Prakarana 13
The ‘landing’ of the staircase: bhakti as the perfected medicine (भव-भेषज) that converts metaphysical doctrine into lived liberation. In Uttar Kāṇḍa, the Manas turns from external līlā-events to interiorized sādhana—diagnosing the mind’s diseases (मानस रोग), prescribing satsanga-sraddhā as treatment, and declaring राम-भक्ति as the cintāmaṇi that makes nirguṇa truth experientially saguna. This stage seals the pilgrim’s journey by establishing eligibility (अधिकार), right audience (कथा-अधिकारी), and the seven sopānas as the path-map within the kathā itself.
ઉત્તરકાંડના આ અંશમાં રસ મુખ્યત્વે ‘શાંત’ છે, કરુણાથી ઘન બનેલો અને અદ્ભુતથી ઉન્નત—અહીં અદ્ભુત रण-ચમત્કાર નથી, પરંતુ રૂપાંતરનું ચમત્કાર છે: ‘રામ ભગતિ ચિંતામણિ સુંદર’. તુલસીદાસની તત્ત્વ-રચના અહીં સ્પષ્ટ રીતે સોપાનિક છે: કથા પોતે જ સીડીઓ બને છે, જેના પગથિયા છે—શ્રદ્ધા, સત્સંગ, વૈરાગ્ય, જ્ઞાન અને પરિપૂર્ણ ભક્તિ. ઉપદેશ ક્રમશઃ ઊંચે ચડે છે: પ્રથમ ભક્તિનું ઐશ્વર્ય (તે મોહ, લોભ, કામને દૂર કરે છે), પછી શ્રોતાની નૈતિકતા (કોણ કથા માટે પાત્ર), પછી ‘માનસ-રોગ’નું વૈદ્યક રૂપક અને હરિ-ભજન રૂપ એકમાત્ર ઔષધ. નિર્ગુણ/સગુણ સમન્વય એવો થાય છે કે ‘શ્રુતિ-સિદ્ધાંત’ (નેતિ-નેતિનું જ્ઞાન) હૃદયની ભાવ-નિશ્ચિતતા અંદર સ્થપાય છે: ભક્તિ વિના જ્ઞાન નિષ્પ્રાણ છે, અને ભક્તિ જ્ઞાનને પોતાના આંતરિક દીપ રૂપે ધારણ કરે છે—‘નહિં કછુ ચહિઅ દિયા ઘૃત બાતી’. તેથી ઉત્તરકાંડ માનસનું મુદ્રાંકન અને કુંજી બને છે: સમગ્ર કાવ્યને મુક્તિ-સાધના તરીકે અધિકૃત કરે છે.
Verses
ચોપાઈ 120.1-10
कहेउँ ग्यान सिद्धांत बुझाई।सुनहु भगति मनि कै प्रभुताई।।
राम भगति चिंतामनि सुंदर।बसइ गरुड़ जाके उर अंतर।परम प्रकास रूप दिन राती।नहिं कछु चहिअ दिआ घृत बाती।मोह दरिद्र निकट नहिं आवा।लोभ बात नहिं ताहि बुझावा।प्रबल अबिद्या तम मिटि जाई।हारहिं सकल सलभ समुदाई।खल कामादि निकट नहिं जाहीं।बसइ भगति जाके उर माहीं।गरल सुधासम अरि हित होई।तेहि मनि बिनु सुख पाव न कोई।ब्यापहिं मानस रोग न भारी।जिन्ह के बस सब जीव दुखारी।राम भगति मनि उर बस जाकें।दुख लवलेस न सपनेहुँ ताकें।चतुर सिरोमनि तेइ जग माहीं।जे मनि लागि सुजतन कराहीं।सो मनि जदपि प्रगट जग अहई।राम कृपा बिनु नहिं कोउ लहई।सुगम उपाय पाइबे केरे।नर हतभाग्य देहिं भटमेरे।पावन पर्बत बेद पुराना।राम कथा रुचिराकर नाना।मर्मी सज्जन सुमति कुदारी।ग्यान बिराग नयन उरगारी।भाव सहित खोजइ जो प्रानी।पाव भगति मनि सब सुख खानी।मोरें मन प्रभु अस बिस्वासा।राम ते अधिक राम कर दासा।राम सिंधु घन सज्जन धीरा।चंदन तरु हरि संत समीरा।सब कर फल हरि भगति सुहाई।सो बिनु संत न काहूँ पाई।अस बिचारि जोइ कर सतसंगा।राम भगति तेहि सुलभ बिहंगा।।
kaheũ gyāna siddhānta bujhāī |sunahu bhagati mani kai prabhutāī ||
rāma bhagati cintāmaṇi sundara |basai garuṛa jāke ura antara ||
parama prakāsa rūpa dina rātī |nahiṁ kachu cahi-a diā ghṛta bātī ||
moha daridra nikaṭa nahiṁ āvā |lobha bāta nahiṁ tāhi bujhāvā ||
prabala abidyā tama miṭi jāī |hārahiṁ sakala salabha samudāī ||
khala kāmādi nikaṭa nahiṁ jāhīṁ |basai bhagati jāke ura māhīṁ ||
garala sudhā-sama ari hita hoī |tehi mani binu sukha pāva na koī ||
byāpahiṁ mānasa roga na bhārī |jinh ke basa saba jīva dukhārī ||
rāma bhagati mani ura basa jākeṁ |dukha lavalesa na sapanehũ tākeṁ ||
catura siromaṇi teī jaga māhīṁ |je mani lāgi sujatana karāhīṁ ||
so mani jadapi pragaṭa jaga ahaī |rāma kṛpā binu nahiṁ kou lahaī ||
sugama upāya pāibe kere |nara hatabhāgya dehiṁ bhaṭamere ||
pāvana parbata beda purānā |rāma kathā rucirākara nānā ||
marmī sajjana sumati kudārī |gyāna birāga nayana uragārī ||
bhāva sahita khojai jo prānī |pāva bhagati mani saba sukha khānī ||
moreṁ mana prabhu asa bisvāsā |rāma te adhika rāma kara dāsā ||
rāma sindhu ghana sajjana dhīrā |candana taru hari santa samīrā ||
saba kara phala hari bhagati suhāī |so binu santa na kāhū̃ pāī ||
asa bicāri joi kara satasaṅgā |rāma bhagati tehi sulabha bihangā ||
મેં તમને જ્ઞાનનો સિદ્ધાંત સમજાવ્યો; હવે ભક્તિરૂપ મણિની પ્રભુતા સાંભળો. રામભક્તિ સુંદર ચિંતામણિ છે, હે ગરુડ; જેના હૃદયમાં તે વાસ કરે છે, ત્યાં દિવસ-રાત પરમ પ્રકાશ રહે છે, અને દીવો, ઘી કે વાત બિલકુલ જરૂરી નથી. મોહનું દરિદ્ર નજીક આવતું નથી, અને લોભનો વાયો તેને ઓલવી શકતો નથી. પ્રબળ અવિદ્યાનો અંધકાર નાઠી જાય છે, અને સઘળા પતંગિયાના સમૂહ હારી જાય છે. કામાદિ દુષ્ટો નજીક જતા નથી, જેના હૃદયમાં ભક્તિ વાસ કરે છે. તેને ઝેર અમૃત સમાન થાય છે અને શત્રુ મિત્ર થાય છે; એ મણિ વિના કોઈ સુખ મેળવી શકતું નથી. જેના આધીન સર્વ પ્રાણી દુઃખી થાય છે, તેવા મનના ભયંકર રોગો તેને પીડતા નથી. જેના હૃદયમાં રામભક્તિરૂપ મણિ વાસ કરે છે, તેને સ્વપ્નમાં પણ દુઃખનો લેશ પણ જણાતો નથી. જે આ મણિ માટે તત્પરતાથી પ્રયત્ન કરે છે, તે જ આ જગતમાં જ્ઞાનીઓના શિરોમણિ છે. એ મણિ જો જગતમાં પ્રગટ હોય તો પણ, રામની કૃપા વિના કોઈ તે મેળવી શકતું નથી. તે મેળવવાના સરળ ઉપાય હોવા છતાં, દુર્ભાગ્ય મનુષ્યો તેને દૂર કરે છે, હે સર્પશત્રુ. વેદ અને પુરાણો પાવન પર્વતો છે, અને રામકથા તેમાંની અનેક સુંદર ખાણો છે. સજ્જનો એનું ગુહ્ય જાણનાર છે, સુમતિ એ કુદાળ છે, અને જ્ઞાન વૈરાગ્ય એ નેત્રો છે, હે સર્પશત્રુ. જો પ્રાણી પ્રેમથી શોધે છે, તે ભક્તિરૂપ મણિ, સર્વ સુખોની ખાણ, મેળવે છે. મારા મનમાં, હે પ્રભુ, આ વિશ્વાસ છે: રામનો દાસ રામ કરતાં પણ વધુ છે. રામ એ સિંધુ છે અને સ્થિર સજ્જનો એ વાદળો છે; હરિ એ ચંદનનું વૃક્ષ છે અને સંતો એ વાયો છે. સર્વ પ્રયત્નોનું ફળ એ હરિભક્તિ છે, અને સંતો વિના કોઈ તે મેળવી શક્યું નથી. આવો વિચાર કરીને જે સત્સંગ કરે છે, તેને રામભક્તિ સુલભ થાય છે, હે પક્ષીરાજ.
દોહા 120(क)-(ख)
ब्रह्म पयोनिधि मंदर ग्यान संत सुर आहिं।कथा सुधा मथि काढ़हिं भगति मधुरता जाहिं।।120(क)।।
बिरति चर्म असि ग्यान मद लोभ मोह रिपु मारि।जय पाइअ सो हरि भगति देखु खगेस बिचारि।।120(ख)।।
brahma payonidhi mandara gyāna santa sura āhiṁ |kathā sudhā mathi kāḍhahiṁ bhagati madhuratā jāhiṁ ||120(ka)||
birati carma asi gyāna mada lobha moha ripu māri |jaya pāi-a so hari bhagati dekhu khagesa bicāri ||120(kha)||
બ્રહ્મ એટલે સમુદ્ર અને જ્ઞાન એટલે મંદર પર્વત; સંતો એ દેવતા છે, જે તેમાંથી કથાનું અમૃત મથે છે. ભક્તિ એ તેની મધુરતા છે. વૈરાગ્ય એ ઢાલ અને જ્ઞાન એ તલવાર; તેથી અહંકાર, લોભ અને મોહ રૂપી શત્રુઓને મારીને જે વિજય મળે છે, તે હરિ ભક્તિ છે. હે ખગેશ, વિચારીને જુઓ.
ચોપાઈ 121.1-19
पुनि सप्रेम बोलेउ खगराऊ।जौं कृपाल मोहि ऊपर भाऊ।।
नाथ मोहि निज सेवक जानी।सप्त प्रस्न कहहु बखानी।।
प्रथमहिं कहहु नाथ मतिधीरा।सब ते दुर्लभ कवन सरीरा।।
बड़ दुख कवन कवन सुख भारी।सोउ संछेपहिं कहहु बिचारी।।
संत असंत मरम तुम्ह जानहु।तिन्ह कर सहज सुभाव बखानहु।।
कवन पुन्य श्रुति बिदित बिसाला।कहहु कवन अघ परम कराला।।
मानस रोग कहहु समुझाई।तुम्ह सर्बग्य कृपा अधिकाई।।
तात सुनहु सादर अति प्रीती।मैं संछेप कहउँ यह नीती।।
नर तन सम नहिं कवनिउ देही।जीव चराचर जाचत तेही।।
नरग स्वर्ग अपबर्ग निसेनी।ग्यान बिराग भगति सुभ देनी।।
सो तनु धरि हरि भजहिं न जे नर।होहिं बिषय रत मंद मंद तर।।
काँच किरिच बदलें ते लेही।कर ते डारि परस मनि देहीं।।
नहिं दरिद्र सम दुख जग माहीं।संत मिलन सम सुख जग नाहीं।।
पर उपकार बचन मन काया।संत सहज सुभाउ खगराया।।
संत सहहिं दुख परहित लागी।परदुख हेतु असंत अभागी।।
भूर्ज तरू सम संत कृपाला।परहित निति सह बिपति बिसाला।।
सन इव खल पर बंधन करई।खाल कढ़ाइ बिपति सहि मरई।।
खल बिनु स्वारथ पर अपकारी।अहि मूषक इव सुनु उरगारी।।
पर संपदा बिनासि नसाहीं।जिमि ससि हति हिम उपल बिलाहीं।।
दुष्ट उदय जग आरति हेतू।जथा प्रसिद्ध अधम ग्रह केतू।।
संत उदय संतत सुखकारी।बिस्व सुखद जिमि इंदु तमारी।।
परम धर्म श्रुति बिदित अहिंसा।पर निंदा सम अघ न गरीसा।।
हर गुर निंदक दादुर होई।जन्म सहस्र पाव तन सोई।।
द्विज निंदक बहु नरक भोग करि।जग जनमइ बायस सरीर धरि।।
सुर श्रुति निंदक जे अभिमानी।रौरव नरक परहिं ते प्रानी।।
होहिं उलूक संत निंदा रत।मोह निसा प्रिय ग्यान भानु गत।।
सब के निंदा जे जड़ करहीं।ते चमगादुर होइ अवतरहीं।।
सुनहु तात अब मानस रोगा।जिन्ह ते दुख पावहिं सब लोगा।।
मोह सकल ब्याधिन्ह कर मूला।तिन्ह ते पुनि उपजहिं बहु सूला।।
काम बात कफ लोभ अपारा।क्रोध पित्त नित छाती जारा।।
प्रीति करहिं जौं तीनिउ भाई।उपजइ सन्यपात दुखदाई।।
बिषय मनोरथ दुर्गम नाना।ते सब सूल नाम को जाना।।
ममता दादु कंडु इरषाई।हरष बिषाद गरह बहुताई।।
पर सुख देखि जरनि सोइ छई।कुष्ट दुष्टता मन कुटिलई।।
अहंकार अति दुखद डमरुआ।दंभ कपट मद मान नेहरुआ।।
तृस्ना उदरबृद्धि अति भारी।त्रिबिध ईषना तरुन तिजारी।।
जुग बिधि ज्वर मत्सर अबिबेका।कहँ लागि कहौं कुरोग अनेका।।
puni sa-prema boleu khagarāū |jauṁ kṛpāla mohi ūpara bhāū ||
nātha mohi nija sevaka jānī |sapta prasna kahahu bakhānī ||
prathamahiṁ kahahu nātha matidhīrā |saba te durlabha kavan sarīrā ||
baṛa dukha kavan kavan sukha bhārī |sou saṅkṣepahiṁ kahahu bicārī ||
santa asanta marama tumha jānahu |tinh kara sahaja subhāva bakhānahu ||
kavan punya śruti bidita bisālā |kahahu kavan agha parama karālā ||
mānasa roga kahahu samujhāī |tumha sarbagya kṛpā adhikāī ||
tāta sunahu sādara ati prītī |maiṁ sañchepa kahauṁ yaha nītī ||
nara tana sama nahiṁ kavaniu dehī |jīva carācara jācata tehī ||
naraga svarga apabarga nisenī |gyāna birāga bhagati subha denī ||
so tanu dhari hari bhajahiṁ na je nara |hohiṁ biṣaya rata manda manda tara ||
kāṁca kirica badaleṁ te lehī |kara te ḍāri parasa mani dehīṁ ||
nahiṁ daridra sama dukha jaga māhīṁ |santa milana sama sukha jaga nāhīṁ ||
para upakāra bacana mana kāyā |santa sahaja subhāu khagarāyā ||
santa sahahiṁ dukha parahita lāgī |paradukha hetu asanta abhāgī ||
bhūrja tarū sama santa kṛpālā |parahita niti saha bipati bisālā ||
sana iva khala para bandhana karaī |khāla kaṛhāi bipati sahi maraī ||
khala binu svāratha para apakārī |ahi mūṣaka iva sunu uragārī ||
para sampadā bināsi nasāhīṁ |jimi sasi hati hima upala bilāhīṁ ||
duṣṭa udaya jaga ārati hetū |jathā prasiddha adhama graha ketū ||
santa udaya santata sukhakārī |bisva sukhada jimi indu tamārī ||
parama dharma śruti bidita ahiṁsā |para nindā sama agha na garīsā ||
hara gura nindaka dādura hoī |janma sahasra pāva tana soī ||
dvija nindaka bahu naraka bhoga kari |jaga janamai bāyasa sarīra dhari ||
sura śruti nindaka je abhimānī |raurava naraka parahiṁ te prānī ||
hohiṁ ulūka santa nindā rata |moha nisā priya gyāna bhānu gata ||
saba ke nindā je jaṛa karahīṁ |te camagādura hoi avatarahīṁ ||
sunahu tāta aba mānasa rogā |jinha te dukha pāvahiṁ saba logā ||
moha sakala byādhinha kara mūlā |tinha te puni upajahiṁ bahu sūlā ||
kāma bāta kapha lobha apārā |krodha pitta nita chātī jārā ||
prīti karahiṁ jauṁ tīniu bhāī |upajai sanyapāta dukhadāī ||
biṣaya manoratha durgama nānā |te saba sūla nāma ko jānā ||
mamatā dādu kaṇḍu iraṣāī |haraṣa biṣāda garaha bahutāī ||
para sukha dekhi jarani soi chaī |kuṣṭa duṣṭatā mana kuṭilaī ||
ahaṅkāra ati dukhada ḍamaruā |dambha kapaṭa mada māna neharuā ||
tṛsnā udarabṛddhi ati bhārī |tribidha īṣanā taruna tijārī ||
juga bidhi jvara matsara abibekā |kahaṁ lāgi kahauṁ kuroga anekā ||
પછી પ્રેમથી ખગરાજ ફરી બોલ્યા: હે કૃપાળુ, જો તમે મારા પર પ્રેમ રાખો, તો હે નાથ, મને તમારો પોતાનો સેવક સમજીને સાત પ્રશ્નોના ઉત્તર સંપૂર્ણ વર્ણન કરીને કહો. પ્રથમ કહો હે સ્થિર બુદ્ધિ નાથ, કયો શરીર સૌથી દુર્લભ છે. કયું મોટું દુઃખ છે અને કયું ભારે સુખ છે? તે પણ વિચારીને ટૂંકમાં કહો. તમે સંત અને અસંતના ભેદ જાણો છો, તેમના સહજ સ્વભાવનું વર્ણન કરો. શ્રુતિમાં પ્રસિદ્ધ કયું મોટું પુણ્ય છે અને કહો, કયો પરમ ભયંકર પાપ છે? માનસિક રોગો મને સમજાવીને કહો, કેમ કે તમે સર્વજ્ઞ છો અને તમારી કૃપા અત્યંત છે. હે તાત, તમે આદર અને અત્યંત પ્રેમથી સાંભળો, હું આ નીતિ ટૂંકમાં કહું છું. મનુષ્ય શરીર સમાન બીજું કોઈ દેહ નથી; ચરાચર સઘળા જીવ તેની યાચના કરે છે. તે નરક, સ્વર્ગ અને અપવર્ગની સીડી છે, અને તે જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ભક્તિના કલ્યાણને આપે છે. જે મનુષ્ય આ શરીર ધારણ કરીને હરિને ભજે નહીં પણ વિષયોમાં રમે છે, તે મંદમાં પણ મંદ છે. તે હાથમાંથી પરસ મણિને ફેંકી દઈને બદલામાં કાચના કરચને લે છે. જગતમાં દરિદ્રતા સમાન દુઃખ નથી, અને જગતમાં સંત સંગત સમાન સુખ નથી. વાણી, મન અને કાયાથી પરોપકાર કરવો તે સંતોનો સહજ સ્વભાવ છે, હે ખગરાજ. સંતો પરહિત માટે દુઃખ સહન કરે છે, જ્યારે અભાગા અસંતો પરના દુઃખ માટે જીવે છે. દયાળુ સંતો ભૂર્જ વૃક્ષ સમાન છે, જે પરહિત માટે નિત્ય મોટી વિપત્તિ સહન કરે છે. દુષ્ટ લોકો સણની જેમ છે, જે બીજાને બાંધવા કામ આવે છે અને તે માટે તેની છાલ ઉતારી નાખવામાં આવે છે અને વિપત્તિ સહન કરીને મરી જાય છે. હે ઉરગારી, સાંભળો: દુષ્ટ લોકો સ્વાર્થ વિના બીજાનું અપકાર કરે છે, સર્પ અને ઉંદરની જેમ. તે બીજાની સંપત્તિનો નાશ કરીને પોતે પણ નાશ પામે છે, જેમ પાકનો નાશ કરીને ઓલાવૃષ્ટિ પિગળી જાય છે. દુષ્ટોનો ઉદય જગતની પીડાનું કારણ બને છે, જેમ કે પ્રસિદ્ધ નીચ ગ્રહ કેતુનો ઉદય કરે છે. સંતોનો ઉદય સંતત સુખને આપે છે, જેમ ચંદ્ર અને અંધકારના શત્રુ સૂર્ય વિશ્વને સુખ આપે છે. શ્રુતિમાં પ્રસિદ્ધ પરમ ધર્મ અહિંસા છે, અને બીજાની નિંદા સમાન પાપ નથી. જે હર કે ગુરુની નિંદા કરે છે તે દાદર થાય છે અને એ જ શરીર સહસ્ર જન્મો સુધી ધારણ કરે છે. જે દ્વિજની નિંદા કરે છે તે ઘણા નરક ભોગ્યા પછી જગતમાં કાગડાનું શરીર ધારણ કરીને જન્મે છે. જે અભિમાની પ્રાણીઓ દેવો અને શ્રુતિની નિંદા કરે છે, તે રૌરવ નરકમાં પડે છે. જે સંતોની નિંદામાં રત રહે છે તે ઘુવડ થાય છે, જેમને મોહરૂપી રાત પ્રિય છે અને જ્ઞાનરૂપી સૂર્ય અસ્ત પામ્યો છે. જે મૂર્ખ સૌની નિંદા કરે છે તે ચમગાદડ થઈને અવતરે છે. હે તાત, હવે માનસિક રોગો સાંભળો, જેનાથી બધા લોકો દુઃખ પામે છે. મોહ સઘળા રોગોનું મૂળ છે, અને તેમાંથી પાછા ઘણા શૂળ ઉત્પન્ન થાય છે. કામ વાયુ છે, અપાર લોભ કફ છે, અને ક્રોધ પિત્ત છે, જે નિત્ય છાતીને બાળે છે. જો આ ત્રણે ભાઈ પ્રીતિ કરે, તો દુઃખદાયી ઉન્માદ ઉત્પન્ન થાય છે. વિષય મનોરથ અત્યંત દુર્ગમ અને અનેક છે, તે બધા શૂળ નામના છે, કોણ તેના નામ જાણે? મમતા દાદર છે, ઈર્ષ્યા ખંજ છે, અને વધારે હર્ષ અને વિષાદ ગળાના રોગ છે. પરના સુખને જોઈને બળવું તે ક્ષય રોગ છે, અને મનની દુષ્ટતા અને કુટિલતા કુષ્ઠ છે. અહંકાર અત્યંત દુઃખદાયી વાયુ છે, અને દંભ, કપટ, મદ અને માન નેહરુઆ છે. તૃષ્ણા અત્યંત ભારે ઉદરવૃદ્ધિ છે, અને ત્રિવિધ ઈષણા તીવ્ર તૃતીયક જ્વર છે. માત્સર્ય અને અવિવેક એ બે પ્રકારના જ્વર છે. હું આ અનેક કુરોગોના નામ ક્યાં સુધી લઉં?
દોહા 121(क)-(ख)
एक ब्याधि बस नर मरहिं ए असाधि बहु ब्याधि।पीड़हिं संतत जीव कहुँ सो किमि लहै समाधि।।121(क)।।
नेम धर्म आचार तप ग्यान जग्य जप दान।भेषज पुनि कोटिन्ह नहिं रोग जाहिं हरिजान।।121(ख)।।
eka byādhi basa nara marahiṁ e asādhi bahu byādhi |pīṛahiṁ santata jīva kahuṁ so kimi lahai samādhi ||121(ka)||
nema dharma ācāra tapa gyāna jagya japa dāna |bheṣaja puni koṭiniha nahiṁ roga jāhiṁ harijān ||121(kha)||
એક રોગના વશમાં માણસો મરી જાય છે; આ અસાધ્ય રોગો ઘણા છે, જીવને નિરંતર પીડિત કરે છે, તો તે કેવી રીતે સમાધિ મેળવી શકે? નેમ, ધર્મ, આચાર, તપ, જ્ઞાન, યજ્ઞ, જપ અને દાન, પછી પણ કોટિઓ ભેષજ છે, પણ રોગ જતા નથી, હે હરિ, જાણ.
ચોપાઈ 122.1-10
एहि बिधि सकल जीव जग रोगी।सोक हरष भय प्रीति बियोगी।।
मानक रोग कछुक मैं गाए।हहिं सब कें लखि बिरलेन्ह पाए।।
जाने ते छीजहिं कछु पापी।नास न पावहिं जन परितापी।।
बिषय कुपथ्य पाइ अंकुरे।मुनिहु हृदयँ का नर बापुरे।।
राम कृपाँ नासहि सब रोगा।जौं एहि भाँति बनै संयोगा।।
सदगुर बैद बचन बिस्वासा।संजम यह न बिषय कै आसा।।
रघुपति भगति सजीवन मूरी।अनूपान श्रद्धा मति पूरी।।
एहि बिधि भलेहिं सो रोग नसाहीं।नाहिं त जतन कोटि नहिं जाहीं।।
जानिअ तब मन बिरुज गोसाँई।जब उर बल बिराग अधिकाई।।
सुमति छुधा बाढ़इ नित नई।बिषय आस दुर्बलता गई।।
बिमल ग्यान जल जब सो नहाई।तब रह राम भगति उर छाई।।
सिव अज सुक सनकादिक नारद।जे मुनि ब्रह्म बिचार बिसारद।।
सब कर मत खगनायक एहा।करिअ राम पद पंकज नेहा।।
श्रुति पुरान सब ग्रंथ कहाहीं।रघुपति भगति बिना सुख नाहीं।।
कमठ पीठ जामहिं बरु बारा।बंध्या सुत बरु काहुहि मारा।।
फूलहिं नभ बरु बहुबिधि फूला।जीव न लह सुख हरि प्रतिकूला।।
तृषा जाइ बरु मृगजल पाना।बरु जामहिं सस सीस बिषाना।।
अंधकारु बरु रबिहि नसावै।राम बिमुख न जीव सुख पावै।।
हिम ते अनल प्रगट बरु होई।बिमुख राम सुख पाव न कोई।।
ehi bidhi sakala jīva jaga rogī |soka haraṣa bhaya prīti biyogī ||
mānaka roga kachuka maiṁ gāe |hahiṁ saba keṁ lakhi biralenha pāe ||
jāne te chījahiṁ kachu pāpī |nāsa na pāvahiṁ jana paritāpī ||
biṣaya kupathya pāi aṁkure |munihu hṛdayaṁ kā nara bāpure ||
rāma kṛpāṁ nāsahi saba rogā |jauṁ ehi bhāṁti banai saṁyogā ||
sadaguru baida bacana bisvāsā |saṁjama yaha na biṣaya kai āsā ||
raghupati bhagati sajīvana mūrī |anūpāna śraddhā mati pūrī ||
ehi bidhi bhalēhi so roga nasāhīṁ |nāhiṁ ta jatana koṭi nahiṁ jāhīṁ ||
jāni-a taba mana biruja gosāṁī |jaba ura-bala birāga adhikāī ||
sumati chudhā bāṛhai nita naī |biṣaya āsa durbalatā gaī ||
bimala gyāna jala jaba so nahāī |taba raha rāma bhagati ura chāī ||
śiva aja suka sanakādika nārada |je muni brahma bicāra bisārada ||
saba kara mata khaganāyaka ehā |kari-a rāma pada paṅkaja nehā ||
śruti purāna saba graṁtha kahāhīṁ |raghupati bhagati binā sukha nāhīṁ ||
kamaṭha pīṭha jāmahiṁ baru bārā |baṁdhyā suta baru kāhuhi mārā ||
phūlahiṁ nabha baru bahubidhi phūlā |jīva na laha sukha hari pratikūlā ||
tṛṣā jāi baru mṛgajala pānā |baru jāmahiṁ sasa sīsa biṣānā ||
aṁdhakāru baru rabihi nasāvai |rāma bimukha na jīva sukha pāvai ||
hima te anala pragaṭa baru hoī |bimukha rāma sukha pāva na koī ||
આ રીતે જગતના સર્વ પ્રાણીઓ રોગી છે, દુઃખ, આનંદ, ભય, પ્રેમ અને વિયોગનો ત્રાસ સહન કરે છે. મેં મનના કેટલાક રોગોનું વર્ણન ગાયું છે. તે સૌનામાં હોય છે, પણ અતિ દુર્લભ વ્યક્તિઓને જ તે દેખાય છે. ઓળખાય ત્યારે આ પાપી રોગો થોડા ઘટે છે, પણ તે નષ્ટ થતા નથી, આ મનુષ્યને પીડતા રોગો. ઇન્દ્રિયોના વિષયોના અયોગ્ય અન્નથી તે મુનિઓના હૃદયમાં પણ અંકુરિત થાય છે; પછી દીન સામાન્ય મનુષ્યનું શું કહીએ? શ્રીરામની કૃપાથી સર્વ રોગ નષ્ટ થાય છે, જો ઉપચાર આ રીતે જોડાય: સદ્ગુરુ વૈદ્ય, તેમના વચનોમાં વિશ્વાસ એ ઔષધ, અને આ સંયમ: ઇન્દ્રિયોના વિષયોની આશા ન રાખવી. રઘુપતિની ભક્તિ જીવનદાયી ઔષધિ, અને શ્રદ્ધાથી પૂર્ણ મન તેનું વાહક છે. આ રીતે તે રોગો નિશ્ચિત નષ્ટ થાય છે; અન્યથા કોટિ પ્રયત્ન કર્યા છતાં તે જશે નહીં. ત્યારે જાણ, હે સ્વામી, કે મન રોગમુક્ત થાય છે જ્યારે હૃદયમાં વૈરાગ્યનું બળ વધે છે, જ્યારે સદ્બુદ્ધિની ભૂખ નિત્ય નવાને વધે છે અને ઇન્દ્રિયોના વિષયોની આશાની દુર્બળતા જાય છે. જ્યારે મન નિર્મળ જ્ઞાનના જળમાં સ્નાન કરે છે, ત્યારે શ્રીરામની ભક્તિ હૃદયમાં રહીને તેને વ્યાપે છે. શિવ, બ્રહ્મા, શુક, સનક અને તેમના ભાઈઓ, નારદ, અને બ્રહ્મના ચિંતનમાં નિપુણ સર્વ મુનિઓ: તે સર્વનો નિષ્કર્ષ, હે ખગરાજા, આ છે: શ્રીરામના કમળસમાન ચરણોમાં પ્રેમ રાખવું. વેદ, પુરાણ અને સર્વ ગ્રંથો કહે છે કે રઘુપતિની ભક્તિ વિના સુખ નથી. કાચબાની પીઠ પર વાળ ઉગે, વંધ્યા સ્ત્રીનો પુત્ર કોઈને મારે, તે લવલેટ થાય, આકાશમાં અનેક પ્રકારના ફૂલો ફૂલે, તે લવલેટ થાય, પણ શ્રીહરિના વિરુદ્ધ અસ્તિત્વ ધરાવતો પ્રાણી સુખ મેળવી શકે નહીં. મૃગતૃષ્ણાનું પાણી પીને તરસ ભાગે, તે લવલેટ થાય, સસલાના માથા પર શિંગડા ઉગે તે લવલેટ થાય, અંધકાર સૂર્યને નષ્ટ કરે, તે લવલેટ થાય, પણ શ્રીરામથી ફરેલો પ્રાણી સુખ મેળવી શકે નહીં. બરફમાંથી અગ્નિ પ્રગટે, તે લવલેટ થાય, પણ શ્રીરામથી ફરેલો કોઈ પણ સુખ મેળવી શકે નહીં.
દોહા 122(क)-(ख)
उबारि मथें घृत होइ बरु सिकता ते बरु तेल।बिनु हरि भजन न भव तरिअ यह सिद्धांत अपेल।।122(क)।।
मसकहि करइ बिंरंचि प्रभु अजहि मसक ते हीन।अस बिचारि तजि संसय रामहि भजहिं प्रबीन।।122(ख)।।
ubāri matheṁ ghṛta hoi baru sikatā te baru tela |binu hari bhajana na bhava tari-a yaha siddhānta apela ||122(ka)||
masakahi karai biṁrañci prabhu ajahi masaka te hīna |asa bicāri taji saṁsaya rāmahi bhajahiṁ prabīna ||122(kha)||
પાણી રગડીને ઘી થઈ શકે, અને વાળુમાંથી તેલ નીકળી શકે, પણ હરિના ભજન વિના સંસારસાગર પાર થઈ શકતો નથી, આ સિદ્ધાંત અટલ છે. પ્રભુ મચ્છરને બ્રહ્મા બનાવી શકે છે, અને બ્રહ્માને મચ્છરથી પણ નીચા કરી શકે છે. આવું વિચારીને જ્ઞાની લોકો સંશય છોડીને રામને ભજે છે.
શ્લોક 122(ग)
विनिच्श्रितं वदामि ते न अन्यथा वचांसि मे।हरिं नरा भजन्ति येऽतिदुस्तरं तरन्ति ते।।122(ग)।।
viniścchritaṁ vadāmi te na anyathā vacāṁsi me |hariṁ narā bhajanti ye'tidustaraṁ taranti te ||122(ga)||
હું તમને નિશ્ચિત વાત કહું છું, મારા વચન ક્યારેય અન્યથા થતા નથી. જે માણસો હરિને ભજે છે, તે અતિદુસ્તર સાગર તરી જાય છે.
ચોપાઈ 123.1-4
कहेउँ नाथ हरि चरित अनूपा।ब्यास समास स्वमति अनुरुपा।।
श्रुति सिद्धांत इहइ उरगारी।राम भजिअ सब काज बिसारी।।
प्रभु रघुपति तजि सेइअ काही।मोहि से सठ पर ममता जाही।।
तुम्ह बिग्यानरूप नहिं मोहा।नाथ कीन्हि मो पर अति छोहा।।
पूछिहुँ राम कथा अति पावनि।सुक सनकादि संभु मन भावनि।।
सत संगति दुर्लभ संसारा।निमिष दंड भरि एकउ बारा।।
देखु गरुड़ निज हृदयँ बिचारी।मैं रघुबीर भजन अधिकारी।।
सकुनाधम सब भाँति अपावन।प्रभु मोहि कीन्ह बिदित जग पावन।।
kaheuṁ nātha hari carita anūpā |byāsa samāsa svamati anurūpā ||
śruti siddhānta ihai uragārī |rāma bhaji-a saba kāja bisārī ||
prabhu raghupati taji sei-a kāhī |mohi se saṭha para mamatā jāhī ||
tumha bigyānarūpa nahiṁ mohā |nātha kīnhi mo para ati chohā ||
pūchihuṁ rāma kathā ati pāvani |suka sanakādi saṁbhu mana bhāvani ||
sata saṅgati durlabha saṁsārā |nimiṣa daṁḍa bhari eka-u bārā ||
dekhu garuṛa nija hṛdayaṁ bicārī |maiṁ raghubīra bhajana adhikārī ||
sakunādhama saba bhāṁti apāvana |prabhu mohi kīnha bidita jaga pāvana ||
હે નાથ, મેં હરિનાં અનુપમ ચરિત્ર કહ્યાં, વિસ્તારમાં કે સંક્ષેપમાં, પોતાની બુદ્ધિ અનુસાર. હે ઉરગારી, આ જ શ્રુતિ અને સિદ્ધાંતનો નિશ્ચય છે - બધાં કામ ભૂલીને રામનું ભજન કરવું જોઈએ. પ્રભુ રઘુપતિને છોડીને બીજા કોની સેવા કરવી, જે મારા જેવા નીચ પર પણ આટલી મમતા કરે છે? તમે વિજ્ઞાનસ્વરૂપ છો અને મોહથી મુક્ત છો, છતાં હે નાથ, તમે મારા પર ઘણી કૃપા કરી. તમે રામની કથા પૂછી, જે અત્યંત પાવન છે અને શુક, સનકાદિ અને શંભુના મનને ભાવે છે. સત્સંગતિ સંસારમાં દુર્લભ છે, એક વાર પણ, એક નિમિષ કે એક દંડ ભર માટે પણ. હે ગરુડ, પોતાના હૃદયમાં વિચારીને જુઓ - હું રઘુવીરના ભજનનો અધિકારી છું. હું પક્ષીઓમાં નીચ છું અને બધી રીતે અપવિત્ર છું, છતાં પ્રભુએ મને જગતમાં પાવનરૂપે પ્રસિદ્ધ કર્યો.
દોહા 123(क)-(ख)
आजु धन्य मैं धन्य अति जद्यपि सब बिधि हीन।निज जन जानि राम मोहि संत समागम दीन।।123(क)।।
नाथ जथामति भाषेउँ राखेउँ नहिं कछु गोइ।चरित सिंधु रघुनायक थाह कि पावइ कोइ।।123(ख)।।
āju dhanya maiṁ dhanya ati jadyapi saba bidhi hīna |nija jana jāni rāma mohi santa samāgama dīna ||123(ka)||
nātha jathāmati bhāṣeuṁ rākhēuṁ nahiṁ kachu goi |carita siṁdhu raghunāyaka thāha ki pāvai koi ||123(kha)||
આજ ધન્ય છું હું, અતિ ધન્ય છું, યદ્યપિ સર્વ વિધિથી હીન છું; કેમ કે રામે મને પોતાનો જન જાણીને સંતોનું સમાગમ આપ્યું છે. નાથ, મેં યથામતિ બોલ્યો અને કંઈપણ છુપાવ્યું નથી. રઘુનાયકના ચરિત્રસિંધુની થાહ કોઈ પામી શકે ખરું?
ચોપાઈ 124.1-4
सुमिरि राम के गुन गन नाना।पुनि पुनि हरष भुसुंडि सुजाना।।
महिमा निगम नेति करि गाई।अतुलित बल प्रताप प्रभुताई।।
सिव अज पूज्य चरन रघुराई।मो पर कृपा परम मृदुलाई।।
अस सुभाउ कहुँ सुनउँ न देखउँ।केहि खगेस रघुपति सम लेखउँ।।
साधक सिद्ध बिमुक्त उदासी।कबि कोबिद कृतग्य संन्यासी।।
जोगी सूर सुतापस ग्यानी।धर्म निरत पंडित बिग्यानी।।
तरहिं न बिनु सेएँ मम स्वामी।राम नमामि नमामि नमामी।।
सरन गएँ मो से अघ रासी।होहिं सुद्ध नमामि अबिनासी।।
sumiri rāma ke guna gana nānā |puni puni haraṣa bhusuṇḍi sujānā ||
mahimā nigama neti kari gāī |atulita bala pratāpa prabhutāī ||
śiva aja pūjya carana raghurāī |mo para kṛpā parama mṛdulāī ||
asa subhāu kahuṁ sunauṁ na dekhauṁ |kehi khagesa raghupati sama lekhauṁ ||
sādhaka siddha bimukta udāsī |kabi kobida kṛtajña saṁnyāsī ||
jogī sūra su-tāpasa gyānī |dharma nirata paṇḍita bigyānī ||
tarahiṁ na binu seẽ mama svāmī |rāma namāmi namāmi namāmī ||
śarana gaẽ mo se agha rāsī |hohiṁ suddha namāmi abināsī ||
રામના અનેક ગુણોના સમૂહને સ્મરીને, જ્ઞાની ભુસુંડી વારંવાર આનંદિત થયા. વેદોએ તેમની મહિમા 'નેતિ નેતિ' કરીને ગાયો છે; તેમનું બલ, પ્રતાપ અને પ્રભુતા અતુલનીય છે. શિવ અને બ્રહ્મા દ્વારા પૂજ્ય ચરણ ધરાવતા રઘુરાયે મારા પર અત્યંત કોમળ કૃપા કરી છે. આવો સ્વભાવ મેં ક્યાંય ન સાંભળ્યો અને ન જોયો. હે ખગેશ, રઘુપતિને હું કોના સમાન લખું? સાધક, સિદ્ધ, વિમુક્ત અને ઉદાસી, કવિ, કોવિદ, કૃતજ્ઞ અને સંન્યાસી, યોગી, સૂર, મહાતપસ્વી, જ્ઞાની, ધર્મમાં નિરત પંડિત અને વિજ્ઞાની, આ બધા મારા સ્વામીની સેવા વિના તરી શકતા નથી. રામને નમામિ, નમામિ, નમામિ. મારા જેવા પાપોના રાશિ તેમની શરણ આવે ત્યારે શુદ્ધ થાય છે. અવિનાશીને નમામિ.
દોહા 124(क)-(ख)
जासु नाम भव भेषज हरन घोर त्रय सूल।सो कृपालु मोहि तो पर सदा रहउ अनुकूल।।124(क)।।
सुनि भुसुंडि के बचन सुभ देखि राम पद नेह।बोलेउ प्रेम सहित गिरा गरुड़ बिगत संदेह।।124(ख)।।
jāsu nāma bhava bheṣaja harana ghora traya sūla |so kṛpālu mohi to para sadā rahau anukūla ||124(ka)||
suni bhusuṇḍi ke bacana subha dekhi rāma pada neha |bolēu prema sahita girā garuṛa bigata saṁdeha ||124(kha)||
જેમનું નામ સંસારનું ઔષધિ છે અને ત્રણ ભયંકર તાપને હરણ કરે છે, તે કૃપાળુ મારા પર અને તમારા પર સદા અનુકૂળ રહે. ભુશુંડિના શુભ વચનો સાંભળીને અને રામના ચરણોમાં તેમનો પ્રેમ જોઈને ગરુડ, બધા સંદેહ દૂર થયા પછી, પ્રેમયુક્ત વાણીથી બોલ્યા.
ચોપાઈ 125.1-5
मै कृत्कृत्य भयउँ तव बानी।सुनि रघुबीर भगति रस सानी।।
राम चरन नूतन रति भई।माया जनित बिपति सब गई।।
मोह जलधि बोहित तुम्ह भए।मो कहँ नाथ बिबिध सुख दए।।
मो पहिं होइ न प्रति उपकारा।बंदउँ तव पद बारहिं बारा।।
पूरन काम राम अनुरागी।तुम्ह सम तात न कोउ बड़भागी।।
संत बिटप सरिता गिरि धरनी।पर हित हेतु सबन्ह कै करनी।।
संत हृदय नवनीत समाना।कहा कबिन्ह परि कहै न जाना।।
निज परिताप द्रवइ नवनीता।पर दुख द्रवहिं संत सुपुनीता।।
जीवन जन्म सुफल मम भयऊ।तव प्रसाद संसय सब गयऊ।।
जानेहु सदा मोहि निज किंकर।पुनि पुनि उमा कहइ बिहंगबर।।
mai kṛt-kṛtya bhayauṁ tava bānī |suni raghubīra bhagati rasa sānī ||
rāma carana nūtana rati bhaī |māyā janita bipati saba gaī ||
moha jaladhi bohita tumha bhae |mo kahaṁ nātha bibidha sukha dae ||
mo pahiṁ hoi na prati upakārā |bandauṁ tava pada bārahiṁ bārā ||
pūrana kāma rāma anurāgī |tumha sama tāta na kou baṛabhāgī ||
santa biṭapa saritā giri dharanī |para hita hetu sabanha kai karanī ||
santa hṛdaya navanīta samānā |kahā kabinha pari kahai na jānā ||
nija paritāpa dravai navanītā |para dukha dravahiṁ santa su-punītā ||
jīvana janma suphala mama bhayū |tava prasāda saṁsaya saba gayū ||
jānehu sadā mohi nija kiṁkara |puni puni umā kahai bihaṅgabara ||
હું તમારા વચનોથી કૃતાર્થ થઈ, સાંભળીને જે રઘુવીરના ભક્તિરસમાં નિમગ્ન છે. રામના ચરણમાં નવી રતિ ઉત્પન્ન થઈ અને માયાથી ઉત્પન્ન સઘળી વિપત્તિ ગઈ. મોહના સમુદ્રમાં તમે નૌકા થયા અને, હે નાથ, તમે મને નાના પ્રકારના સુખ આપ્યા. મારી તરફથી કોઈ પ્રત્યુપકાર થઈ શકે નહિ; હું તમારા ચરણને વારંવાર વંદન કરું છું. તમારા સર્વ કામ પૂરા થયા, રામના અનુરાગી છો; હે તાત, તમાજસમાં કોઈ મોટો ભાગ્યવાન નથી. સંત, વૃક્ષ, નદીઓ, પર્વત અને પૃથ્વી, સર્વનું કાર્ય પર-હિત માટે જ છે. સંતનું હૃદય નવનીતના સમાન છે; એમ કવિઓએ કહ્યું, પણ તે યોગ્ય રીતે કહી શક્યા નહિ. નવનીત પોતાના જ તાપથી ઓગળે છે, પણ નિર્મળ સંત બીજાના દુઃખથી ઓગળે છે. મારું જીવન અને જન્મ સફળ થયું, તમારી કૃપાથી સર્વ સંશય દૂર થયા. મને સદૈવ તમારો દાસ સમજો. એમ ઉમાએ વારંવાર ઉત્તમ પક્ષીને કહ્યું.
દોહા 125(क)-(ख)
तासु चरन सिरु नाइ करि प्रेम सहित मतिधीर।गयउ गरुड़ बैकुंठ तब हृदयँ राखि रघुबीर।।125(क)।।
गिरिजा संत समागम सम न लाभ कछु आन।बिनु हरि कृपा न होइ सो गावहिं बेद पुरान।।125(ख)।।
tāsu carana siru nāi kari prema sahita mati-dhīra |gayau garuṛa baikunṭha taba hṛdayã rāakhi raghubīra ||125(ka)||
girijā santa samāgama sama na lābha kachu āna |binu hari kṛpā na hoi so gāvahiṁ beda purāna ||125(kha)||
તેના ચરણમાં શિર નમાવી પ્રેમથી મતિધીર ગરુડ ત્યારે રઘુવીરને હૃદયમાં રાખીને વૈકુંઠ ગયા. હે ગિરિજા, સંતોના સમાગમ સમાન બીજો કોઈ લાભ નથી અને તે હરિની કૃપા વિના થતો નથી, એમ વેદ અને પુરાણ ગાય છે.
ચોપાઈ 126.1-4
कहेउँ परम पुनीत इतिहासा।सुनत श्रवन छूटहिं भव पासा।।
प्रनत कल्पतरु करुना पुंजा।उपजइ प्रीति राम पद कंजा।।
मन क्रम बचन जनित अघ जाई।सुनहिं जे कथा श्रवन मन लाई।।
तीर्थाटन साधन समुदाई।जोग बिराग ग्यान निपुनाई।।
नाना कर्म धर्म ब्रत दाना।संजम दम जप तप मख नाना।।
भूत दया द्विज गुर सेवकाई।बिद्या बिनय बिबेक बड़ाई।।
जहँ लगि साधन बेद बखानी।सब कर फल हरि भगति भवानी।।
सो रघुनाथ भगति श्रुति गाई।राम कृपाँ काहूँ एक पाई।।
kaheum̐ parama punīta itihāsā |sunata śravaṇa chūṭahiṁ bhava pāsā ||
praṇata kalpataru karuṇā puñjā |upajai prīti rāma pada kañjā ||
mana krama bacana janita agha jāī |sunahiṁ je kathā śravaṇa mana lāī ||
tīrthāṭana sādhana samudāī |joga birāga gyāna nipunāī ||
nānā karma dharma brata dānā |sañjama dama japa tapa makha nānā ||
bhūta dayā dvija guru sevakāī |bidyā binaya bibeka baṛāī ||
jahām̐ lagi sādhana beda bakhānī |saba kara phala hari bhagati bhavānī ||
so raghunātha bhagati śruti gāī |rāma kṛpām̐ kāhūm̐ eka pāī ||
મેં કહ્યો આ પરમ પવિત્ર ઇતિહાસ, જેને કાને સાંભળતા સંસારના બંધન છૂટી જાય છે. તે શરણ આવનારાઓ માટે કલ્પતરુ અને કરુણાનો પુંજ છે; તે સાંભળતા રામના ચરણ કમળમાં પ્રીતિ ઉપજે છે. મન, કર્મ અને વચનથી ઉત્પન્ન થયેલા પાપ નાશ પામે છે તેઓમાં જે આ કથાને કાન અને મન લગાડીને સાંભળે છે. તીર્થયાત્રા અને સાધનોનો સમૂહ, યોગ, વૈરાગ્ય અને જ્ઞાનમાં નિપુણતા; નાના પ્રકારના કર્મ, ધર્મ, વ્રત અને દાન, સંયમ, દમ, જપ, તપ અને અનેક યજ્ઞ; પ્રાણીઓ પર દયા, દ્વિજ અને ગુરુની સેવા, વિદ્યા, વિનય, વિવેક અને મહિમા: જેટલા સાધનો વેદમાં વર્ણવેલા છે, તે બધાનું ફળ, હે ભવાની, હરિની ભક્તિ છે. તે રઘુનાથની ભક્તિ, જેનું વેદોએ ગાન કર્યું છે, તે રામની કૃપાથી ક્યાંક કોઈ એકને મળી છે.
દોહા 126
मुनि दुर्लभ हरि भगति नर पावहिं बिनहिं प्रयास।जे यह कथा निरंतर सुनहिं मानि बिस्वास।।126।।
muni durlabha hari bhagati nara pāvahiṁ binahiṁ prayāsa |je yaha kathā nirantara sunahiṁ māni bisvāsa ||126||
મુનિઓને પણ દુર્લભ એવી હરિ ભક્તિ, જે મનુષ્ય આ કથાને નિરંતર વિશ્વાસ માનીને સાંભળે છે, તે વિના પ્રયત્ને પ્રાપ્ત કરે છે.
ચોપાઈ 127.1-4
सोइ सर्बग्य गुनी सोइ ग्याता।सोइ महि मंडित पंडित दाता।।
धर्म परायन सोइ कुल त्राता।राम चरन जा कर मन राता।।
नीति निपुन सोइ परम सयाना।श्रुति सिद्धांत नीक तेहिं जाना।।
सोइ कबि कोबिद सोइ रनधीरा।जो छल छाड़ि भजइ रघुबीरा।।
धन्य देस सो जहँ सुरसरी।धन्य नारि पतिब्रत अनुसरी।।
धन्य सो भूपु नीति जो करई।धन्य सो द्विज निज धर्म न टरई।।
सो धन धन्य प्रथम गति जाकी।धन्य पुन्य रत मति सोइ पाकी।।
धन्य घरी सोइ जब सतसंगा।धन्य जन्म द्विज भगति अभंगा।।
soi sarbagya gunī soi gyātā |soi mahi maṇḍita paṇḍita dātā ||
dharma parāyana soi kula trātā |rāma carana jā kara mana rātā ||
nīti nipuna soi parama sayānā |śruti siddhānta nīka tehiṁ jānā ||
soi kabi kobida soi raṇadhīrā |jo chala chāṛi bhajai raghubīrā ||
dhanya desa so jahām̐ surasarī |dhanya nāri patibrata anusarī ||
dhanya so bhūpu nīti jo karaī |dhanya so dvija nija dharma na ṭaraī ||
so dhana dhanya prathama gati jākī |dhanya puṇya rata mati soi pākī ||
dhanya gharī soi jaba satasaṅgā |dhanya janma dvija bhagati abhaṅgā ||
તે જ સર્વજ્ઞ અને ગુણી છે, તે જ જ્ઞાતા છે; તે જ આ પૃથ્વીનું મંડન છે, પંડિત અને દાતા છે। તે જ ધર્મપરાયણ અને કુળનો રક્ષક છે, જેનું મન રામના ચરણમાં રત છે। તે જ નીતિમાં નિપુણ અને પરમ જ્ઞાની છે, અને તેણે શ્રુતિના સિદ્ધાંત ભલીભાંતિ જાણ્યા છે। તે જ કવિ અને વિદ્વાન છે, તે જ રણમાં ધીર છે, જે છલ છોડીને રઘુબીરને ભજે છે। ધન્ય તે દેશ જ્યાં ગંગા વહે છે; ધન્ય તે સ્ત્રી જે પતિવ્રત ધર્મનું પાલન કરે છે। ધન્ય તે રાજા જે નીતિથી શાસન કરે છે; ધન્ય તે બ્રાહ્મણ જે પોતાના ધર્મથી વિચલિત થતો નથી। ધન્ય તે ધન જેની પ્રથમ ગતિ દાન છે; ધન્ય તે પક્વ બુદ્ધિ જે પુણ્યમાં રત રહે છે। ધન્ય તે ઘડી જ્યારે સત્સંગ થાય છે; ધન્ય તે બ્રાહ્મણનો જન્મ જેની ભક્તિ અખંડ છે।
દોહા 127
सो कुल धन्य उमा सुनु जगत पूज्य सुपुनीत।श्रीरघुबीर परायन जेहिं नर उपज बिनीत।।127।।
so kula dhanya umā sunu jagata pūjya supunīta |śrīraghubīra parāyana jehiṁ nara upaja binīta ||127||
હે ઉમા, સાંભળ, તે કુળ ધન્ય છે, જગત દ્વારા પૂજ્ય અને પવિત્ર, જેમાં શ્રી રઘુબીરના પરાયણ એક વિનમ્ર માણસ જન્મે છે.
ચોપાઈ 128.1-4
मति अनुरूप कथा मैं भाषी।जद्यपि प्रथम गुप्त करि राखी।।
तव मन प्रीति देखि अधिकाई।तब मैं रघुपति कथा सुनाई।।
यह न कहिअ सठही हठसीलहि।जो मन लाइ न सुन हरि लीलहि।।
कहिअ न लोभिहि क्रोधहि कामिहि।जो न भजइ सचराचर स्वामिहि।।
द्विज द्रोहिहि न सुनाइअ कबहूँ।सुरपति सरिस होइ नृप जबहूँ।।
राम कथा के तेइ अधिकारी।जिन्ह कें सतसंगति अति प्यारी।।
गुर पद प्रीति नीति रत जेई।द्विज सेवक अधिकारी तेई।।
ता कहँ यह बिसेष सुखदाई।जाहि प्रानप्रिय श्रीरघुराई।।
mati anurūpa kathā maiṁ bhāṣī |jadyapi prathama gupta kari rākhī ||
tava mana prīti dekhi adhikāī |taba maiṁ raghupati kathā sunāī ||
yaha na kahia saṭhahī haṭhasīlahi |jo mana lāi na suna hari līlahi ||
kahia na lobhihi krodhihi kāmihi |jo na bhajai sacarācara svāmihi ||
dvija drohihi na sunāia kabahūm̐ |surapati sarisa hoi nṛpa jabahūm̐ ||
rāma kathā ke teī adhikārī |jinha keṁ satasaṅgati ati pyārī ||
guru pada prīti nīti rata jeī |dvija sevaka adhikārī teī ||
tā kahaṁ yaha biseṣa sukhadāī |jāhi prānapriya śrīraghurāī ||
મેં મારી બુદ્ધિ અનુસાર આ કથા કહી, યદ્યપિ પ્રથમ મેં તેને ગુપ્ત રાખી હતી. પણ તમારા મનમાં વધારે પ્રીતિ જોઈને મેં રઘુપતિની કથા સંભળાવી. આ કથા હઠી અને દુષ્ટ લોકોને ન કહેવી જોઈએ, જે મન લાવીને હરિની લીલા ન સાંભળે. લોભી, ક્રોધી અને કામીને આ ન કહેવી જોઈએ, જે સચરાચરના સ્વામીનું ભજન ન કરે. બ્રાહ્મણો સાથે દ્રોહ કરનારને આ કથા ક્યારેય ન સંભળાવવી જોઈએ, ભલે તે દેવરાજ ઇન્દ્ર સમાન રાજા બની જાય. રામકથાના ફક્ત તે જ અધિકારી છે, જેમને સત્સંગતિ અત્યંત પ્યારી છે. જેમને ગુરુના ચરણોની પ્રીતિ છે, જે નીતિમાં રત છે અને જે બ્રાહ્મણોની સેવા કરે છે, તે જ અધિકારી છે. તેને જ આ કથા વિશેષ સુખ આપે છે, જેને શ્રીરઘુરાઈ પ્રાણથી પણ પ્રિય છે.
દોહા 128
राम चरन रति जो चह अथवा पद निर्बान।भाव सहित सो यह कथा करउ श्रवन पुट पान।।128।।
rāma carana rati jo caha athavā pada nirbāna |bhāva sahita so iya kathā karauṁ śravaṇa puṭa pāna ||128||
જે રામના ચરણમાં પ્રેમ ઈચ્છે અથવા નિર્વાણ પદ માંગે, તે ભાવના સાથે આ કથા કાનના પ્યાલામાંથી પીએ।
ચોપાઈ 129.1-4
राम कथा गिरिजा मैं बरनी।कलि मल समनि मनोमल हरनी।।
संसृति रोग सजीवन मूरी।राम कथा गावहिं श्रुति सूरी।।
एहि महँ रुचिर सप्त सोपाना।रघुपति भगति केर पंथाना।।
अति हरि कृपा जाहि पर होई।पाउँ देइ एहिं मारग सोई।।
मन कामना सिद्धि नर पावा।जे यह कथा कपट तजि गावा।।
कहहिं सुनहिं अनुमोदन करहीं।ते गोपद इव भवनिधि तरहीं।।
सुनि सब कथा हृदयँ अति भाई।गिरिजा बोली गिरा सुहाई।।
नाथ कृपाँ मम गत संदेहा।राम चरन उपजेउ नव नेहा।।
rāma kathā girijā maiṁ baranī |kali mala samanī manomala haranī ||
saṁsṛti roga sajīvana mūrī |rāma kathā gāvahiṁ śruti sūrī ||
ehi maṁ rucira sapta sopānā |raghupati bhagati kera panthānā ||
ati hari kṛpā jāhi para hoī |pāuṁ dei ehiṁ māraga soī ||
mana kāmanā siddhi nara pāvā |je yaha kathā kapaṭa taji gāvā ||
kahahiṁ sunahiṁ anumodana karahīṁ |te gopada iva bhavanidhi tarahīṁ ||
suni saba kathā hṛdayaṁ ati bhāī |girijā bolī girā suhāī ||
nātha kṛpāṁ mama gata sandehā |rāma carana upajeu nava nehā ||
હે ગિરિજા, મેં રામકથાનું વર્ણન કર્યું, જે કલિયુગના મળને નષ્ટ કરે છે અને મનની મલિનતા દૂર કરે છે. રામકથા સંસારરોગની સંજીવની ઔષધિ છે; વેદ અને જ્ઞાની તેનું ગાન કરે છે. તેમાં સાત સુંદર પગથિયાં છે, જે રઘુપતિની ભક્તિનો માર્ગ છે. જેના પર હરિની અત્યંત કૃપા થાય છે, તે જ આ માર્ગે પગ મૂકે છે. જો મનુષ્ય કપટ ત્યાગીને આ કથા ગાય છે, તે મનની કામનાઓની સિદ્ધિ પામે છે. જે તેને કહે છે, સાંભળે છે અને અનુમોદન કરે છે, તે ગોપદની જેમ ભવસાગર પાર કરે છે. સમગ્ર કથા સાંભળીને જે હૃદયને અત્યંત ભાવી, ગિરિજા સુંદર વાણીથી બોલી. હે નાથ, તમારી કૃપાથી મારા બધા સંશય દૂર થયા અને રામચરણમાં નવો પ્રેમ ઉત્પન્ન થયો.
દોહા 129
मैं कृतकृत्य भइउँ अब तव प्रसाद बिस्वेस।उपजी राम भगति दृढ़ बीते सकल कलेस।।129।।
maiṁ kṛtakṛtya bhaiũ aba tava prasāda bisvesa |upajī rāma bhagati dṛḍha bīte sakala kalesa ||129||
હે વિશ્વેશ્વર, તમારી કૃપાથી હું હવે બધું સિદ્ધ કરી લીધું છે. રામ ભક્તિ દૃઢ ઉત્પન્ન થઈ છે અને સર્વ ક્લેશ પસાર થઈ ગયા છે.
ચોપાઈ 130.1-4
यह सुभ संभु उमा संबादा।सुख संपादन समन बिषादा।।
भव भंजन गंजन संदेहा।जन रंजन सज्जन प्रिय एहा।।
राम उपासक जे जग माहीं।एहि सम प्रिय तिन्ह कें कछु नाहीं।।
रघुपति कृपाँ जथामति गावा।मैं यह पावन चरित सुहावा।।
एहिं कलिकाल न साधन दूजा।जोग जग्य जप तप ब्रत पूजा।।
रामहि सुमिरिअ गाइअ रामहि।संतत सुनिअ राम गुन ग्रामहि।।
जासु पतित पावन बड़ बाना।गावहिं कबि श्रुति संत पुराना।।
ताहि भजहि मन तजि कुटिलाई।राम भजें गति केहिं नहिं पाई।।
yaha subha sambhu umā sambādā |sukha sampādana samana biṣādā ||
bhava bhañjana gañjana sandehā |jana rañjana sajjana priya ehā ||
rāma upāsaka je jaga māhīṁ |ehi sama priya tinha keṁ kachu nāhīṁ ||
raghupati kṛpāṁ jathāmati gāvā |maiṁ yaha pāvana carita suhāvā ||
ehiṁ kalikāla na sādhana dūjā |joga jagya japa tapa brata pūjā ||
rāmahi sumiria gāia rāmahi |santata sunia rāma guna grāmahi ||
jāsu patita pāvana baṛa bānā |gāvahiṁ kabi śruti santa purānā ||
tāhi bhajahi mana taji kuṭilāī |rāma bhajeṁ gati kehiṁ nahiṁ pāī ||
આ શુભ શંભુ અને ઉમાનો સંવાદ સુખ આપે છે અને દુઃખનો નાશ કરે છે. તે સંસારના બંધનો તોડે છે અને સંદેહનો નાશ કરે છે; તે ભક્તોને આનંદિત કરે છે અને સજ્જનોને પ્રિય છે. જગમાં જે રામના ઉપાસક છે, તેમને આના જેટલું પ્રિય બીજું કંઈ નથી. રઘુપતિની કૃપાથી મેં પોતાની સમજ મુજબ આ પવિત્ર અને સુંદર ચરિત્ર ગાયું છે. આ કલિકાળમાં બીજું કોઈ સાધન નથી: ન યોગ, ન યજ્ઞ, ન જપ, ન તપ, ન વ્રત, ન પૂજા. કેવળ રામનું સ્મરણ કરવું, કેવળ રામનું ગાન કરવું, અને સદા રામના ગુણોના સમૂહને સાંભળતા રહેવું. જેમનું પતિતોને પવિત્ર કરવું મોટું વ્રત છે, તેમનું કવિઓ, શ્રુતિ, સંત અને પુરાણો ગાય છે. હે મન, કુટિલતા છોડીને તેમનું ભજન કર. રામનું ભજન કરીને કોને ગતિ ન મળી?
છંદ 130.1-3
पाई न केहिं गति पतित पावन राम भजि सुनु सठ मना।गनिका अजामिल ब्याध गीध गजादि खल तारे घना।।
आभीर जमन किरात खस स्वपचादि अति अघरूप जे।कहि नाम बारक तेपि पावन होहिं राम नमामि ते।।1।।
रघुबंस भूषन चरित यह नर कहहिं सुनहिं जे गावहीं।कलि मल मनोमल धोइ बिनु श्रम राम धाम सिधावहीं।।
सत पंच चौपाईं मनोहर जानि जो नर उर धरै।दारुन अबिद्या पंच जनित बिकार श्रीरघुबर हरै।।2।।
सुंदर सुजान कृपा निधान अनाथ पर कर प्रीति जो।सो एक राम अकाम हित निर्बानप्रद सम आन को।।
जाकी कृपा लवलेस ते मतिमंद तुलसीदासहूँ।पायो परम बिश्रामु राम समान प्रभु नाहीं कहूँ।।3।।
pāī na kehiṁ gati patita pāvana rāma bhaji sunu saṭha manā |ganikā ajāmila byādha gīdha gajādi khala tāre ghanā ||
ābhīra jamana kirāta khasa svapacādi ati agharūpa je |kahi nāma bāraka tepi pāvana hohiṁ rāma namāmi te ||1||
raghubaṁsa bhūṣana carita yaha nara kahahiṁ sunahiṁ je gāvahīṁ |kali mala manomala dhoi binu śrama rāma dhāma sidhāvahīṁ ||
sata pañca caupāīṁ manohara jāni jo nara ura dharai |dāruna abidyā pañca janita bikāra śrīraghubara harai ||2||
sundara sujāna kṛpā nidhāna anātha para kara prīti jo |so eka rāma akāma hita nirbānaprada sama āna ko ||
jākī kṛpā lavalesa te matimanda tulasīdāsahūṁ |pāyo parama biśrāmu rāma samāna prabhu nāhīṁ kahūṁ ||3||
સાંભળ, હે મૂર્ખ મન, પતિતોને પવિત્ર કરનાર રામને ભજીને કોને ગતિ ન મળી? ગણિકા, અજામિલ, વ્યાધ, ગીધ, હાથી આદિ અનેક દુષ્ટોને તેણે તાર્યા. આભીર, યવન, કિરાત, ખસ, સ્વપચ આદિ જે અતિ પાપરૂપ છે, એક વાર નામ કહીને પવિત્ર થાય છે, તે રામને નમસ્કાર કરું છું. રઘુવંશના ભૂષણના આ ચરિત્ર જે મનુષ્ય કહે છે, સાંભળે છે કે ગાય છે, તે કલિયુગના મલ અને મનના મલ ધોઈને બિના શ્રમે રામધામને પહોંચે છે. મનોહર પાંચ-છ ચૌપાઈ જાણીને જે મનુષ્ય હૃદયમાં ધારણ કરે છે, તેના ભયંકર અવિદ્યાજનિત પાંચ વિકાર શ્રીરઘુબર દૂર કરે છે. જે સુંદર, સર્વજ્ઞ, કૃપાનો ભંડાર, અનાથો પર પ્રેમ કરનાર, સૌના નિષ્કામ હિતૈષી અને મુક્તિદાતા છે, તે એક રામ સમાન બીજો કોણ? જેની કૃપાના લેશમાત્રથી તુલસીદાસ પણ મતિમંદ પરમ વિશ્રામ પામ્યા, રામ સમાન પ્રભુ ક્યાંય નથી.
દોહા 130(क)-(ख)
मो सम दीन न दीन हित तुम्ह समान रघुबीर।अस बिचारि रघुबंस मनि हरहु बिषम भव भीर।।130(क)।।
कामिहि नारि पिआरि जिमि लोभिहि प्रिय जिमि दाम।तिमि रघुनाथ निरंतर प्रिय लागहु मोहि राम।।130(ख)।।
mo sama dīna na dīna hita tumha samāna raghubīra |asa bicāri raghubaṁsa mani harahu biṣama bhava bhīra ||130(ka)||
kāmihi nāri piāri jimi lobhihi priya jimi dāma |timi raghunātha nirantara priya lāgahu mohi rāma ||130(kha)||
મારા જેવો દીન બીજો નથી, અને દીનોનું હિત કરવામાં તમારા જેવો બીજો નથી, હે રઘુવીર. આવી રીતે વિચારીને, હે રઘુવંશના મણિ, આ ભયંકર સંસારનો ભાર દૂર કરો. જેમ કામીને સ્ત્રી પ્રિય હોય અને લોભીને ધન પ્રિય હોય, તેમ હે રઘુનાથ, હે રામ, તમે મને નિરંતર પ્રિય લાગો.
શ્લોક 1-2
यत्पूर्वं प्रभुणा कृतं सुकविना श्रीशम्भुना दुर्गमंश्रीमद्रामपदाब्जभक्तिमनिशं प्राप्त्यै तु रामायणम्।मत्वा तद्रघुनाथनामनिरतं स्वान्तस्तमःशान्तयेभाषाबद्धमिदं चकार तुलसीदासस्तथा मानसम्।।1।।
पुण्यं पापहरं सदा शिवकरं विज्ञानभक्तिप्रदंमायामोहमलापहं सुविमलं प्रेमाम्बुपूरं शुभम्।श्रीमद्रामचरित्रमानसमिदं भक्त्यावगाहन्ति येते संसारपतङ्गघोरकिरणैर्दह्यन्ति नो मानवाः।।2।।
yatpūrvaṁ prabhuṇā kṛtaṁ sukavinā śrīśambhunā durgamaṁśrīmadrāmapadābjabhaktimaniśaṁ prāptyai tu rāmāyaṇam |matvā tadraghunāthanāmanirataṁ svāntastamaḥśāntayebhāṣābaddhamidaṁ cakāra tulasīdāsastathā mānasam ||1||
puṇyaṁ pāpaharaṁ sadā śivakaraṁ vijñānabhaktipradaṁmāyāmohamalāpahaṁ suvimalaṁ premāmbupūraṁ śubham |śrīmadrāmacaritramānasamidaṁ bhaktyāvagāhanti yete saṁsārapataṅgaghorakiraṇairdahyanti no mānavāḥ ||2||
જે પહેલાં પ્રભુએ, શ્રેષ્ઠ કવિ શ્રી શંભુએ, શ્રી રામના ચરણકમળમાં નિરંતર ભક્તિ મેળવવા માટે દુર્ગમ રામાયણ રચ્યું, તે રઘુનાથના નામમાં રમેલું જાણીને પોતાના અંતઃકરણના અંધકારને શાંત કરવા માટે તુલસીદાસે ભાષામાં બદ્ધ આ માનસ રચ્યું. આ શ્રીમદ્રામચરિત્રમાનસ પુણ્યમય, પાપનાશક, સદૈવ શિવકારક, જ્ઞાન અને ભક્તિ આપનારું, માયા-મોહની મલિનતા દૂર કરનારું, અતિ નિર્મળ, પ્રેમરસથી પરિપૂર્ણ અને કલ્યાણકારી છે. જે મનુષ્ય ભક્તિથી તેમાં નિમગ્ન થાય છે, તે સંસારરૂપી સૂર્યના ભયંકર કિરણોથી બળતા નથી.
Inside Prakarana 13
Compositional abstract
In this Uttar Kāṇḍa passage the rasa is predominantly Śānta, thickened by Karuṇā and uplifted by Adbhuta: the wonder is not a battlefield miracle but the miracle of transformation—‘राम भगति चिंतामनि सुंदर।’ Tulasidas’ theological architecture here is explicitly sopānic: the kathā itself becomes a staircase whose steps are faith, satsanga, vairāgya, jñāna, and perfected devotion. The discourse moves by didactic crescendos: first bhakti’s sovereignty (it repels moha, lobha, kāma), then the ethics of audience (who deserves kathā), then the medical metaphor of मानस-रोग and the single panacea of Hari-bhajan. The nirguṇa/saguṇa synthesis is achieved by placing ‘श्रुति सिद्धांत’ (neti-neti knowledge) inside the heart’s affective certainty: jñāna without bhakti is sterile, while bhakti carries jñāna as its inner lamp—‘नहिं कछु चहिअ दिआ घृत बाती।’ Thus the Uttar Kāṇḍa functions as Manas’ seal and key: it authorizes the entire poem as liberation-practice.
The dialogue
- काकभुशुण्डि (Kakbhushundi), with Garuḍa’s interjections; later Girijā (Pārvatī) affirms to Śaṅkaraगरुड़ (Garuḍa); and (frame-echo) गिरिजा (Pārvatī) hearing from शिव (Śiva) · काकभुशुण्डि–गरुड़ संवाद-घाट (the Garuḍa-bank): the Manas’ ‘inner-psychology ghat’ where bhakti is argued as siddhānta and as sādhana, not merely narrated as history.
Frequently Asked Questions
Traditional Manas-belief: hearing this kathā with faith destroys ‘भव-पासा’ and ‘मन-क्रम-बचन जनित अघ’ (cf. ‘सुनत श्रवन छूटहिं भव पासा’), cures the मानस-रोग of moha/kāma/lobha, and plants ‘राम चरन उपजेउ नव नेह’—steadfast devotion that outlasts all kleshas.
Common satsang practice (regional): ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ as nāma-samput; and in bhakti-catechism passages many add ‘राम नाम’/‘सियाराम’ between doha-cadences. (Exact samput varies by maṭh/sampradāy; the text itself foregrounds nāma as ‘भव भेषज’.)
Ask anything about Prakarana 13 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
