Umā-caritra-prārthanā: Ṛṣayaḥ Sūtaṃ Pṛcchanti (Request for the Account of Umā)

Verse 1

मुनय ऊचुः । श्रुत्वा शंभोः कथा रम्या नानाख्यानसमन्विता । नानावतार संयुक्ता भुक्तिमुक्तिप्रदा नृणाम्

મુનિઓએ કહ્યું—શંભુની રમ્ય કથા, જે અનેક ઉપાખ્યાનો વડે સમન્વિત અને તેમના અનેક અવતારો સાથે સંયુક્ત છે, તેને સાંભળી અમે જાણ્યું કે તે મનુષ્યોને ભુક્તિ અને મુક્તિ બન્ને આપે છે.

Verse 2

इदानीं श्रोतुमिच्छामस्त्वत्तो ब्रह्मविदां वर । चरित्रं जगदंबाया भगवत्या मनोहरम्

હવે, હે બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ, અમે આપ પાસેથી ભગવતી જગદંબા—વિશ્વમાતા—નું મનોહર અને પાવન ચરિત્ર સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ.

Verse 3

परब्रह्म महेशस्य शक्तिराद्या सनातनी । उमा या समभिख्याता त्रैलोक्यजननी परा

ઉમા—જે આ નામથી જ પ્રસિદ્ધ છે—પરબ્રહ્મ મહેશની આદ્ય અને સનાતન શક્તિ છે; તે જ ત્રિલોકની જનની પરા માતા છે.

Verse 4

सती हेमवती तस्या अवतारद्वयं श्रुतम् । अपरानवतारांस्त्वं ब्रूहि सूत् महामते

અમે તેના બે અવતાર—સતી અને હેમવતી—વિશે સાંભળ્યું છે. હે સૂત, હે મહામતિ, કૃપા કરીને તેના અન્ય અવતારો પણ કહો.

Verse 5

को विरज्येत मतिमान् गुणश्रवणकर्मणि । श्रीमातुर्ज्ञानिनो यानि न त्यजन्ति कदाचन

દેવના ગુણ-શ્રવણના આ પવિત્ર કર્મથી કયો વિવેકી વિમુખ થઈ શકે? શ્રીમાતાના માહાત્મ્યને જાણનારા જ્ઞાનીજન આ પાવન આચરણ કદી ત્યજતા નથી.

Verse 6

सूत उवाच । धन्या यूयं महात्मानः कृतकृत्याः स्थ सर्वदा । यत्पृच्छथ पराम्बाया उमायाश्चरितं महत्

સૂતે કહ્યું—હે મહાત્માઓ! તમે ધન્ય છો, સદા કૃતકૃત્ય છો; કારણ કે તમે પરામ્બા ઉમાના મહાન પવિત્ર ચરિત્ર વિષે પૂછો છો.

Verse 7

शृण्वतां पृच्छतां चैव तथा वाचयतां च तत् । पादाम्बुजरजांस्येव तीर्थानि मुनयो विदुः

જે સાંભળે, પૂછે અને તેનું પાઠ પણ કરે—તેમના માટે આ (ઉપદેશ) ખરેખર તીર્થરૂપ બને છે; પ્રભુના કમળચરણની રજ સમાન—એવું મુનિઓ જાણે છે.

Verse 8

ते धन्या कृतकृत्याः स्युर्धन्या तेषां प्रसूः कुलम् । येषां चित्तं भवेल्लीनं श्रीदेव्यां परसंविदि

તે ધન્ય છે, કૃતકૃત્ય છે; ધન્ય છે તેમની જનની અને તેમનું કુલ પણ. જેમનું ચિત્ત શ્રીદેવીમાં, પરમ-સંવિદમાં, લીન થાય છે.

Verse 9

ये न स्तुवन्ति देवेशीं सर्वकारणकारणाम् । मायागुणैर्मोहितास्स्युर्हतभाग्या न संशयः

જે દેવેશી—સર્વ કારણોની કારણ—દેવીની સ્તુતિ નથી કરતા, તેઓ માયાના ગુણોથી મોહિત થાય છે; તેમનું ભાગ્ય નષ્ટ થાય છે, તેમાં સંશય નથી.

Verse 10

न भजन्ति महादेवीं करुणारससागराम् । अन्धकूपे पतन्त्येते घोरे संसाररूपिणि

જે કરુણારસના સાગર સમી મહાદેવીનું ભજન નથી કરતા, તેઓ બંધનરૂપ ઘોર સંસારના અંધકૂવામાં પડી જાય છે।

Verse 11

गंगां विहाय तृप्त्यर्थं मरुवारि यथा व्रजेत् । विहाय देवीं तद्भिन्नं तथा देवान्तरं व्रजेत्

જેમ કોઈ ગંગાને છોડીને તૃપ્તિ માટે રણના પાણી તરફ જાય; તેમ જ દેવીને ત્યજીને તેણાથી ભિન્ન અન્ય દેવ તરફ વળવું પણ ભ્રમ છે।

Verse 12

यस्याः स्मरणमात्रेण पुरुषार्थचतुष्टयम् । अनायासेन लभते कस्त्यजेत्तां नरोत्तमः

જેનાં (દેવી ઉમાના) માત્ર સ્મરણથી ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ—આ ચાર પુરુષાર્થ અનાયાસે પ્રાપ્ત થાય છે, એવી દેવીને કયો નરોત્તમ કદી ત્યજી દેશે?

Verse 13

एतत्पृष्टः पुरा मेधास्सुरथेन महात्मना । यदुक्तं मेधसा पूर्वं तच्छृणुष्व वदामि ते

આ જ વિષય અંગે પૂર્વકালে મહાત્મા સુરથે ઋષિ મેધાને પૂછ્યું હતું. મેધાએ પહેલાં જે કહ્યું હતું, તે જ હવે હું તને કહું છું—સાંભળ.

Verse 14

स्वारोचिषेन्तरे पूर्वं विरथो नाम पार्थिवः । सुरथस्तस्य पुत्रोऽभून्महाबलपराक्रमः

સ્વારોચિષ મન્વંતરના પૂર્વકાળમાં વિરથ નામનો એક રાજા હતો. તેનો પુત્ર સુરથ મહાબળ અને પરાક્રમથી યુક્ત હતો.

Verse 15

दानशौण्डः सत्यवादी स्वधर्म्म कुशलः कृती । देवीभक्तो दयासिन्धुः प्रजानां परिपालकः

તે દાનમાં અગ્રણી, સત્યવાદી, સ્વધર્મમાં કુશળ અને કાર્યમાં કૃતકૃત્ય હતો; દેવીનો ભક્ત, દયાનો સિંધુ અને પ્રજાનો પરિપાલક હતો।

Verse 16

पृथिवीं शासतस्तस्य पाकशासनतेजसः । बभूबुर्नव ये भूपाः पृथ्वीग्रहणतत्पराः

પાકશાસન ઇન્દ્ર સમાન તેજ ધરાવતા તે રાજા પૃથ્વી શાસન કરતા હતા ત્યારે, પૃથ્વી કબજે કરવા તત્પર એવા નવ નવા રાજાઓ ઊભા થયા।

Verse 17

कोलानाम्नीं राजधानीं रुरुधुस्तस्य भूपतेः । तैस्समन्तुमुलं युद्धं समपद्यत दारुणम्

તેઓએ તે રાજાની ‘કોલા’ નામની રાજધાનીને ઘેરી લીધી; અને તેથી ચારે તરફ ભયંકર તથા તુમુલ યુદ્ધ ઊભું થયું।

Verse 18

युद्धे स निर्जितो भूपः प्रबलैस्तैर्द्विषद्गणैः । उज्जासितच्च कोलाया हृत्वा राज्यमशेषतः

યુદ્ધમાં તે રાજા તે પ્રબળ શત્રુગણ દ્વારા પરાજિત થયો; અને તેને કોલામાંથી હાંકી કાઢીને તેમણે આખું રાજ્ય નિઃશેષ રીતે કબજે કર્યું।

Verse 19

स राजा स्वपुरीमेत्याकरोद्राज्यं स्वमंत्रिभिः । तत्रापि च महःपक्षैर्विपक्षैस्स पराजितः

તે રાજા પોતાની નગરીમાં પરત આવી પોતાના મંત્રીઓ સાથે રાજ્યવ્યવસ્થા સુવ્યવસ્થિત કરી. છતાં ત્યાં પણ પ્રબળ વિરોધી પક્ષો અને પ્રતિસ્પર્ધી ગોઠો દ્વારા તે પરાજિત થયો.

Verse 20

दैवाच्छत्रुत्वमापन्नै रमात्यप्रमुखैर्गणैः । कोशस्थितं च यद्वित्तं तत्सर्वं चात्मसात्कृतम्

દૈવવશ શત્રુત્વ પામેલા, રાજામાત્યપ્રમુખ તે ગણોએ કોષમાં રહેલું જે ધન હતું તે સર્વ પણ પોતાના કબજામાં લઈ આત્મસાત કર્યું.

Verse 21

ततस्स निर्गतो राजा नगरान्मृगया छलात् । असहायोऽश्वमारुह्य जगाम गहनं वनम्

પછી રાજા મૃગયાના બહાને નગરમાંથી નીકળી ગયો; સહાય વિના, એકલો ઘોડા પર ચઢીને ઘન વનમાં ગયો.

Verse 22

इतस्ततस्तत्र गच्छन्राजा मुनिवराश्रमम् । ददर्श कुसुमारामभ्राजितं सर्वतोदिशम्

અહીં-તહીં ફરતો રાજા તે શ્રેષ્ઠ મુનિના આશ્રમ સુધી પહોંચ્યો; ત્યાં તેણે સર્વ દિશામાં પુષ્પ-ઉદ્યાનો વડે ઝળહળતું તે સ્થાન જોયું.

Verse 23

वेदध्वनिसमाकीर्णं शान्तजन्तुसमाश्रितम् । शिष्यैः प्रशिष्यैस्तच्छिष्यैस्समन्तात्परिवेष्टितम्

તે વેદપાઠના ગુંજતા ધ્વનિથી પરિપૂર્ણ હતું અને શાંત જીવો દ્વારા આશ્રિત હતું. ચારે તરફ શિષ્યો, પ્રશિષ્યો અને તેમના શિષ્યોની સુવ્યવસ્થિત સભાએ તેને ઘેરી રાખ્યું હતું.

Verse 24

व्याघ्रादयो महावीर्या अल्पवीर्यान्महामते । तदाश्रमे न बाधन्ते द्विजवर्य्यप्रभावतः

હે મહામતે! તે આશ્રમમાં વાઘ વગેરે મહાવીર્ય પ્રાણીઓ પણ અલ્પવીર્ય લોકોને પીડા આપતા નથી, કારણ કે તે શ્રેષ્ઠ દ્વિજનો તપઃપ્રભાવ અને પવિત્રતા ત્યાં વ્યાપેલી છે.

Verse 25

उवास तत्र नृपतिर्महाकारुणिको बुधः । सत्कृतो मुनिनाथेन सुवचो भोजनासनैः

ત્યાં તે રાજા—બુદ્ધિમાન અને મહાકરુણિક—થોડો સમય રહ્યો. મુનિનાથે મધુર વચનો, ભોજન-અર્પણ અને યોગ્ય આસનથી તેનું સન્માનપૂર્વક સત્કાર કર્યું.

Verse 26

एकदा स महाराजश्चिंतामाप दुरत्ययाम् । अहो मे हीनभाग्यस्य दुर्बुद्धेर्हीनतेजसः

એક વખત તે મહારાજ અતિકઠિન ચિંતામાં ફસાઈ ગયો—“અહો! હું અલ્પભાગ્યનો, કુમતિનો અને ક્ષીણ તેજવાળો છું.”

Verse 27

हृतं राज्यमशेषेण शत्रुवर्गैर्मदोद्धतैः । मत्पूर्वै रक्षितं राज्यं शत्रुभिर्भुज्यतेऽधुना

અહંકારથી મદમત્ત શત્રુવર્ગોએ મારું રાજ્ય સંપૂર્ણપણે છીનવી લીધું છે; મારા પૂર્વજોએ રક્ષેલું રાજ્ય આજે શત્રુઓ ભોગવીને શાસે છે।

Verse 28

मादृशश्चैत्रवंशेस्मिन्न कोप्यासीन्महीपतिः । किं करोमि क्व गच्छामि कथं राज्यं लभेमहि

આ ચૈત્ર વંશમાં મારા જેવો કોઈ રાજા ન હતો. હવે હું શું કરું, ક્યાં જાઉં, અને રાજ્ય કેવી રીતે પાછું મેળવું?

Verse 29

अमात्या मंत्रिणश्चैव मामका ये सनातनाः । न जाने कं च नृपतिं समासाद्याधुनासते

મારા તે પ્રાચીન અમાત્ય અને મંત્રીઓ—જે સદા મારા હતા—હવે કોઈક રાજાને આશ્રય કરીને ત્યાં બેઠા છે; તેઓ કયા નૃપતિ પાસે ગયા છે તે મને ખબર નથી।

Verse 30

विनाश्य राज्यमधुना न जाने कां गतिं गताः । रणभूमिमहोत्साहा अरिवर्गनिकर्तनाः

હવે રાજ્યનો વિનાશ કરીને તેઓ કઈ ગતિને પામ્યા—મને ખબર નથી; જે રણભૂમિમાં મહોત્સાહી હતા અને શત્રુવર્ગની પંક્તિઓ કાપનાર હતા।

Verse 31

मामका ये महाशूरा नृपमन्यं भजन्ति ते । पर्वताभा गजा अश्वा वातवद्वेगगामिनः

મારા જે મહાશૂર વીરો છે, જો તેઓ બીજા રાજાની સેવા કરવા જાય, તો તેમની સાથે પર્વતસમાન હાથીઓ અને પવનવેગે દોડતા ઘોડાઓ પણ ચાલ્યા જાય છે।

Verse 32

पूर्वपूर्वार्जितः कोशः पाल्यते तैर्नवाधुना । एवं मोहवशं यातो राजा परमधार्मिकः

પૂર્વજોએ સંચિત કરેલો ખજાનો હવે તે નવાગંતુકો દ્વારા જ રક્ષિત અને સંચાલિત થાય છે। આમ મોહવશ થઈ તે પરમધાર્મિક રાજા તેમના વશમાં પડી ગયો।

Verse 33

एतस्मिन्नंतरे तत्र वैश्यः कश्चित्समागतः । राजा पप्रच्छ कस्त्वं भोः किमर्थमिह चागतः

એ દરમિયાન ત્યાં એક વૈશ્ય આવ્યો. રાજાએ પૂછ્યું—“ભદ્ર, તું કોણ છે અને કયા હેતુથી અહીં આવ્યો છે?”

Verse 34

दुर्मना लक्ष्यसे कस्मादेतन्मे ब्रूहि साम्प्रतम् । इत्याकर्ण्य वचो रम्यं नरपालेन भाषितम्

“તું કેમ ઉદાસ દેખાય છે? આ મને હમણાં જ કહો.” રાજાના આ મધુર વચનો સાંભળી તે ઉત્તર આપવા તૈયાર થયો।

Verse 35

दृग्भ्यां विमुंचन्नश्रूणि समाधिर्वैश्यपुंगवः । प्रत्युवाच महीपालं प्रणयावनतो गिरम्

આંખોમાંથી આંસુ વહેતાં વૈશ્યશ્રેષ્ઠ સમાધિ સ્નેહભરી વિનમ્રતાથી નમીને રાજાને મૃદુ વાણીમાં ઉત્તર આપ્યો।

Verse 36

वैश्य उवाच । समाधिर्नाम वैश्योहं धनिवंशसमुद्भवः । पुत्रदारादिभिस्त्यक्तो धनलोभान्महीपते

વૈશ્ય બોલ્યો—હું સમાધિ નામનો વૈશ્ય છું, ધનવાન વંશમાં જન્મેલો. હે મહીપતે, ધનના લોભથી પુત્ર, પત્ની વગેરે મને ત્યજી ગયા।

Verse 37

स वनमभ्यागतो राजन्दुःखितः स्वेन कर्मणा । सोहं पुत्रप्रपौत्राणां कलत्राणां तथैव च

હે રાજન, વનમાં આવીને હું મારા જ કર્મથી દુઃખિત થયો છું; અને પુત્ર, પ્રપૌત્ર વગેરે તથા પત્ની વિષે પણ હું વ્યાકુળ છું।

Verse 38

भ्रातॄणां भ्रातृपुत्राणां परेषां सुहृदां तथा । न वेद्मि कुशलं सम्यक्करुणासागर प्रभो

હે પ્રભુ, કરુણાસાગર, મારા ભાઈઓ, ભાઈઓના પુત્રો તથા અન્ય સુહૃદોનું કુશળક્ષેમ હું સાચે જાણતો નથી।

Verse 39

राजोवाच । निष्कासितो यैः पुत्राद्यैर्दुर्वृत्तैर्धनगर्धिभिः । तेषु किं भवता प्रीतिः क्रियते मूर्खजन्तुवत्

રાજાએ કહ્યું—જે દુરાચારી, ધનલોભી પુત્રાદિએ તને કાઢી મૂક્યો, તેમના પ્રત્યે તું મૂર્ખ પ્રાણીની જેમ હજી પણ કેમ પ્રીતિ રાખે છે?

Verse 40

वैश्य उवाच । सम्यगुक्तं त्वया राजन्वचः सारार्थबृंहितम् । तथापि स्नेहपाशेन मोह्यतेऽतीव मे मनः

વૈશ્ય બોલ્યો—હે રાજન, તમે જે કહ્યું તે યોગ્ય છે, સારાર્થથી સમૃદ્ધ વચન છે. છતાં સ્નેહના પાશથી મારું મન અત્યંત મોહિત થાય છે।

Verse 41

एवं मोहाकुलौ वैश्यपार्थिवौ मुनिसत्तम । जग्मतुर्मुनिवर्यस्य मेधसः सन्निधिन्तदा

હે મુનિશ્રેષ્ઠ, આ રીતે મોહથી વ્યાકુળ વૈશ્ય અને રાજા—બન્ને—ત્યારે શ્રેષ્ઠ મુનિ મેધસના સાન્નિધ્યે ગયા।

Verse 42

स वैश्यराजसहितो नरराजः प्रतापवान् । प्रणनाम महावीरः शिरसा योगिनां वरम्

તે પ્રતિાપી નરરાજ વૈશ્યરાજ સાથે; તે મહાવીરે યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠને શિર નમાવી પ્રણામ કર્યો।

Verse 43

बद्ध्वाञ्जलिमिमां वाचमुवाच नृपतिर्मुनिम् । भगवन्नावयोर्मोहं छेत्तुमर्हसि साम्प्रतम्

હાથ જોડીને નૃપતિએ મુનિને કહ્યું—હે ભગવન, અમામાં ઉત્પન્ન થયેલો મોહ હવે કૃપા કરીને છેદી નાખો।

Verse 44

अहं राजश्रिया त्यक्तो गहनं वनमाश्रितः । तथापि हृतराज्यस्य तोषो नैवाभिजायते

હું રાજલક્ષ્મીથી ત્યજાયેલો થઈ ઘન વનમાં આશ્રય લીધો છે; છતાં જેના રાજ્યનું હરણ થયું હોય તેને સાચો સંતોષ કદી પણ ઉપજે નહીં.

Verse 45

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां मधुकैटभवधे महाकालिकावतारवर्णनं नाम पंचचत्वारिंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના પંચમ ગ્રંથ—ઉમાસંહિતા—માં ‘મધુ-કૈટભવધ તથા મહાકાલિકા અવતારવર્ણન’ નામનો પાંતાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 46

किमत्र कारणं ब्रूहि ज्ञानिनोरपि नो मनः । मोहेन व्याकुलं जातं महत्येषां हि मूर्खता

આ વિષયનું કારણ કહો. અમે જ્ઞાની હોવા છતાં મોહથી અમારા મન વ્યાકુળ થઈ ગયા છે. ખરેખર આ અમારી મોટી મૂર્ખતા છે।

Verse 47

ऋषि उवाच । महामाया जगद्धात्री शक्तिरूपा सनातनी । सा मोहयति सर्वेषां समाकृष्य मनांसि वै

ઋષિ બોલ્યા—મહામાયા જગતની ધાત્રી, શક્તિરૂપા અને સનાતની છે; તે સર્વના મનને પોતાની તરફ આકર્ષી મોહમાં નાખે છે।

Verse 48

ब्रह्मादयस्सुरास्सर्वे यन्मायामोहिताः प्रभो । न जानन्ति परन्तत्त्वं मनुष्याणां च का कथा

હે પ્રભુ! બ્રહ્મા આદિ સર્વ દેવો પણ તમારી માયાથી મોહિત થઈ પરમ તત્ત્વને જાણતા નથી; તો સામાન્ય મનુષ્યોની તો શું વાત!

Verse 49

सा सृजत्यखिलं विश्वं सैव पालयतीति च । सैव संहरते काले त्रिगुणा परमेश्वरी

એ જ સમગ્ર વિશ્વની સૃષ્ટિ કરે છે, એ જ તેનું પાલન કરે છે; અને સમય આવે ત્યારે એ જ સંહાર કરે છે। ત્રિગુણમયી તે પરમેશ્વરી સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-લયની અધિષ્ઠાત્રી છે।

Verse 50

यस्योपरि प्रसन्ना सा वरदा कामरूपिणी । स एव मोहमत्येति नान्यथा नृपसत्तम

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! જે પર તે વરદાયિની, ઇચ્છાનુસાર રૂપ ધારણ કરનારી દેવી પ્રસન્ન થાય છે, તે જ મોહને પાર કરે છે; અન્યથા નહીં।

Verse 51

राजोवाच । का सा देवी महामाया या च मोहयतेऽखिलान् । कथं जाता च सा देवी कृपया वद मे मुने

રાજાએ કહ્યું— જે મહામાયા દેવી સર્વને મોહમાં નાખે છે, તે કોણ છે? અને તે દેવી કેવી રીતે જન્મી? હે મુનિ, કૃપા કરીને મને કહો।

Verse 52

ऋषिरुवाच । जगत्येकार्णवे जाते शेषमास्तीर्य योगराट् । योगनिद्रामुपाश्रित्य यदा सुष्वाप केशवः

ઋષિ બોલ્યા— જ્યારે સમગ્ર જગત એક જ મહાસાગર બની ગયું, ત્યારે યોગીઓના અધિરાજ કેશવે શેષને શય્યા બનાવી, યોગનિદ્રાનો આશ્રય લઈને ગાઢ નિદ્રામાં શયન કર્યું।

Verse 53

तदा द्वावसुरौ जातौ विष्णौ कर्णमलेन वै । मधुकैटभनामानौ विख्यातौ पृथिवीतले

ત્યારે વિષ્ણુના કાનના મેલમાંથી ખરેખર બે અસુરો જન્મ્યા. તેઓ પૃથ્વી પર મધુ અને કૈટભ નામે પ્રસિદ્ધ થયા.

Verse 54

प्रलयार्कप्रभौ घोरौ महाकायौ महाहनू । दंष्द्राकरालवदनौ भक्षयन्तौ जगन्ति वा

તે બંને અત્યંત ભયાનક હતા, પ્રલયકાળના સૂર્ય સમાન પ્રજ્વલિત; મહાકાય અને મહાહનુ. દંષ્ટ્રાઓથી વિકરાળ મુખવાળા તેઓ જાણે જગતોને જ ભક્ષી જશે એમ જણાતા હતા.

Verse 55

तौ दृष्ट्वा भगवन्नाभिपङ्कजे कमलासनम् । हननायोद्यतावास्तां कस्त्वं भोरिति वादिनौ

ભગવાનના નાભિપદ્મ પર બિરાજમાન કમલાસન બ્રહ્માને જોઈ તેઓ બંને મારવા માટે ઉદ્યત થયા અને બોલ્યા—“અરે મહાશય, તમે કોણ?”

Verse 56

समालोक्यं तु तौ दैत्यौ सुरज्येष्ठो जनार्दनम् । शयानं च पयोम्भोधौ तुष्टाव परमेश्वरीम्

તે બે દૈત્યોને જોઈ દેવોમાં શ્રેષ્ઠ જનાર્દન, ક્ષીરસાગર પર શયન કરતાં હોવા છતાં, દિવ્ય સહાય માટે પરમેશ્વરી દેવીની સ્તુતિ કરવા લાગ્યો.

Verse 57

ब्रह्मोवाच । रक्षरक्ष महामाये शरणागतवत्सले । एताभ्यां घोररूपाभ्यां दैत्याभ्यां जगदम्बिके

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મહામાયા, હે શરણાગતવત્સલે, રક્ષા કર, રક્ષા કર. હે જગદંબિકે, આ બે ઘોરરૂપ દૈત્યોમાંથી અમને બચાવ।

Verse 58

प्रणमामि महामायां योगनिद्रामुमां सतीम् । कालरात्रिं महारात्रिं मोहरात्रिं परात्पराम्

હું મહામાયા, યોગનિદ્રાસ્વરૂપિણી, સતી ઉમાને પ્રણામ કરું છું. કાલરાત્રિ, મહારાત્રિ, મોહરાત્રિ—પરાત્પરા દેવીને વંદન કરું છું।

Verse 59

त्रिदेवजननीं नित्यां भक्ताभीष्टफलप्रदाम् । पालिनीं सर्वदेवानां करुणावरुणालयम्

તે ત્રિદેવોની નિત્ય જનની, ભક્તોના અભીષ્ટ ફળ આપનારી; સર્વ દેવોની પાલિની અને કરુણા-વરুণાલય—કૃપાસાગર છે.

Verse 60

त्वत्प्रभावादहं ब्रह्मा माधवो गिरिजापतिः । सृजत्यवति संसारं काले संहरतीति च

તમારા જ પ્રભાવથી હું બ્રહ્મા છું; માધવ (વિષ્ણુ) સંસારનું પાલન કરે છે; અને ગિરિજાપતિ (શિવ) પણ કાળે સર્જન, સ્થિતિ અને સંહાર કરે છે.

Verse 61

त्वं स्वाहा त्वं स्वधा त्वं ह्रीस्त्वं बुद्धिर्विमला मता । तुष्टिः पुष्टिस्त्वमेवाम्ब शान्तिः क्षान्तिः क्षुधा दया

તમે સ્વાહા, તમે સ્વધા, તમે હ્રી (લજ્જા); તમે નિર્મળ બુદ્ધિ માનવામાં આવો છો. હે અંબા, તૃપ્તિ અને પુષ્ટિ તમે જ; શાંતિ, ક્ષાંતિ, ક્ષુધા અને દયા પણ તમે જ.

Verse 62

विष्णु माया त्वमेवाम्ब त्वमेव चेतना मता । त्वं शक्तिः परमा प्रोक्ता लज्जा तृष्णा त्वमेव च

હે અંબા, વિષ્ણુની માયા પણ તમે જ; તમે જ ચેતના તરીકે માન્ય છો. તમે પરમ શક્તિ તરીકે પ્રખ્યાત છો; લજ્જા અને તૃષ્ણા પણ તમે જ.

Verse 63

भ्रान्तिस्त्वं स्मृतिरूपा त्वं मातृरूपेण संस्थिता । त्वं लक्ष्मीर्भवने पुंसां पुण्याक्षरप्रवर्तिनाम्

તમે ભ્રાંતિ પણ છો અને સ્મૃતિરૂપા પણ તમે—માતૃરૂપે સ્થિત. જે પુણ્ય અક્ષરો (મંત્ર)નું પ્રવર્તન કરે છે, તેમના ઘરોમાં તમે લક્ષ્મી છો.

Verse 64

त्वं जातिस्त्वं मता वृत्तिर्व्याप्तिरूपा त्वमेव हि । त्वमेव चित्तिरूपेण व्याप्य कृत्स्नं प्रतिष्ठिता

તમે જ જન્મનું મૂળ, તમે જ દેહધારણની સત્તા; તમે જ વિચાર અને મનની વૃત્તિ. ખરેખર સર્વવ્યાપિતાનું સ્વરૂપ પણ તમે જ છો. અને તમે જ ચૈતન્યરૂપે સર્વને વ્યાપીને સમગ્ર જગતના આધારરૂપે પ્રતિષ્ઠિત છો.

Verse 65

सा त्वमेतौ दुराधर्षावसुरौ मोहयाम्बिके । प्रबोधय जगद्योने नारायणमजं विभुम्

અતએવ, હે અંબિકે, આ બે દુર્ધર્ષ અસુરોને મોહમાં નાખો. અને હે જગદ્યોનિ, કાર્યસિદ્ધિ માટે અજ, સર્વવ્યાપી પ્રભુ નારાયણને પ્રબોધો.

Verse 66

ऋषिरुवाच । ब्रह्मणा प्रार्थिता सेयं मधुकैटभनाशने । महाविद्याजगद्धात्री सर्वविद्याधिदेवता

ઋષિએ કહ્યું— હે મધુ-કૈટભ-નાશિની, બ્રહ્માએ આ જ દેવીની પ્રાર્થના કરી હતી. આ મહાવિદ્યા છે, જગદ્ધાત્રી છે, અને સર્વ વિદ્યાઓની અધિદેવતા છે.

Verse 67

द्वादश्यां फाल्गुनस्यैव शुक्लायां समभून्नृप । महाकालीति विख्याता शक्तिस्त्रैलोक्यमोहिनी

હે રાજન! ફાલ્ગુન માસના શુક્લ પક્ષની દ્વાદશીએ ‘મહાકાળી’ તરીકે વિખ્યાત તે શક્તિ પ્રગટ થઈ—જેની દિવ્ય શક્તિ ત્રિલોકને મોહી શકે છે.

Verse 68

ततोऽभवद्वियद्वाणी मा भैषीः कमलासन । कण्टकं नाशयाम्यद्य हत्वाजौ मधुकैटभौ

પછી આકાશવાણી સંભળાઈ—“ભય ન કર, હે કમલાસન બ્રહ્મા! આજે હું આ કંટકનો નાશ કરીશ—યુદ્ધમાં મધુ અને કૈટભનો વધ કરીને।”

Verse 69

इत्युक्त्वा सा महामाया नेत्रवक्त्रादितो हरेः । निर्गम्य दर्शने तस्थौ ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः

એવું કહી તે મહામાયા હરિના નેત્ર, મુખ વગેરેમાંથી બહાર નીકળી પ્રગટ થઈ. પછી દર્શન આપતાં અવ્યક્ત-જન્મા બ્રહ્માના સમક્ષ ઊભી રહી.

Verse 70

उत्तस्थौ च हृषीकेशो देवदेवो जनार्दनः । स ददर्श पुरो दैत्यो मधुकैटभसंज्ञकौ

પછી હૃષીકેશ—દેવોના દેવ જનાર્દન—ઉઠીને ઊભા રહ્યા. તેમણે પોતાના સમક્ષ મધુ અને કૈટભ નામના બે દૈત્યોને જોયા.

Verse 71

ताभ्यां प्रववृत्ते युद्धं विष्णोरतुलतेजसः । पञ्चवर्षसहस्राणि बाहुयुद्धमभूत्तदा

પછી તે બંને સાથે અતુલ તેજવાળા વિષ્ણુનું યુદ્ધ શરૂ થયું. ત્યારે પાંચ હજાર વર્ષ સુધી હાથોહાથ (બાહુ) યુદ્ધ ચાલ્યું.

Verse 72

महामायाप्रभावेण मोहितो दानवोत्तमौ । जजल्पतू रमाकान्तं गृहाण वरमीप्सितम्

મહામાયાના પ્રભાવથી મોહિત થયેલા દાનવોત્તમ તે બે જણાએ રમાકાંત (વિષ્ણુ)ને કહ્યું—“તમને ઇચ્છિત વર ગ્રહણ કરો.”

Verse 73

नारायण उवाच । मयि प्रसन्नौ यदि वां दीयतामेष मे वरः । मम वध्यावुभौ नान्यं युवाभ्यां प्रार्थये वरम्

નારાયણે કહ્યું—“જો તમે બંને મારા પર પ્રસન્ન હો, તો મને આ વર આપો: તમે બંને મારા દ્વારા વધ્ય થાઓ. હું તમારાથી બીજો કોઈ વર માગતો નથી.”

Verse 74

ऋथिरुवाच । एकार्णवां महीं दृष्ट्वा प्रोचतुः केशवं वचः । आवां जहि न यत्रासौ धरणी पयसाऽ ऽप्लुता

ઋથિ બોલ્યા—પૃથ્વી એક જ મહાસાગર બની ગયેલી જોઈને તેમણે કેશવને કહ્યું—“જ્યાં આ ધરણી જળમાં ડૂબેલી ન હોય, ત્યાં અમને લઈ જાઓ.”

Verse 75

निर्विकारादि साकारा निराकारापि देव्युमा । देवानां तापनाशार्थं प्रादुरासीद्युगेयुगे

દેવી ઉમા અનાદિ અને નિર્વિકાર છે; સત્યમાં નિરાકાર હોવા છતાં તે સાકાર રૂપ ધારણ કરે છે. દેવોના તાપ-નાશ માટે તે યુગે યુગે પ્રાદુર્ભવે છે.

Verse 76

एवन्ते कथितो राजन्कालिकायास्समुद्भवः । महालक्ष्म्यास्तथोत्पत्तिं निशामय महामते

હે રાજન, આ રીતે મેં તને કાલિકાનો સમુદ્ભવ કહ્યો. હવે હે મહામતે, મહાલક્ષ્મીનું પ્રાદુર્ભાવ પણ સાંભળ।

Verse 78

यदिच्छावैभवं सर्वं तस्या देहग्रहः स्मृतः । लीलया सापि भक्तानां गुणवर्णनहेतवे

આ બધું તેની ઇચ્છાનું વૈભવ છે; તેથી તેનું દેહ-ગ્રહણ એમ કહેવાય છે. એ અવતાર પણ તેની લીલાથી ભક્તો માટે છે—તેનાં ગુણોનું વર્ણન અને ચિંતન થવા માટે.