કેટલાક અપાદ (પગ વિનાના), કેટલાક બહુપાદ; કેટલાક બહુકર્ણ, અને કેટલાક એકકર્ણવાળા હતા.

Verse 18

एकनेत्राश्चतुर्नेत्रा दीर्घाः केचन वामनाः । समंतात्परिवार्येशं भूतनाथमुपासते

કેટલાક એકનેત્રવાળા, કેટલાક ચતુર્નેત્રવાળા; કેટલાક દીર્ઘકાય, તો કેટલાક વામન. સર્વ તરફથી ઘેરીને તેમણે ઈશ—ભૂતનાથ, સર્વ ભૂતોના સ્વામી—ની ભક્તિપૂર્વક ઉપાસના કરી.

Verse 19

अथागच्छन्महातेजा मुनीनां प्रवरः सुधीः । सनत्कुमारो धर्मात्मा तं द्रष्टुं जगदीश्वरम्

પછી મહાતેજસ્વી, પરમ બુદ્ધિમાન, મુનિઓમાં શ્રેષ્ઠ ધર્માત્મા સનત્કુમાર જગદીશ્વર—જગતના ઈશ્વર—ના દર્શન માટે ત્યાં આવ્યા.

Verse 20

तं देवदेवं विश्वेशं सूर्यकोटिसमप्रभम् । महाप्रलयसंक्षुब्धसप्तार्णवघनस्वनम्

તેણે દેવોના દેવ એવા વિશ્વેશ્વરને જોયા—જે કરોડો સૂર્ય સમાન તેજસ્વી હતા અને મહાપ્રલયમાં ક્ષુબ્ધ થયેલા સાત સમુદ્રોના ઘનગર્જન સમાન નાદ કરતા હતા.

Verse 21

संवर्त्ताग्निसमाटोपं जटामंडलशोभितम् । अक्षीणभालनयनं ज्वालाम्लानमुखत्विषम्

તે સંવર્તાગ્નિ સમાન પ્રચંડ તેજવાળા, જટામંડળથી શોભિત; લલાટનેત્ર અક્ષીણ, અને જ્વાલા જેવી કાંતિથી ઝગમગતું મુખ ધરાવતા હતા.

Verse 22

प्रदीप्तचूडामणिना शशिखंडेन शोभितम् । तक्षकं वामकर्णेन दक्षिणेन च वासुकिम्

તે પ્રદીપ્ત ચૂડામણિથી દીપ્ત અને શશિખંડ (ચંદ્રકલા)થી શોભિત હતા; તેમના ડાબા કાને તક્ષક અને જમણા કાને વાસુકિ વિરાજતા હતા.

Verse 23

बिभ्राणं कुंडलयुगं नीलरत्नमहाहनुम् । नीलग्रीवं महाबाहुं नागहारविराजितम्

તે યુગલ કુંડળ ધારણ કરનાર, નીલરત્ન સમ મહાગંડવાળો, નીલકંઠ, મહાબાહુ અને નાગહારથી વિરાજમાન હતો।

Verse 24

फणिराजपरिभ्राजत्कंक णांगदमुद्रिकम् । अनंतगुणसाहस्रमणिरंजितमेखलम्

ફણિરાજોની તેજસ્વિતાથી તેમના કંકણ, અંગદ અને મુદ્રિકાઓ ઝળહળતાં હતાં; અને તેમની મેખલા અનંત ગુણવાળા સહસ્ર મણિઓથી રંજિત હતી।

Verse 25

व्याघ्रचर्मपरीधानं घंटादर्पणभूषितम् । कर्कोटकमहापद्मधृतराष्ट्रधनंजयैः

તે વ્યાઘ્રચર્મ પરિધાન કરીને, ઘંટા તથા દર્પણસમાન આભૂષણોથી અલંકૃત હતા; અને કર્કોટક, મહાપદ્મ, ધૃતરાષ્ટ્ર તથા ધનંજય—આ નાગો દ્વારા સેવિત હતા।

Verse 26

कूजन्नूपुरसंघुष्टपादपद्मविराजितम् । प्रासतोमरखट्वाङ्गशूलटंकधनुर्धरम्

નૂપુરોની કૂજનધ્વનિથી તેમના પાદપદ્મો શોભિત હતા; તેઓ પ્રાસ, તોમર, ખટ્વાંગ, શૂલ, ટંક અને ધનુષ ધારણ કરતા હતા।

Verse 27

अप्रधृष्यमनिर्देश्यमचिंत्याकारमीश्वरम् । रत्नसिंहासनारूढं प्रण नाम महामुनिः

અપ્રધર્ષ્ય, અનિર્દેશ્ય, અચિંત્યાકાર એવા ઈશ્વરને—રત્નસિંહાસન પર આરૂઢ—મહામુનિએ ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કર્યો।

Verse 28

तं भक्तिभारोच्छ्वसितांतरात्मा संस्तूय वाग्भिः श्रुतिसंमिताभिः । कृतांजलिः प्रश्रयनम्रकंधरः पप्रच्छ धर्मानखिलाञ्छु भप्रदान्

ભક્તિભારથી ઉછળતા અંતઃકરણવાળા તેમણે વેદસંમત વચનો વડે પ્રભુની સ્તુતિ કરી. પછી અંજલિ બાંધી, વિનયથી ગળું નમાવી, શુભફળ આપતા સર્વ ધર્મો વિષે પૂછ્યું.

Verse 29

यान्यानपृच्छत मुनिस्तांस्तान्धर्मानशेषतः । प्रोवाच भगवान्रुद्रो भूयो मुनिरपृच्छत

મુનિએ જે જે ધર્મો વિષે પૂછ્યું, તે બધા ધર્મો ભગવાન રુદ્રે અવશેષ વિના કહી દીધા; છતાં મુનિ ફરી વધુ પૂછવા લાગ્યા.

Verse 30

सनत्कुमार उवाच । श्रुतास्ते भगवन्धर्मास्त्वन्मुखान्मुक्तिहेतवः । यैर्मुक्तपापा मनुजास्तरिष्यंति भवार्णवम्

સનત્કુમાર બોલ્યા—હે ભગવન! તમારા મુખમાંથી મેં મુક્તિના હેતુ એવા તે ધર્મો સાંભળ્યા છે; જેના દ્વારા પાપમુક્ત મનુષ્યો ભવસાગર પાર કરશે.

Verse 31

अथापरं विभो धर्ममल्पायासं महाफलम् । ब्रूहि कारुण्यतो मह्यं सद्यो मुक्तिप्रदं नृणाम्

હવે, હે વિભો! કરુણાથી મને એવો બીજો ધર્મ કહો, જે અલ્પ પ્રયત્ને મહાફળ આપે અને મનુષ્યોને તત્કાળ મુક્તિ પ્રદાન કરે.

Verse 32

अभ्यासबहुला धर्माः शास्त्रदृष्टाः सहस्रशः । सम्यक्संसेविताः कालात्सिद्धिं यच्छंति वा न वा

શાસ્ત્રોમાં અભ્યાસ-પ્રધાન હજારો ધર્મો દર્શાવ્યા છે; તેમને યોગ્ય રીતે આચર્યા છતાં કાળ પછી સિદ્ધિ મળે—મળે કે ન મળે, નિશ્ચિત નથી.

Verse 33

अतो लोकहितं गुह्यं भुक्तिमुक्त्योश्च साधनम् । धर्मं विज्ञातुमिच्छामि त्वत्प्रसादान्महेश्वर

અતએવ, હે મહેશ્વર! આપની કૃપાથી હું તે ગુહ્ય ધર્મ જાણવાની ઇચ્છા રાખું છું, જે લોકહિતકારી છે અને ભોગ તથા મોક્ષ—બન્નેનું સાધન છે।

Verse 34

श्रीरुद्र उवाच । सर्वेषामपि धर्माणामुत्तमं श्रुतिचोदितम् । रहस्यं सर्वजंतूनां यत्त्रिपुंड्रस्य धारणम्

શ્રીરુદ્ર બોલ્યા—સર્વ ધર્મોમાં શ્રેષ્ઠ, શ્રુતિએ નિર્દેશિત; સર્વ જીવો માટેનું આ ગુહ્ય રહસ્ય—ત્રિપુણ્ડ્રનું ધારણ છે।

Verse 35

सनत्कुमार उवाच । त्रिपुंड्रस्य विधिं ब्रूहि भगवञ्जगतां पते । तत्त्वतो ज्ञातुमिच्छामि त्वत्प्रसादान्महेश्वर

સનત્કુમાર બોલ્યા—હે ભગવન, જગતના પતે! ત્રિપુણ્ડ્રની વિધિ કહો. હે મહેશ્વર, આપની કૃપાથી હું તેને તત્ત્વતઃ જાણવા ઇચ્છું છું।

Verse 36

कति स्थानानि किं द्रव्यं का शक्तिः का च देवता । किं प्रमाणं च कः कर्त्ता के मंत्रास्तस्य किं फलम्

કેટલા સ્થાનો, કયું દ્રવ્ય, તેની શક્તિ શું અને કઈ દેવતા (ધ્યેય)? પ્રમાણ શું, કર્તા કોણ, તેના મંત્રો કયા અને તેનું ફળ શું?

Verse 37

एतत्सर्वमशेषेण त्रिपुंड्रस्य च लक्षणम् । ब्रूहि मे जगतां नाथ लोकानुग्रहकाम्यया

હે જગન્નાથ! ત્રિપુણ્ડ્રનાં આ સર્વ લક્ષણો કશુંય ન છોડીને મને કહો—લોકાનુગ્રહની ઇચ્છાથી હું જન પર કૃપા વરસાવી શકું તે માટે।

Verse 38

श्रीरुद्र उवाच । आग्नेयमुच्यते भस्म दग्धगोमयसंभवम् । तदेव द्रव्यमित्युक्तं त्रिपुंड्रस्य महामुने

શ્રીરુદ્રે કહ્યું—દગ્ધ ગોમયમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી ભસ્મને ‘આગ્નેય’ કહેવામાં આવે છે. હે મહામુને, ત્રિપુંડ્ર ધારણ માટે એ જ યોગ્ય દ્રવ્ય કહેવાયું છે।

Verse 39

सद्योजातादिभिर्ब्रह्ममयैर्मंत्रैश्च पंचभिः । परिगृह्याग्निरित्यादिमंत्रैर्भस्माभिमंत्रयेत्

સદ્યોજાત વગેરે પાંચ બ્રહ્મમય મંત્રોથી ભસ્મ ગ્રહણ કરીને, ‘અગ્નિ…’થી આરંભ થતા મંત્રોથી તે ભસ્મનું અભિમંત્રિત કરવું।

Verse 40

मानस्तोकेति संमृंज्य शिरो लिंपेच्च त्र्यंबकम् । त्रियायुषादिभिर्मंत्रैर्ललाटे च भुजद्वये । स्कंधे च लेपयेद्भस्म सजलं मंत्रभावितम्

‘માનસ્તોકે…’ જપ કરીને શિરને ઘસી લેપ કરવો; અને ‘ત્ર્યંબકમ્…’ તથા ‘ત્રિયાયુષા…’ વગેરે મંત્રોથી, જળથી ભીંજવેલ અને મંત્રભાવિત ભસ્મને કપાળ પર, બંને ભુજાઓ પર અને સ્કંધ પર લગાવવું।

Verse 41

तिस्रो रेखा भवंत्येषु स्थानेषु मुनिपुंगव । भ्रुवोर्मध्यं समारभ्य यावदंतो भ्रुवोर्भवेत्

હે મુનિશ્રેષ્ઠ, આ સ્થાનોમાં ત્રણ રેખાઓ થાય છે; તે ભ્રૂમધ્યથી શરૂ કરીને ભ્રૂઓના અંત સુધી વિસ્તરે છે।

Verse 42

मध्यमानामिकांगुल्योर्मध्ये तु प्रतिलोमतः । अंगुष्ठेन कृता रेखा त्रिपुंड्रस्याभिधीयते

મધ્યમા અને અનામિકા આંગળીની વચ્ચે, પ્રતિલોમ દિશામાં અંગૂઠાથી કરેલી જે રેખા હોય, તેને ત્રિપુંડ્રની રેખા કહે છે।

Verse 43

तिसृणामपि रेखाणां प्रत्येकं नव देवताः । अकारो गार्हपत्यश्च ऋग्भूर्लोको रजस्तथा

આ ત્રણ રેખાઓમાંની પ્રત્યેક રેખાને નવ અધિદેવતાઓ છે—અકાર, ગાર્હપત્ય અગ્નિ, ઋગ્વેદ, ભૂર્લોક અને રજોગુણ વગેરે।

Verse 44

आत्मा चैव क्रियाशक्तिः प्रातः सवनमेव च । महादेवस्तु रेखायाः प्रथमायास्तु देवता

આત્મા, ક્રિયાશક્તિ અને પ્રાતઃસવન પણ (તેમાં આવે છે); તેમજ પ્રથમ રેખાના અધિદેવતા મહાદેવ છે।

Verse 45

उकारो दक्षिणाग्निश्च नभः सत्त्वं यजुस्तथा । मध्यंदिनं च सवनमिच्छाशक्त्यंतरात्मकौ

ઉકાર, દક્ષિણાગ્નિ, નભ (અંતરિક્ષ), સત્ત્વગુણ અને યજુર્વેદ; તેમજ મધ્યાહ્ન સવન—આ બધું ઇચ્છાશક્તિના અંતરાત્મ-સ્વરૂપ છે।

Verse 46

महेश्वरश्च रेखाया द्वितीयायाश्च देवता । मकाराहवनीयौ च परमात्मा तमो दिवः

બીજી રેખાના અધિદેવતા મહેશ્વર છે; તેમજ મકાર, આહવનીય અગ્નિ, પરમાત્મા, તમોગુણ અને દિવ્ય લોક (તે સાથે) સંબંધિત છે।

Verse 47

ज्ञानशक्तिः सामवेदस्तृतीयसवनं तथा । शिवश्चेति तृतीयाया रेखायाश्चाधिदेवता

જ્ઞાનશક્તિ, સામવેદ અને તૃતીય સવન પણ; તેમજ ત્રીજી રેખાના અધિદેવતા શિવ છે—એવું કહેવાયું છે।

Verse 48

एता नित्यं नमस्कृत्य त्रिपुंड्रं धारयेत्सुधीः । महेश्वरव्रतमिदं सर्ववेदेषु कीर्तितम्

આ (પવિત્ર આચારોને) નિત્ય નમસ્કાર કરીને બુદ્ધિમાન પુરુષે ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરવું. આ મહેશ્વર (શિવ)નું વ્રત છે, જે સર્વ વેદોમાં કીર્તિત છે.

Verse 49

मुक्तिकामैर्नरैः सेव्यं पुनस्तेषां न संभवः । त्रिपुंड्रं कुरुते यस्तु भस्मना विधिपूर्वकम्

મુક્તિ ઇચ્છનાર પુરુષોએ આ સાધના કરવી જોઈએ; તેમના માટે ફરી જન્મ સંભવ નથી. જે વ્યક્તિ વિધિપૂર્વક ભસ્મથી ત્રિપુંડ્ર કરે છે, તે પરમ ફળ પામે છે.

Verse 50

ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वनस्थो यतिरेव वा । महापातकसंघातैर्मुच्यते चोपपातकैः

બ્રહ્મચારી, ગૃહસ્થ, વનસ્થ કે યતિ—જે કોઈ હોય, તે મહાપાતકોના ઢગલા અને ઉપપાતકોમાંથી પણ મુક્ત થાય છે.

Verse 51

तथान्यैः क्षत्रविट्शूद्रस्त्रीगोहत्या दिपातकैः । वीरहत्याश्वहत्याभ्यां मुच्यते नात्र संशयः

તેમજ અન્ય પાપોથી—જેમ કે ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર, સ્ત્રી અથવા ગોહત્યા—અને વીરહત્યા તથા અશ્વહત્યા પરથી પણ તે મુક્ત થાય છે; તેમાં સંશય નથી.

Verse 52

अमंत्रेणापि यः कुर्यादज्ञात्वा महिमोन्नतिम् । त्रिपुंड्रं भालपटले मुच्यते सर्वपातकैः

તેની મહિમાની ઊંચાઈ ન જાણતાં પણ, મંત્ર વિના, જે કોઈ કપાળ પર ત્રિપુંડ્ર કરે છે—તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 53

परद्रव्यापहरणं परदाराभिमर्शनम् । परनिंदा परक्षेत्रहरणं परपीडनम्

પરધનનું અપહરણ, પરસ્ત્રીનો સ્પર્શ કરીને કલુષ કરવું, પરનિંદા, પરના ખેતર-ભૂમિનું હરણ અને પરને પીડાવવું—આ પાપકર્મો છે.

Verse 54

सस्यारामादिहरणं गृहदाहादिकर्म च । असत्यवादं पैशुन्यं पारुष्यं वेदविक्र यः । कूटसाक्ष्यं व्रतत्यागः कैतवं नीचसेवनम्

પાક, બાગ વગેરેનું હરણ; ઘર સળગાવા જેવા કર્મ; અસત્યવચન; ચુગલી; કઠોરતા; વેદનો વિક્રય; કૂટસાક્ષ્ય; વ્રતત્યાગ; કપટ; અને નીચનો સંગ—આ પાપો છે.

Verse 55

गोभूहिरण्यमहिषी तिलकंबलवाससाम् । अन्नधान्यजलादीनां नीचेभ्यश्च परिग्रहः

ગાય, જમીન, સોનું, ભેંસ, તલ, કમ્બળ, વસ્ત્રો તથા અન્ન, ધાન્ય, જળ વગેરે—વિશેષ કરીને અયોગ્ય/નીચ લોકો પાસેથી—અનુચિત દાન સ્વીકારવું પાપ છે.

Verse 56

दासी वेश्याभुजंगेषु वृषलीषु नटीषु च । रजस्वलासु कन्यासु विधवासु च संगमः

દાસી, વેશ્યા, પતિત-સંગવાળી સ્ત્રી, નીચકુલની સ્ત્રી, નટી; તેમજ રજસ્વલા, કન્યા અને વિધવા સાથે સંગમ—આ પાપાચાર છે.

Verse 57

मांसचर्मरसादीनां लवणस्य च विक्रयः । एवमादीन्य संख्यानि पापानि विविधानि च

માંસ, ચામડું, મદ્યાદિ રસો તથા મીઠાનો વિક્રય; અને આ રીતે અનેક પ્રકારના અસંખ્ય પાપો કહ્યા છે.

Verse 58

सद्य एव विनश्यंति त्रिपुंड्रस्य च धारणात् । शिवद्रव्यापहरणं शिवनिंदा च कुत्रचित्

ત્રિપુણ્ડ્ર ધારણ માત્રથી પાપો તત્કાળ નાશ પામે છે—શિવદ્રવ્યનું અપહરણ અને ક્યાંક ક્યાંક શિવની નિંદા પણ।

Verse 59

निंदा च शिवभक्तानां प्रायश्चितैर्न शुद्ध्यति । रुद्राक्षा यस्य गात्रेषु ललाटे च त्रिपुंड्रकम्

શિવભક્તોની નિંદા પ્રાયશ્ચિત્તોથી પણ શુદ્ધ થતી નથી. પરંતુ જેના અંગોમાં રુદ્રાક્ષ અને લલાટે ત્રિપુણ્ડ્ર હોય—તે મહાપવિત્ર ગણાય છે।

Verse 60

स चांडालोऽपि संपूज्यः सर्ववर्णोत्तमो भवेत् । यानि तीर्थानि लोकेऽस्मिन्गंगायाः सरितश्च याः

તે ચાંડાલ હોય તોય પૂજ્ય બને છે અને સર્વ વર્ણોમાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. આ લોકમાં જેટલાં તીર્થો છે અને ગંગાની જેટલી નદીધારાઓ છે—

Verse 61

स्नातो भवति सर्वत्र ललाटे यस्त्रिपुंड्रधृक् । सप्तकोटिमहामंत्राः पंचाक्षरपुरःसराः

જેના લલાટે ત્રિપુણ્ડ્ર છે, તે જ્યાં હોય ત્યાં સર્વત્ર સ્નાન કરેલો ગણાય છે. પંચાક્ષરીને અગ્રે રાખી સાત કરોડ મહામંત્રો—

Verse 62

तथान्ये कोटिशो मंत्राः शैवाः कैवल्यहेतवः । ते सर्वे येन जप्ताः स्युर्यो बिभर्ति त्रिपुंड्रकम्

તેમજ કૈવલ્યના હેતુ એવા કરોડો શૈવ મંત્રો—જે ત્રિપુણ્ડ્ર ધારણ કરે છે, તેના દ્વારા તે બધા જપાયેલા ગણાય છે।

Verse 63

सहस्रं पूर्वजातानां सहस्रं च जनिष्यताम् । स्ववंशजानां मर्त्यानामुद्धरेद्यस्त्रिपुंड्रधृक्

ત્રિપુણ્ડ્ર ધારણ કરનાર પોતાના વંશના મર્ત્યોમાંના હજાર પૂર્વજો અને હજુ જન્મ લેનારા હજાર જનનો પણ ઉદ્ધાર કરે છે.

Verse 64

इह भुक्त्वाखिलान्भोगान्दीर्घायुर्व्याधिवर्जितः । जीवितांते च मरणं सुखनैवं प्रपद्यते

આ લોકમાં સર્વ ભોગો ભોગવી તે દીર્ઘાયુ અને રોગમુક્ત બને છે; અને જીવનાંતમાં તેને સુખદ તથા શુભ મરણ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 65

अष्टैश्वर्यगुणोपेतं प्राप्य दिव्यं वपुः शुभम् । दिव्यं विमानमारुह्य दिव्यस्त्रीशतसेवितः

અષ્ટૈશ્વર્યના ગુણોથી યુક્ત, દિવ્ય અને શુભ દેહ પ્રાપ્ત કરીને તે દિવ્ય વિમાનમાં આરોહણ કરે છે અને સૈકડો દિવ્ય સ્ત્રીઓથી સેવિત થાય છે.

Verse 66

विद्याधराणां सिद्धानां गंधर्वाणां महौजसाम् । इंद्रादिलोकपालानां लोकेषु च यथाक्रमम्

તે યથાક્રમે વિદ્યાધરો, સિદ્ધો, મહાતેજસ્વી ગંધર્વો તથા ઇન્દ્રાદિ લોકપાલોના લોકોમાં વિહાર કરે છે.

Verse 67

भुक्त्वा भोगान्सुविपुलान्प्रजेशानां पुरेषु च । ब्रह्मणः पदमासाद्य तत्र कल्पशतं रमेत्

પ્રજેશોના નગરોમાં અતિ વિશાળ ભોગો ભોગવી, તે બ્રહ્મપદને પ્રાપ્ત કરે છે અને ત્યાં સો કલ્પ સુધી આનંદથી રમે છે.

Verse 68

विष्णोर्लोके च रमते यावद्ब्रह्मशतत्रयम्

તે વિષ્ણુલોકમાં ત્રણસો બ્રહ્મવર્ષો સુધી આનંદથી વિહરે છે।

Verse 69

शिवलोकं ततः प्राप्य रमते कालमक्षयम् । शिवसायुज्यमाप्नोति न स भूयोऽभिजायते

પછી શિવલોકને પ્રાપ્ત કરીને તે અક્ષય કાળ સુધી આનંદથી રહે છે. તે શિવસાયુજ્ય પામે છે અને ફરી જન્મ લેતો નથી।

Verse 70

सर्वोपनिषदां सारं समालोच्य मुहुर्मुहुः । इदमेव हि निर्णीतं परं श्रेयस्त्रिपुंड्रकम्

બધી ઉપનિષદોના સાર પર વારંવાર વિચાર કરીને આ જ નિશ્ચિત થયું છે કે ત્રિપુંડ્રક જ પરમ શ્રેય છે।

Verse 71

एतत्त्रिपुंड्रमाहात्म्यं समासात्कथितं मया । रहस्यं सर्वभूतानां गोपनीयमिदं त्वया

આ રીતે મેં ત્રિપુંડ્રનું માહાત્મ્ય સંક્ષેપમાં કહ્યું. આ સર્વ પ્રાણીઓનું રહસ્ય છે; તારે તેને ગોપનીય રાખવું જોઈએ।

Verse 72

इत्युक्त्वा भगवान्रुद्रस्तत्रैवांतरधीयत । सनत्कुमारोऽपि मुनिर्जगाम ब्रह्मणः पदम्

આવું કહી ભગવાન રુદ્ર ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા. અને મુનિ સનત્કુમાર પણ બ્રહ્માના ધામને ગયા।

Verse 73

तवापि भस्मसंपर्कात्संजाता विमला मतिः । त्वमपि श्रद्धया पुण्यं धारयस्व त्रिपुंड्रकम्

પવિત્ર ભસ્મના સ્પર્શથી તારી પણ બુદ્ધિ નિર્મળ થઈ છે. તું પણ શ્રદ્ધાથી પુણ્યદાયક ત્રિપુંડ્રક ધારણ કર.

Verse 74

सूत उवाच । इत्युक्त्वा वामदेवस्तु शिवयोगी महातपाः । अभिमंत्र्य ददौ भस्म घोराय ब्रह्मरक्षसे

સૂત બોલ્યા—આમ કહીને શિવયોગી મહાતપસ્વી વામદેવે મંત્રથી ભસ્મને અભિમંત્રિત કરી ઘોર બ્રહ્મરાક્ષસને આપ્યું.

Verse 75

तेनासौ भालपटले चक्रे तिर्य क्त्रिपुंड्रकम् । ब्रह्मराक्षसतां सद्यो जहौ तस्यानुभावतः

તે ભસ્મથી તેણે પોતાના લલાટ પર આડું ત્રિપુંડ્રક કર્યું. તેના પ્રભાવથી તેણે તરત જ બ્રહ્મરાક્ષસત્વ ત્યજી દીધું.

Verse 76

स बभौ सूर्यसंकाशस्तेजोमण्डलमंडितः । दिव्यावयरूपैश्च दिव्यमाल्यांबरो ज्ज्वलः

તે સૂર્ય સમાન તેજસ્વી થયો, તેજોમંડળથી મંડિત. દિવ્ય આભૂષણ-રૂપોથી તથા દિવ્ય માળા અને વસ્ત્રોથી ઉજ્જ્વળ હતો.

Verse 77

भक्त्या प्रदक्षिणीकृत्य तं गुरुं शिवयोगिनम् । दिव्यं विमानमारुह्य पुण्यलोकाञ्जगाम सः

ભક્તિથી તે ગુરુ શિવયોગીની પ્રદક્ષિણા કરીને, તે દિવ્ય વિમાનમાં આરોહણ કરી પુણ્યલોકોમાં ગયો.

Verse 78

वामदेवो महायोगी दत्त्वा तस्मै परां गतिम् । चचार लोके मूढात्मा साक्षादिव शिवः स्वयम्

મહાયોગી વામદેવે તેને પરમ ગતિ અર્પી, મૂઢાત્મા સમાન દેખાતાં છતાં, સాక్షાત્ શિવ સમે સ્વયં લોકમાં વિચર્યા।

Verse 79

य एतद्भस्ममाहात्म्यं त्रिपुंड्रं शृणुयान्नरः । श्रावयेद्वा पठेद्वापि स हि याति परां गतिम्

જે મનુષ્ય આ પવિત્ર ભસ્મનું માહાત્મ્ય અને ત્રિપુંડ્ર સાંભળે, અથવા બીજાને સંભળાવે, કે વાંચે—તે નિશ્ચયે પરમ ગતિને પામે છે।

Verse 80

कथयति शिवकीर्तिं संसृतेर्मुक्तिहेतुं प्रणमति शिवयोगिध्येयमीशांघ्रिपद्मम् । रचयति शिवभक्तोद्भासि भाले त्रिपुंड्रं न पुनरिह जनन्या गर्भवासं भजेत्सः

જે સંસારમુક્તિનું કારણ માની શિવકીર્તિનું વર્ણન કરે, શિવયોગીઓ ધ્યેય એવા ઈશ્વરના કમળચરણોને પ્રણામ કરે, અને શિવભક્તિથી તેજસ્વી ત્રિપુંડ્ર કપાળે રચે—તે ફરી અહીં માતૃગર્ભવાસ ભોગવે નહીં।