Prakarana 9
धर्मविजय का सोपान: बाह्य युद्ध के भीतर अंतःकरण-युद्ध का अनावरण। लंका काण्ड साधक को यह सिखाता है कि ‘रावण’ केवल एक राजा नहीं, अहंकार-रज-तम का संघटित रूप है; और ‘राम’ केवल रण-नायक नहीं, धर्म-बुद्धि-करुणा का परम केंद्र। इस चरण में मुक्ति-मार्ग का द्वार ‘धर्ममय रथ’ (आत्म-साधन) की स्थापना से खुलता है—जहाँ विजय शस्त्रों से नहीं, गुण-संयम-सत्य से होती है।
લંકા-કાંડનો મુખ્ય રસ વીર છે, પરંતુ આ વીરતા ક્રોધજન્ય નથી—ધર્મનિષ્ઠાથી પ્રકાશિત છે. પ્રસ્તુત ખંડ (80ક–89)માં તુલસી ‘રણ’ને સાધના-રૂપક બનાવે છે: વિભીષણની કરુણ શંકા (‘નાથ ન રથ નહિં…’)થી આરંભ કરીને રામનું ‘ધર્મમય રથ’ ઉપદેશ આવે છે—સૌરજ, ધીરજ, સત્ય, શીલ, ક્ષમા, કૃપા, સમતા, દાન, બુદ્ધિ, વિજ્ઞાન, બ્રાહ્મણ-ગુરુ-પૂજા—આ બધું યુદ્ધ-યંત્ર નહીં, મોક્ષ-યંત્ર છે. ત્યારબાદ રણ-વર્ણનમાં ઘોર ભીષણતા (રુધિર-સરિતા, ભૂત-પ્રેત) આવે છે, જેથી સંસાર-સમરની અનિવાર્ય ભયાનકતા દેખાય; પરંતુ એ જ વચ્ચે પ્રભુની છબી, દેવ-સ્તુતિ અને માયા-હરણથી આ સ્થાપિત થાય છે કે ઈશ્વર-શરણાગતિ જ ‘અભેદ કવચ’ છે. આ રીતે કાંડની થિયોલોજી: સગુણ લીલામાં નિર્ગુણ-સિદ્ધાંત (ગુણ-સંપદા જ રથ)નું સંધાન.
Verses
ચોપાઈ 80.1-6
रावनु रथी बिरथ रघुबीरा।देखि बिभीषन भयउ अधीरा।।
अधिक प्रीति मन भा संदेहा।बंदि चरन कह सहित सनेहा।।
नाथ न रथ नहिं तन पद त्राना।केहि बिधि जितब बीर बलवाना।।
सुनहु सखा कह कृपानिधाना।जेहिं जय होइ सो स्यंदन आना।।
सौरज धीरज तेहि रथ चाका।सत्य सील दृढ़ ध्वजा पताका।।
बल बिबेक दम परहित घोरे।छमा कृपा समता रजु जोरे।।
ईस भजनु सारथी सुजाना।बिरति चर्म संतोष कृपाना।।
दान परसु बुधि सक्ति प्रचंड़ा।बर बिग्यान कठिन कोदंडा।।
अमल अचल मन त्रोन समाना।सम जम नियम सिलीमुख नाना।।
कवच अभेद बिप्र गुर पूजा।एहि सम बिजय उपाय न दूजा।।
सखा धर्ममय अस रथ जाकें।जीतन कहँ न कतहुँ रिपु ताकें।।
rāvanu rathī biratha raghubīrā |dekhi bibhīṣana bhayu adhīrā ||
adhika prīti mana bhā sandehā |bandi carana kaha sahita sanehā ||
nātha na ratha nahiṁ tana pada-trānā |kehi bidhi jitaba bīra balavānā ||
sunahu sakhā kaha kṛpānidhānā |jehiṁ jaya hoi so syaṁdana ānā ||
sauraja dhīraja tehi ratha cākā |satya sīla dṛḍha dhvajā patākā ||
bala bibeka dama parahita ghore |kṣamā kṛpā samatā raju jore ||
īsa-bhajanu sārathī sujānā |birati carma santoṣa kṛpānā ||
dāna parasu budhi sakti pracaṁḍā |bara bigyāna kaṭhina kodaṁḍā ||
amala acala mana trona samānā |sama jama niyama silīmukha nānā ||
kavaca abheda bipra gura pūjā |ehi sama bijaya upāya na dūjā ||
sakhā dharmamaya asa ratha jākeṁ |jītana kahaṁ na katahuṁ ripu tākeṁ ||
રાવણ રથમાં હતો અને રઘુવીર રથવિહીન હતા. આ જોઈને વિભીષણ ચિંતિત થયા. તેમના મનમાં અત્યધિક પ્રેમ અને સંશય ઉત્પન્ન થયો. તેઓ ચરણોને વંદન કરીને સ્નેહપૂર્વક બોલ્યા. નાથ, આપની પાસે ન રથ છે ન પગમાં પદત્રાણ છે. આ બલવાન વીરને કેવી રીતે જીતાશે? કૃપાનિધાન શ્રીરામે કહ્યું, સાંભળ સખા, જેનાથી વિજય થાય તેવો રથ અલગ હોય છે. સાહસ અને ધૈર્ય તે રથના પૈડા છે, સત્ય અને શીલ તેનો દૃઢ ધ્વજ અને પતાકા છે. બલ, વિવેક, દમ અને પરહિત તેના ઘોડા છે, જે ક્ષમા, કૃપા અને સમતાની રજ્જુઓથી જોડાયેલા છે. ઈશ્વરભજન સુજાણ સારથી છે, વૈરાગ્ય ઢાલ છે અને સંતોષ તલવાર છે. દાન પરશુ છે, બુદ્ધિ પ્રચંડ ભાલો છે, અને ઉત્તમ વિજ્ઞાન કઠણ કોદંડ છે. નિર્મળ અને અચલ મન તૂણીર સમાન છે, અને સમ, યમ, નિયમ અનેક બાણ છે. બ્રાહ્મણ અને ગુરુની પૂજા અભેદ્ય કવચ છે. આના સમાન વિજયનો બીજો ઉપાય નથી. સખા, જેનો ધર્મમય આવો રથ છે, તેને જીતવા માટે તેનો ગમે ત્યાં કોઈ શત્રુ નથી.
દોહા 80(क)-(ग)
महा अजय संसार रिपु जीति सकइ सो बीर।जाकें अस रथ होइ दृढ़ सुनहु सखा मतिधीर।।80(क)।।
सुनि प्रभु बचन बिभीषन हरषि गहे पद कंज।एहि मिस मोहि उपदेसेहु राम कृपा सुख पुंज।।80(ख)।।
उत पचार दसकंधर इत अंगद हनुमान।लरत निसाचर भालु कपि करि निज निज प्रभु आन।।80(ग)।।
mahā ajaya saṁsāra ripu jīti sakai so bīra |jākeṁ asa ratha hoi dṛḍha sunahu sakhā matidhīra ||80(ka)||
suni prabhu bacana bibhīṣana haraṣi gahe pada kaṁja |ehi misa mohi upadesahu rāma kṛpā sukha puṁja ||80(kha)||
uta pacāra dasakaṁdhara ita aṁgada hanumān |larata nisācara bhālu kapi kari nija-nija prabhu āna ||80(ga)||
જેના પાસે આવો દૃઢ રથ હોય તે વીર મહાન અજેય સંસારરૂપ શત્રુને જીતી શકે. સાંભળ, હે મિત્ર, હે મતિધીર. પ્રભુના વચન સાંભળીને વિભીષણે આનંદથી તેમના ચરણકમળ પકડ્યા અને કહ્યું, હે રામ, કૃપા અને સુખના પુંજ, આ બહાનાથી તમે મને ઉપદેશ આપ્યો. ત્યાં દશકંધર ચુનૌતી આપતો હતો અને અહીં અંગદ અને હનુમાન; નિશાચર, રીંછ અને વાનર લડતા હતા, દરેક પોતાના પોતાના પ્રભુનો માન રાખીને.
ચોપાઈ 81.1-4
सुर ब्रह्मादि सिद्ध मुनि नाना।देखत रन नभ चढ़े बिमाना।।
हमहू उमा रहे तेहि संगा।देखत राम चरित रन रंगा।।
सुभट समर रस दुहु दिसि माते।कपि जयसील राम बल ताते।।
एक एक सन भिरहिं पचारहिं।एकन्ह एक मर्दि महि पारहिं।।
मारहिं काटहिं धरहिं पछारहिं।सीस तोरि सीसन्ह सन मारहिं।।
उदर बिदारहिं भुजा उपारहिं।गहि पद अवनि पटकि भट डारहिं।।
निसिचर भट महि गाड़हि भालू।ऊपर ढारि देहिं बहु बालू।।
बीर बलिमुख जुद्ध बिरुद्धे।देखिअत बिपुल काल जनु क्रुद्धे।।
sura brahmādi siddha muni nānā |dekhata rana nabha caṛhe bimānā ||
hamahū̃ umā rahe tehi saṅgā |dekhata rāma carita rana raṅgā ||
subhaṭ samara rasa duhu disi māte |kapi jayasīla rāma bala tāte ||
eka eka sana bhirahiṁ pacārahiṁ |ekanha eka mardi mahi pārahiṁ ||
mārahiṁ kāṭahiṁ dharahiṁ pachārahiṁ |sīsa tori sīsanha sana mārahiṁ ||
udara bidārahiṁ bhujā upārahiṁ |gahi pada avani paṭaki bhaṭa ḍārahiṁ ||
nisicara bhaṭa mahi gāṛahi bhālū |ūpara ḍhāri dehiṁ bahu bālū ||
bīra balimukha juddha biruddhe |dekhiata bipula kāla janu kruddhe ||
દેવ, બ્રહ્માદિક, સિદ્ધ અને અનેક મુનિ યુદ્ધ જોતા આકાશમાં પોતપોતારા વિમાનો પર ચડ્યા. હે ઉમા, હું પણ તેમની સાથે રહ્યો, રામના ચરિત્ર અને રણભૂમિના વિલાસને જોતો. બંને બાજુના શૂર યોદ્ધા યુદ્ધરસથી મત્ત હતા; વાનર વિજય માટે લાલાયિત હતા, કેમ કે તે રામના બળથી ઉત્તેજિત હતા. એકમેક સાથે ભિડાય છે અને લલકારે છે, અને એકમેકને કચરીને જમીન પર પાડે છે. મારે છે, કાપે છે, પકડે છે, પટકાવે છે; માથા તોડીને માથા સાથે માથા મારે છે. પેટ ફાડે છે, ભુજાઓ નોંચે છે; પગ પકડીને જમીન પર પટકાવી યોદ્ધાઓને ફેંકે છે. રીંછો રાક્ષસ યોદ્ધાઓને જમીનમાં ગાડે છે અને ઉપરથી ઘણી બધી રેતી ઢાળે છે. શૂર વાનર યુદ્ધમાં શત્રુઓના વિરુદ્ધ એવા દેખાતા હતા, જાણે ક્રોધી અનેક કાળ.
છંદ 81
क्रुद्धे कृतांत समान कपि तन स्रवत सोनित राजहीं।मर्दहिं निसाचर कटक भट बलवंत घन जिमि गाजहीं।।
मारहिं चपेटन्हि डाटि दातन्ह काटि लातन्ह मीजहीं।चिक्करहिं मर्कट भालु छल बल करहिं जेहिं खल छीजहीं।।
धरि गाल फारहिं उर बिदारहिं गल अँतावरि मेलहीं।प्रहलादपति जनु बिबिध तनु धरि समर अंगन खेलहीं।।
धरु मारु काटु पछारु घोर गिरा गगन महि भरि रही।जय राम जो तृन ते कुलिस कर कुलिस ते कर तृन सही।।
kruddhe kṛtānta samāna kapi tana sravata sonita rājahīṁ |mardahiṁ nisācara kaṭaka bhaṭa balavanta ghana jimi gājahīṁ ||
mārahiṁ capeṭanhi ḍāṭi dātanha kāṭi lātanha mījahīṁ |cikkarahiṁ markaṭa bhālu chala bala karahiṁ jehiṁ khala chījahīṁ ||
dhari gāla phārahiṁ ura bidārahiṁ gala ãtāvari melahīṁ |prahalādapati janu bibidha tanu dhari samara aṅgana khelahīṁ ||
dharu māru kāṭu pachāru ghora girā gagana mahi bhari rahī |jaya rāma jo tṛna te kulisa kara kulisa te kara tṛna sahī ||
ક્રોધથી વ્યાપ્ત વાનર યમના સમાન લાગતા હતા, તેમના શરીરમાંથી રક્ત વહેતું હતું. તે રાક્ષસ સેનાના વીરોને કચરી નાખતા હતા અને બળવાન વાનર વાદળની જેમ ગર્જતા હતા. તે થપડથી મારતા, ડાખતા, દાંતથી કાપતા અને પગ નીચે રુંબડતા હતા. વાનર અને રીંછ ચીસો પાડતા હતા અને છળ તથા બળ બંને વાપરતા હતા, જેથી દુષ્ટ નાશ પામ્યા. તે રાક્ષસોના ગાલ ફાડતા, છાતી ફોડતા અને તેમના આંતરડા પોતાના ગળામાં નાખતા, જાણે પ્રહ્લાદના સ્વામીએ અનેક રૂપ ધારણ કરી યુદ્ધના આંગણમાં રમણ કર્યું હોય. "પકડો, મારો, કાપો, પટકો!" ભયંકર ગર્જનાથી આકાશ અને પૃથ્વી ભરાઈ ગયા. જય રામની, જે તૃણને વજ્ર અને વજ્રને તૃણ કરી દે છે!
દોહા 81
निज दल बिचलत देखेसि बीस भुजाँ दस चाप।रथ चढ़ि चलेउ दसानन फिरहु फिरहु करि दाप।।81।।
nija dala bicalata dekhesi bīsa bhujā̃ dasa cāpa |ratha caṛhi caleu dasānana phirahu phirahu kari dāpa ||81||
પોતાની સેના ડગમગતી જોઈને, વીસ ભુજાઓ અને દસ ધનુષ્ય સહિત દશાનન રથ પર ચડીને ચાલ્યો, અને ગર્વથી બૂમ પાડતાં બોલ્યો, પાછા ફરો, પાછા ફરો!
ચોપાઈ 82.1-4
धायउ परम क्रुद्ध दसकंधर।सन्मुख चले हूह दै बंदर।।
गहि कर पादप उपल पहारा।डारेन्हि ता पर एकहिं बारा।।
लागहिं सैल बज्र तन तासू।खंड खंड होइ फूटहिं आसू।।
चला न अचल रहा रथ रोपी।रन दुर्मद रावन अति कोपी।।
इत उत झपटि दपटि कपि जोधा।मर्दै लाग भयउ अति क्रोधा।।
चले पराइ भालु कपि नाना।त्राहि त्राहि अंगद हनुमाना।।
पाहि पाहि रघुबीर गोसाई।यह खल खाइ काल की नाई।।
तेहि देखे कपि सकल पराने।दसहुँ चाप सायक संधाने।।
dhāyu parama kruddha dasakaṃdhara |sanmukha cale hūha dai bandara ||
gahi kara pādapa upala pahārā |ḍārenhi tā para ekahiṃ bārā ||
lāgahiṃ saila bajra tana tāsū |khaṇḍa khaṇḍa hoi phūṭahiṃ āsū ||
calā na acala rahā ratha ropī |raṇa durmada rāvaṇa ati kopī ||
ita uta jhapaṭi dapaṭi kapi jodhā |mardai lāga bhayau ati krodhā ||
cale parāi bhālu kapi nānā |trāhi trāhi aṅgada hanumānā ||
pāhi pāhi raghubīra gosāī |yaha khala khāi kāla kī nāī ||
tehi dekhe kapi sakala parāne |dasahuṃ cāpa sāyaka saṃdhāne ||
અત્યંત ક્રોધિત દશકંધર દોડીને આવ્યો, અને વાનરો હૂહ શબ્દ કરતા તેની સામે ચાલ્યા આવ્યા. હાથમાં ઝાડ, પથ્થર અને પર્વત લઈને તેમણે એક જ વારમાં તેના પર ફેંક્યા. પર્વતો તેના વજ્ર સમાન શરીર પર વાગ્યા અને તરત જ તૂટીને ખંડખંડ થઈ ગયા. તે ન હલ્યો, અચલ ઊભો રહ્યો, રથ રોકી રાખ્યો. રણમાં ઉન્મત્ત અને અતિ ક્રોધી રાવણ. અહી-તહી ઝપટતા અને વાનર યોદ્ધાઓને ઠપકતા, અતિ ક્રોધથી ભરેલો તે તેમને કચરવા લાગ્યો. અનેક પ્રકારના ભાલુઓ અને વાનરો ભાગી ગયા, બૂમો પાડતા, ત્રાહિ ત્રાહિ અંગદ, હનુમાન! પાહિ પાહિ રઘુબીર ગોસાઈ! આ દુષ્ટ કાળની જેમ આપણને ખાય છે. તેણે બધા વાનરોને ભાગતા જોયા, અને દશેય ધનુષ્ય પર બાણ ચડાવ્યા.
છંદ 82
संधानि धनु सर निकर छाड़ेसि उरग जिमि उड़ि लागहीं।रहे पूरि सर धरनी गगन दिसि बिदसि कहँ कपि भागहीं।।
भयो अति कोलाहल बिकल कपि दल भालु बोलहिं आतुरे।रघुबीर करुना सिंधु आरत बंधु जन रच्छक हरे।।
saṃdhāni dhanu sara nikara chāṛesi uraga jimi uṛi lāgahiṃ |rahe pūri sara dharanī gagana disi bidasi kahaṃ kapi bhāgahiṃ ||
bhayo ati kolāhala bikala kapi dala bhālu bolahiṃ āture |raghubīra karuṇā siṃdhu ārata baṃdhu jana racchaka hare ||
ધનુષ્ય પર તીર ચડાવીને તેણે તીરોનો સમૂહ છોડ્યો, જે સરપની જેમ ઉડીને વાગવા લાગ્યા। પૃથ્વી, આકાશ અને બધી દિશા-વિદિશામાં તીર ભરાઈ ગયા, અને વાનર ક્યાં ભાગ્યા તે કોઈને ખબર ન હતી। ઘણો કોલાહલ થયો। વાનર દળ વ્યાકુળ થયું અને રીંછ આતુરતાથી બૂમો પાડવા લાગ્યા, હે રઘુવીર, કરુણાના સિંધુ, આર્તબંધુ, પોતાના દાસોના રક્ષક, હે હરિ!
દોહા 82
निज दल बिकल देखि कटि कसि निषंग धनु हाथ।लछिमन चले क्रुद्ध होइ नाइ राम पद माथ।।82।।
nija dala bikala dekhi kaṭi kasi niṣaṅga dhanu hātha |lachimana cale kruddha hoi nāi rāma pada mātha ||82||
પોતાના સૈન્યને વ્યાકુળ જોઈને લક્ષ્મણે કટિબંધ કસ્યું, હાથમાં નિસંગ અને ધનુષ લીધા, અને ક્રોધિત થઈને રામના ચરણોમાં મસ્તક નમાવીને નીકળી પડ્યા।
ચોપાઈ 83.1-4
रे खल का मारसि कपि भालू।मोहि बिलोकु तोर मैं कालू।।
खोजत रहेउँ तोहि सुतघाती।आजु निपाति जुड़ावउँ छाती।।
अस कहि छाड़ेसि बान प्रचंडा।लछिमन किए सकल सत खंडा।।
कोटिन्ह आयुध रावन डारे।तिल प्रवान करि काटि निवारे।।
पुनि निज बानन्ह कीन्ह प्रहारा।स्यंदनु भंजि सारथी मारा।।
सत सत सर मारे दस भाला।गिरि सृंगन्ह जनु प्रबिसहिं ब्याला।।
पुनि सत सर मारा उर माहीं।परेउ धरनि तल सुधि कछु नाहीं।।
उठा प्रबल पुनि मुरुछा जागी।छाड़िसि ब्रह्म दीन्हि जो साँगी।।
re khala kā mārasi kapi bhālū |mohi biloku tora maiṃ kālū ||
khojata raheuṃ tohi sutaghātī |āju nipāti juṛāvuṃ chātī ||
asa kahi chāṛesi bāna pracaṇḍā |lachimana kiye sakala sata khaṇḍā ||
koṭinha āyudha rāvan ḍāre |tila pravāna kari kāṭi nivāre ||
puni nija bānanh kīnha prahārā |syaṃdanu bhaṃji sārathī mārā ||
sata sata sara māre dasa bhālā |giri sṛṅganha janu prabisahiṃ byālā ||
puni sata sara mārā ura māhīṃ |pareu dharani tala sudhi kachu nāhīṃ ||
uṭhā prabala puni muruchā jāgī |chāṛisi brahma dīnhi jo sāṅgī ||
હે દુષ્ટ, તું વાનર અને રીંછને શા માટે મારે છે? મને જો, હું તારો મૃત્યુ છું. હે મારા પુત્રના ઘાતક, હું તને શોધતો રહ્યો છું. આજે તને પાડીને મારું હૃદય ઠંડુ કરીશ. એમ કહીને તેણે ભયંકર બાણ છોડ્યા, પણ લક્ષ્મણે તે બધાને સો ટુકડા કરી નાખ્યા. રાવણે કરોડો આયુધ ફેંક્યા, લક્ષ્મણે તેને કાપીને તલ જેટલા કરી નાખ્યા અને ટાળી ગયા. પછી પોતાના બાણોથી લક્ષ્મણે પ્રહાર કર્યો, રથ તોડી નાખ્યો અને સારથીને મારી નાખ્યો. દસ મસ્તકોમાં સો-સો બાણ માર્યા, જાણે સાપ પર્વતની ચોટીઓમાં ઘૂસી રહ્યા હોય. પછી છાતીમાં સો બાણ માર્યા, રાવણ ભૂમિ પર પડી ગયો, તેને કંઈ જ્ઞાન રહ્યું નહીં. પ્રબળ રાવણ ફરી ઉઠ્યો મૂર્છા ટૂટ્યા પછી, અને બ્રહ્માએ આપેલો ભાલો ફેંક્યો.
છંદ 83
सो ब्रह्म दत्त प्रचंड सक्ति अनंत उर लागी सही।पर्यो बीर बिकल उठाव दसमुख अतुल बल महिमा रही।।
ब्रह्मांड भवन बिराज जाकें एक सिर जिमि रज कनी।तेहि चह उठावन मूढ़ रावन जान नहिं त्रिभुअन धनी।।
so brahma datta pracaṇḍa sakti anaṃta ura lāgī sahī |paryo bīra bikala uṭhāva dasamukha atula bala mahimā rahī ||
brahmāṇḍa bhavana birāja jākeṃ eka sira jimi raja kanī |tehi caha uṭhāvana mūṛha rāvan jāna nahiṃ tribhuana dhanī ||
તે બ્રહ્માદત્ત પ્રચંડ શક્તિ અનંતના વક્ષ પર લાગી. વીર વિકલ થઈ પડી ગયો. દશમુખે ઉઠાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ તેના અતુલ બળની મહિમા અટલ રહી. જેના એક માથા પર સમગ્ર બ્રહ્માંડભવન ધૂળના કણની જેમ વિરાજમાન છે, તેને મૂઢ રાવણ ઉઠાવવા ઈચ્છતો હતો, ત્રિભુવનના સ્વામી તે છે તે ન જાણતા.
દોહા 83
देखि पवनसुत धायउ बोलत बचन कठोर।आवत कपिहि हन्यो तेहिं मुष्टि प्रहार प्रघोर।।83।।
dekhi pavanasuta dhāyu bolata bacana kaṭhora |āvata kapi-hi hanyō tehiṁ muṣṭi prahāra praghora ||83||
આ જોઈને પવનસુત કઠોર વચન બોલતા દોડ્યા। વાનરને આવતા જ તેણે ભયંકર મુઠ્ઠીના પ્રહારથી તેને માર્યો।
ચોપાઈ 84.1-4
जानु टेकि कपि भूमि न गिरा।उठा सँभारि बहुत रिस भरा।।
मुठिका एक ताहि कपि मारा।परेउ सैल जनु बज्र प्रहारा।।
मुरुछा गै बहोरि सो जागा।कपि बल बिपुल सराहन लागा।।
धिग धिग मम पौरुष धिग मोही।जौं तैं जिअत रहेसि सुरद्रोही।।
अस कहि लछिमन कहुँ कपि ल्यायो।देखि दसानन बिसमय पायो।।
कह रघुबीर समुझु जियँ भ्राता।तुम्ह कृतांत भच्छक सुर त्राता।।
सुनत बचन उठि बैठ कृपाला।गई गगन सो सकति कराला।।
पुनि कोदंड बान गहि धाए।रिपु सन्मुख अति आतुर आए।।
jānu ṭeki kapi bhūmi na girā |uṭhā saṁbhāri bahuta risa bharā ||
muṭhikā eka tāhi kapi mārā |pareu saila janu bajra prahārā ||
muruchā gai bahori so jāgā |kapi bala bipula sarāhana lāgā ||
dhiga dhiga mama pauruṣa dhiga mohī |jauṁ taiṁ jiyata rahesi suradrohī ||
asa kahi lachimana kahuṁ kapi lyāyō |dekhi dasānana bisamaya pāyō ||
kaha raghubīra samujhu jiyaṁ bhrātā |tumha kṛtānta bhacchaka sura trātā ||
sunata bacana uṭhi baiṭha kṛpālā |gaī gagana so sakati karālā ||
puni kodaṇḍa bāna gahi dhāē |ripu sanmukha ati ātura āē ||
વાનરે ઘૂંટણ ટેકીને ભૂમિ પર ન પડ્યો; તેણે સંભાળીને ઊઠ્યો, ઘણા રોષથી ભરાઈને. તે વાનરે તેને એક મુઠ્ઠી મારી, અને તે વજ્રના પ્રહારથી પર્વતની જેમ પડી ગયો. તેની મૂર્ચ્છા પસાર થઈ અને તે ફરી જાગ્યો, અને વાનરના વિપુળ બળની સરાહના કરવા લાગ્યો. “ધિક્કાર, ધિક્કાર મારા પૌરુષને, ધિક્કાર મને, જો તું, દેવોનો શત્રુ, જીવતો રહ્યો.” એમ કહીને વાનરે લક્ષ્મણને ઉઠાવીને લાવ્યો, અને દશાનને જોઈને વિસ્મય પામ્યો. રઘુવીરે કહ્યું, “હે ભાઈ, હૃદયમાં સમજ: તું કાળનો ભક્ષક અને દેવોનો રક્ષક છે.” વચન સાંભળીને કૃપાળુ ઊઠીને બેઠા, અને તી કરાળ શક્તિ આકાશમાં ગઈ. પછી કોદંડ ધનુષ્ય અને બાણ લઈને દોડ્યા, અને શત્રુના સામે અત્યંત આતુરતાથી આવ્યા.
છંદ 84
आतुर बहोरि बिभंजि स्यंदन सूत हति ब्याकुल कियो।गिर्यो धरनि दसकंधर बिकलतर बान सत बेध्यो हियो।सारथी दूसर घालि रथ तेहि तुरत लंका लै गयो।रघुबीर बंधु प्रताप पुंज बहोरि प्रभु चरनन्हि नयो।।
ātura bahori vibhaṁji syaṁdana sūta hati byākula kiyō |giryo dharani dasakaṁdhara bikalatara bāna sata bedhyō hiyō ||
sārathī dūsara ghāli ratha tehi turata laṅkā lai gayō |raghubīra baṁdhu pratāpa puṁja bahori prabhu carananhi nayō ||
ત્યારે શ્રી રામે ઉત્સુકતાપૂર્વક રાવણનો રથ તોડી નાખ્યો, તેના સારથીને મારી નાખ્યો અને તેને વ્યાકુલ કરી દીધો. દશકંધર રાવણ ભૂમિ પર પડી ગયો, અત્યંત વિકલ થઈને જેનું હૃદય સો બાણોથી ભેદાયું. બીજા સારથીએ તેને રથમાં બેસાડીને તરત લંકા લઈ ગયો. ત્યારે રઘુબીરના બંધુ લક્ષ્મણ, જે પ્રતાપનો પુંજ છે, પ્રભુના ચરણોમાં નમ્યા.
દોહા 84
उहाँ दसानन जागि करि करै लाग कछु जग्य।राम बिरोध बिजय चह सठ हठ बस अति अग्य।।84।।
uhāṁ dasānana jāgi kari karai lāga kachu jagya |rāma birodha bijaya caha saṭha haṭha basa ati agya ||84||
ત્યાં દશાનન જાગૃત થઈને કંઈક યજ્ઞ કરવા લાગ્યો। તે મૂર્ખ, હઠના વશીભૂત અને અત્યંત અજ્ઞાની, રામના વિરોધમાં વિજય ઈચ્છતો હતો।
ચોપાઈ 85.1-4
इहाँ बिभीषन सब सुधि पाई।सपदि जाइ रघुपतिहि सुनाई।।
नाथ करइ रावन एक जागा।सिद्ध भएँ नहिं मरिहि अभागा।।
पठवहु नाथ बेगि भट बंदर।करहिं बिधंस आव दसकंधर।प्रात होत प्रभु सुभट पठाए।हनुमदादि अंगद सब धाए।।
कौतुक कूदि चढ़े कपि लंका।पैठे रावन भवन असंका।।
जग्य करत जबहीं सो देखा।सकल कपिन्ह भा क्रोध बिसेषा।।
रन ते निलज भाजि गृह आवा।इहाँ आइ बक ध्यान लगावा।।
अस कहि अंगद मारा लाता।चितव न सठ स्वारथ मन राता।।
ihāṁ bibhīṣana saba sudhi pāī |sapadi jāi raghupati-hi sunāī ||
nātha karai rāvan eka jāgā |siddha bhaeṁ nahiṁ marihi abhāgā ||
paṭhavahu nātha begi bhaṭa baṁdara |karahiṁ bidhaṁsa āva dasakaṁdhara ||
prāta hota prabhu subhaṭa paṭhāe |hanumad-ādi aṅgada saba dhāe ||
kautuka kūdi caṛhe kapi laṅkā |paiṭhe rāvan bhavana asaṅkā ||
jagya karata jaba hīṁ so dekhā |sakala kapinha bhā krodha bisēṣā ||
ran te nilaja bhāji gṛha āvā |ihāṁ āi baka dhyāna lagāvā ||
asa kahi aṅgada mārā lātā |citava na saṭha svāratha mana rātā ||
અહીં વિભીષણને બધા વૃત્તાન્ત ખબર પડ્યા, અને તે તરત જઈને રઘુપતિને કહ્યા. "નાથ, રાવણ એક યજ્ઞ કરે છે, જો તે સિદ્ધ થયું તો તે અભાગો નહિ મરે." "નાથ, ઝટથી વાનર યોદ્ધાઓને મોકલો, જે તેનો વિનાશ કરે અને દશકંધર બહાર આવે." પ્રભાત થતાં પ્રભુએ પોતાના શૂરવીરોને મોકલ્યા. હનુમાન અને અંગદ સહિત બધા દોડ્યા. કૌતુકથી કૂદીને વાનરો લંકા પર ચડ્યા, અને નિર્ભયપણે રાવણના ભવનમાં પ્રવેશ કર્યો. જ્યારે તેને યજ્ઞ કરતો જોયો, ત્યારે બધા વાનરોમાં અતિશય ક્રોધ ઉમટ્યો. "રણમાંથી લાજ ન માનતા ભાગીને ઘરે આવ્યો, અને અહીં આવીને બગલાની જેમ ધ્યાન લગાવ્યું." એમ કહીને અંગદે લાત મારી, પણ તે દુષ્ટે નજર ઉઠાડીને પણ ન જોયું, પોતાના સ્વાર્થમાં મન રંગાયેલું હતું.
છંદ 85
नहिं चितव जब करि कोप कपि गहि दसन लातन्ह मारहीं।धरि केस नारि निकारि बाहेर तेऽतिदीन पुकारहीं।।
तब उठेउ क्रुद्ध कृतांत सम गहि चरन बानर डारई।एहि बीच कपिन्ह बिधंस कृत मख देखि मन महुँ हारई।।
nahiṁ citava jaba kari kopa kapi gahi dasana lātanha mārahīṁ |dhari kesa nāri nikāri bāhera te'tidīna pukārahīṁ ||
taba uṭheu kruddha kṛtāṁta sama gahi carana bānara ḍāraī |ehi bīca kapinha bidhaṁsa kṛta makha dekhi mana mahũ hāraī ||
જ્યારે તે તેમને જોતો પણ નહોતો, ત્યારે ક્રોધથી ભરેલા વાનરોએ તેને દાંતથી પકડ્યો અને પગથી માર્યો। તેમણે તેની સ્ત્રીઓના વાળ પકડીને તેમને ઘરમાંથી બહાર ખેંચી કાઢ્યા, અને તે દીન સ્ત્રીઓ અત્યંત રડવા લાગી। ત્યારે તે ક્રોધિત થઈને કાળસમાન ઉઠ્યો અને એક વાનરનો પગ પકડીને તેને ફેંકી દીધો. આ વચ્ચે વાનરોએ તેનું યજ્ઞ નષ્ટ કર્યું, અને તે નષ્ટ થયેલું જોઈને તેનું મન હારી ગયું।
દોહા 85
जग्य बिधंसि कुसल कपि आए रघुपति पास।चलेउ निसाचर क्रुर्द्ध होइ त्यागि जिवन कै आस।।85।।
jagya bidhaṁsi kusala kapi āe raghupati pāsa |caleu nisācara krurddha hoi tyāgi jivana kai āsa ||85||
યજ્ઞ નાશ કરીને વાનરો સકુશળ રઘુપતિ પાસે આવ્યા; અને રાક્ષસ ક્રોધિત થઈને જીવનની આશા ત્યાગીને નીકળ્યો।
ચોપાઈ 86.1-5
चलत होहिं अति असुभ भयंकर।बैठहिं गीध उड़ाइ सिरन्ह पर।।
भयउ कालबस काहु न माना।कहेसि बजावहु जुद्ध निसाना।।
चली तमीचर अनी अपारा।बहु गज रथ पदाति असवारा।।
प्रभु सन्मुख धाए खल कैंसें।सलभ समूह अनल कहँ जैंसें।।
इहाँ देवतन्ह अस्तुति कीन्ही।दारुन बिपति हमहि एहिं दीन्ही।।
अब जनि राम खेलावहु एही।अतिसय दुखित होति बैदेही।।
देव बचन सुनि प्रभु मुसकाना।उठि रघुबीर सुधारे बाना।।
जटा जूट दृढ़ बाँधै माथे।सोहहिं सुमन बीच बिच गाथे।।
अरुन नयन बारिद तनु स्यामा।अखिल लोक लोचनाभिरामा।।
कटितट परिकर कस्यो निषंगा।कर कोदंड कठिन सारंगा।।
calata hohiṁ ati asubha bhayaṅkara |baiṭhahiṁ gīdha uṛāi siranha para ||
bhayau kālabasa kāhu na mānā |kahesi bajāvahu juddha nisānā ||
calī tamīcara anī apārā |bahu gaja ratha padāti asavārā ||
prabhu sanmukha dhāe khala kaiṁseṁ |salabha samūha anala kahã jaiṁseṁ ||
ihā̃ devatanha astuti kīnhī |dāruna bipati hamahi ehiṁ dīnhī ||
aba jani rāma khelāvahu ehī |atisaya dukhita hoti baidehī ||
deva bacana suni prabhu musakānā |uṭhi raghubīra sudhāre bānā ||
jaṭā jūṭa dṛṛha bā̃dhai māthe |sohahiṁ sumana bīca bica gāthe ||
aruna nayana bārida tanu syāmā |akhila loka locanābhirāmā ||
kaṭitaṭa parikara kasyo niṣaṅgā |kara kodaṇḍa kaṭhina sāraṅgā ||
ચાલતી વખતે અત્યંત અશુભ અને ભયંકર નિમિત્તો થવા લાગ્યાં, અને ગીધ ઉડીને શિરો પર બેસી ગયાં. કાળના વશ થયેલો તે કોઈનું ન માન્યું, અને કહીને યુદ્ધના નિશાન વગાડવાં. તામ્રચૂડની અપાર સેના ચાલી, જેમાં ઘણા હાથી, રથ, પાયદળ અને સવાર હતા. દુષ્ટ લોકો પ્રભુ તરફ દોડ્યા, જેમ કે પતંગિયાનો સમૂહ અગ્નિમાં જાય. અહીં દેવતાઓએ સ્તુતિ કરી: 'આને આપણને ભયંકર વિપત્તિ આપી છે.' 'હવે હે રામ, આને વધુ રમાડશો નહિ; વૈદેહી અત્યંત દુઃખી થાય છે.' દેવતાઓના વચન સાંભળી પ્રભુ હસ્યા, અને રઘુબીર ઊઠીને પોતાના બાણ સજાવવા લાગ્યા. તેમણે મસ્તક પર જટાઓનો ગુંદો મજબૂત બાંધ્યો, અને તેની વચ્ચે વચ્ચે પીરોયેલા ફૂલો શોભતા હતા. તેમના નેત્ર લાલ હતા, શરીર શ્યામ વર્ષામેઘ જેવું, અને તે સર્વ લોકના નેત્રોના અભિરામ હતા. તેમણે કમર પર પટ્ટો કસીને બાંધ્યો, ભથ્થી ધારણ કરી, અને હાથમાં કઠોર શારંગ ધનુષ્ય લીધું.
છંદ 86
सारंग कर सुंदर निषंग सिलीमुखाकर कटि कस्यो।भुजदंड पीन मनोहरायत उर धरासुर पद लस्यो।।
कह दास तुलसी जबहिं प्रभु सर चाप कर फेरन लगे।ब्रह्मांड दिग्गज कमठ अहि महि सिंधु भूधर डगमगे।।
sāraṅga kara sundara niṣaṅga silīmukhākara kaṭi kasyo |bhujadaṇḍa pīna manoharāyata ura dharāsura pada lasyo ||
kaha dāsa tulasī jabahiṁ prabhu sara cāpa kara pherana lage |brahmāṇḍa diggaja kamaṭha ahi mahi sindhu bhūdhara ḍagamage ||
હાથમાં તેમણે સારંગ ધનુષ ધારણ કર્યું, કમરે સુંદર નિશંગ, બાણોનું ભંડાર, બાંધ્યું. ભુજાના દંડ ગોળ અને મનોહર હતા, છાતી પહોળી અને સુંદર હતી, અને તેના પર બ્રાહ્મણના પગનું ચિહ્ન શોભતું હતું. દાસ તુલસી કહે છે: જ્યારે પ્રભુએ હાથમાં બાણ અને ધનુષ ફેરવવાનું શરૂ કર્યું, ત્યારે સમગ્ર બ્રહ્માંડ, દિગ્ગજ, કચ્છપ, શેષ નાગ, પૃથ્વી, સમુદ્ર અને પર્વત બધા ડગમગી ગયા.
દોહા 86
सोभा देखि हरषि सुर बरषहिं सुमन अपार।जय जय जय करुनानिधि छबि बल गुन आगार।।86।।
sobhā dekhi haraṣi sura baraṣahiṁ sumana apāra |jaya jaya jaya karunānidhi chabi bala guna āgāra ||86||
તેમનું તેજ જોતાં જ દેવોના મનમાં આનંદ છવાઈ ગયો અને તેમણે અસંખ્ય પુષ્પો વરસાવ્યાં, ને ગાવા લાગ્યા, "વિજય, વિજય, વિજય હોવો દયાના સાગરને, જે રૂપ, પરાક્રમ અને સદ્ગુણોનું નિવાસસ્થાન છે!"
ચોપાઈ 87.1-5
एहीं बीच निसाचर अनी।कसमसात आई अति घनी।।
देखि चले सन्मुख कपि भट्टा।प्रलयकाल के जनु घन घट्टा।।
बहु कृपान तरवारि चमंकहिं।जनु दहँ दिसि दामिनीं दमंकहिं।।
गज रथ तुरग चिकार कठोरा।गर्जहिं मनहुँ बलाहक घोरा।।
कपि लंगूर बिपुल नभ छाए।मनहुँ इंद्रधनु उए सुहाए।।
उठइ धूरि मानहुँ जलधारा।बान बुंद भै बृष्टि अपारा।।
दुहुँ दिसि पर्बत करहिं प्रहारा।बज्रपात जनु बारहिं बारा।।
रघुपति कोपि बान झरि लाई।घायल भै निसिचर समुदाई।।
लागत बान बीर चिक्करहीं।घुर्मि घुर्मि जहँ तहँ महि परहीं।।
स्रवहिं सैल जनु निर्झर भारी।सोनित सरि कादर भयकारी।।
ehīṁ bīca nisācara anī |kasamasāta āī ati ghanī ||
dekhi cale sanmukha kapi bhaṭṭā |pralayakāla ke janu ghana ghaṭṭā ||
bahu kṛpāna taravāri camaṅkahiṁ |janu dahã disi dāminīṁ damaṅkahiṁ ||
gaja ratha turaga cikāra kaṭhorā |garjahiṁ manahũ balāhaka ghorā ||
kapi laṅgūra bipula nabha chāe |manahũ indradhanu ue suhāe ||
uṭhai dhūri mānahũ jaladhārā |bāna bunda bhai bṛṣṭi apārā ||
duhũ disi parbata karahiṁ prahārā |bajrapāta janu bārahiṁ bārā ||
raghupati kopi bāna jhari lāī |ghāyala bhai nisicara samudāī ||
lāgata bāna bīra cikkarahīṁ |ghurmi ghurmi jahã tahã mahi parahīṁ ||
sravahiṁ saila janu nirjhara bhārī |sonita sari kādara bhayakārī ||
આ વચ્ચે જ રાક્ષસોનો સૈન્ય ધક્કા-મુક્કા કરતો અત્યંત ઘન ભીડમાં આવી પહોંચ્યો. તેઓને જોઈને વાનર યોદ્ધાઓ તેમની સામે આગળ વધ્યા, માનો પ્રલયકાળના ઘન વાદળો હોય. અનેક કટાર અને તલવારો ચમકી, માનો દસે દિશામાં વીજળી ચમકે. હાથી, રથ અને ઘોડાઓના ભયંકર ચીસો માનો ભયાનક વાદળોની ગર્જના હોય. વાનરોની વિશાળ પૂંછડીઓ આકાશમાં છવાઈ ગઈ, માનો સુંદર ઇન્દ્રધનુષ્ય ઊગી આવ્યા હોય. જે ધૂળ ઊઠી તે જળધારા સમાન હતી અને બાણ બિંદુ બનીને અપાર વરસાદ કરવા લાગ્યા. બંને બાજુથી પર્વતોથી પ્રહાર કરવામાં આવ્યા, માનો વારંવાર વજ્રનો વરસાદ પડે. રઘુનાથ ક્રોધિત થઈને બાણોનો વરસાદ કર્યો અને સમગ્ર રાક્ષસ સમૂહ ઘાયલ થયો. બાણ વાગતાં જ વીર ચીસો પાડવા લાગ્યા અને ફરતા-ફરતા અહીં-તહીં જમીન પર પડવા લાગ્યા. પર્વતો માનો ભારે ધોધાથી વહેવા લાગ્યા અને લોહીની નદી ડરપોકો માટે ભયકારી બની.
છંદ 87
कादर भयंकर रुधिर सरिता चली परम अपावनी।दोउ कूल दल रथ रेत चक्र अबर्त बहति भयावनी।।
जल जंतुगज पदचर तुरग खर बिबिध बाहन को गने।सर सक्ति तोमर सर्प चाप तरंग चर्म कमठ घने।।
kādara bhayaṅkara rudhira saritā calī parama apāvanī |dou kūla dala ratha reta cakra abarta bahati bhayāvanī ||
jala jantugaja padacara turaga khara bibidha bāhana ko gane |sara sakti tomara sarpa cāpa taraṅga carma kamaṭha ghane ||
ભયંકર અને કાયરોને ડરાવનારી, અત્યંત અપવિત્ર રક્તની નદી વહેવા લાગી. બંને સેનાઓ તેના બે કિનારા, રથ તેની રેતી અને પૈડાં તેના ભરડા હતા; ભયાવહ રીતે તે વહેતી હતી. હાથી, પાયદળ, ઘોડા અને ગધેડા તેના જળચર હતા, અને નાના પ્રકારના વાહનોની ગણતરી કોણ કરી શકે? બાણ, ભાલા અને તોમર તેના સાપ, ધનુષ તેની લહેરો અને ઢાલો તેના અસંખ્ય કાચબા હતા.
દોહા 87
बीर परहिं जनु तीर तरु मज्जा बहु बह फेन।कादर देखि डरहिं तहँ सुभटन्ह के मन चेन।।87।।
bīra parahiṁ janu tīra taru majjā bahu baha phena |kādara dekhi ḍarahiṁ tahã subhaṭanha ke mana cena ||87||
વીર પડે છે જાણે કિનારાના વૃક્ષ, અને ઘણું મજ્જા ફેનના સમાન વહે છે. ડરપોક ત્યાં જોઈને ભયભીત થાય છે, પણ શૂરવીરોના મનને ત્યાં ચૈન મળે છે.
ચોપાઈ 88.1-5
मज्जहि भूत पिसाच बेताला।प्रमथ महा झोटिंग कराला।।
काक कंक लै भुजा उड़ाहीं।एक ते छीनि एक लै खाहीं।।
एक कहहिं ऐसिउ सौंघाई।सठहु तुम्हार दरिद्र न जाई।।
कहँरत भट घायल तट गिरे।जहँ तहँ मनहुँ अर्धजल परे।।
खैंचहिं गीध आँत तट भए।जनु बंसी खेलत चित दए।।
बहु भट बहहिं चढ़े खग जाहीं।जनु नावरि खेलहिं सरि माहीं।।
जोगिनि भरि भरि खप्पर संचहिं।भूत पिसाच बधू नभ नंचहिं।।
भट कपाल करताल बजावहिं।चामुंडा नाना बिधि गावहिं।।
जंबुक निकर कटक्कट कट्टहिं।खाहिं हुआहिं अघाहिं दपट्टहिं।।
कोटिन्ह रुंड मुंड बिनु डोल्लहिं।सीस परे महि जय जय बोल्लहिं।।
majjahi bhūta pisāca betālā |pramatha mahā jhoṭiṅga karālā ||
kāka kaṅka lai bhujā uṛāhīṁ |eka te chīni eka lai khāhīṁ ||
eka kahahiṁ aisiu sauṅghāī |saṭhahu tumhāra daridra na jāī ||
kahãrata bhaṭa ghāyala taṭa gire |jahã tahã manahũ ardhajala pare ||
khaiñcahiṁ gīdha ā̃ta taṭa bhae |janu baṁsī khelata cita dae ||
bahu bhaṭa bahahiṁ caṛhe khaga jāhīṁ |janu nāvari khelahiṁ sari māhīṁ ||
jogini bhari bhari khappara sañcahiṁ |bhūta pisāca badhū nabha nañcahiṁ ||
bhaṭa kapāla karatāla bajāvahiṁ |cāmuṇḍā nānā bidhi gāvahiṁ ||
jambuka nikara kaṭakkaṭa kaṭṭahiṁ |khāhiṁ huāhiṁ aghāhiṁ dapaṭṭahiṁ ||
koṭinha ruṇḍa muṇḍa binu ḍollahiṁ |sīsa pare mahi jaya jaya bollahiṁ ||
તે નદીમાં ભૂત, પિશાચ અને વેતાળ સ્નાન કરે છે, તેમ જ પ્રમથ અને ભયાનક મહાન ઝોટિંગ પણ. કાગડા અને બગલા ભુજાઓ લઈને ઉડે છે; એક બીજા પાસેથી ઝુંટવીને ખાય છે. કોઈ કહે છે: "આવું ભોજન ખાઈને પણ, હે દુષ્ટો, તમારી ભૂખ જતી નથી." ઘાયલ યોદ્ધાઓ તટ પર કણસે અને પડે છે, અહીં-તહીં, જાણે અધારા પાણીમાં પડ્યા હોય. ગીધ તટ પર બેસીને આંતરડા ખેંચે છે, જાણે માછીમારો મન લગાવીને દોરડાથી રમતા હોય. ઘણા યોદ્ધા તરે છે અને તેમના પર પક્ષીઓ બેસે છે, જાણે નદીમાં લોકો નૌકાવિહાર કરતા હોય. યોગિનીઓ વારંવાર કપાળભાંડા ભરીને રક્ત એકત્ર કરે છે, અને ભૂત-પિશાચની પત્નીઓ આકાશમાં નાચે છે. તે યોદ્ધાઓના કપાળના કરતાળ વગાડે છે, અને ચામુંડા નાના પ્રકારે ગાય છે. શિયાળના ટોળાં કટકટ કરીને ફાડે છે; ખાય છે, ગરજે છે, તૃપ્ત થઈને એકબીજાને ધક્કો મારે છે. કરોડો મસ્તકવિહીન ધડ ફરે છે, અને જમીન પર પડેલા મસ્તક "જય, જય" પોકારે છે.
છંદ 88
बोल्लहिं जो जय जय मुंड रुंड प्रचंड सिर बिनु धावहीं।खप्परिन्ह खग्ग अलुज्झि जुज्झहिं सुभट भटन्ह ढहावहीं।।
बानर निसाचर निकर मर्दहिं राम बल दर्पित भए।संग्राम अंगन सुभट सोवहिं राम सर निकरन्हि हए।।
bollahiṁ jo jaya jaya muṇḍa ruṇḍa pracaṇḍa sira binu dhāvahīṁ |khapparinha khagga alujjhi jujjhahiṁ subhaṭa bhaṭanha ḍhahāvahīṁ ||
bānara nisācara nikara mardahiṁ rāma bala darpita bhae |saṅgrāma aṅgana subhaṭa sovahiṁ rāma sara nikaranhi hae ||
કપાયેલા મસ્તક "જય, જય!" એમ બૂમ પાડે છે અને ભયંકર શિરવિહીન ધડ વિના મસ્તકે દોડે છે. તલવારો ખોપડીઓ સાથે અટકીને લડે છે અને શૂરવીર યોદ્ધાઓ પોતાના વિરોધીઓને પાતળે છે. વાનર રામના બળથી ગર્વિત થઈને રાક્ષસોના સમૂહને કચડે છે. યુદ્ધભૂમિમાં શૂરવીર યોદ્ધાઓ રામના બાણોના વરસાદથી વીંધાઈને સૂઈ રહ્યા છે.
દોહા 88
रावन हृदयँ बिचारा भा निसिचर संघार।मैं अकेल कपि भालु बहु माया करौं अपार।।88।।
rāvana hṛdayã bicārā bhā nisicara saṅghāra |maiṁ akela kapi bhālu bahu māyā karauṁ apāra ||88||
રાવણે હૃદયમાં વિચાર કર્યો: રાક્ષસોનો સંહાર થઈ ગયો, અને હું એકલો છું જ્યારે વાનર અને રીંછ ઘણા છે. હવે હું અપાર માયા કરીશ.
ચોપાઈ 89.1-4
देवन्ह प्रभुहि पयादें देखा।उपजा उर अति छोभ बिसेषा।।
सुरपति निज रथ तुरत पठावा।हरष सहित मातलि लै आवा।।
तेज पुंज रथ दिब्य अनूपा।हरषि चढ़े कोसलपुर भूपा।।
चंचल तुरग मनोहर चारी।अजर अमर मन सम गतिकारी।।
रथारूढ़ रघुनाथहि देखी।धाए कपि बलु पाइ बिसेषी।।
सही न जाइ कपिन्ह कै मारी।तब रावन माया बिस्तारी।।
सो माया रघुबीरहि बाँची।लछिमन कपिन्ह सो मानी साँची।।
देखी कपिन्ह निसाचर अनी।अनुज सहित बहु कोसलधनी।।
devanha prabhuhi payādeṁ dekhā |upajā ura ati chobha biseṣā ||
surapati nija ratha turata paṭhāvā |haraṣa sahita mātali lai āvā ||
teja puñja ratha dibya anūpā |haraṣi caṛhe kosalapura bhūpā ||
cañcala turaga manohara cārī |ajara amara mana sama gatikārī ||
rathārūṛha raghunāthahi dekhī |dhāe kapi balu pāi biseṣī ||
sahī na jāi kapinha kai mārī |taba rāvana māyā bistārī ||
so māyā raghubīrahi bā̃cī |lachimana kapinha so mānī sā̃cī ||
dekhī kapinha nisācara anī |anuja sahita bahu kosaladhanī ||
દેવોએ પ્રભુને પગે ચાલતા જોયા, ત્યારે તેમના હૃદયમાં અત્યંત વિશેષ વ્યાકુલતા ઉત્પન્ન થઈ. દેવોના સ્વામી ઇન્દ્રે તરત જ પોતાનો રથ મોકલ્યો, અને માતલિ હર્ષ સાથે તેને લઈને આવ્યા. તે રથ તેજનો પુંજ, દિવ્ય અને અનૂપ હતો; કોસલપુરના રાજા હર્ષિત થઈને તેના પર ચડ્યા. તેમાં ચંચલ, મનોહર અને સુંદર ઘોડા હતા, જે અજર, અમર અને મનની સમાન ગતિવાળા હતા. વાનરોએ રઘુનાથને રથ પર આરૂઢ જોયા, ત્યારે તેમને વિશેષ બળ પ્રાપ્ત થયું અને તે દોડી પડ્યા. વાનરોના માર સહન ન થઈ શકે, ત્યારે રાવણે પોતાની માયા ફેલાવી. તે માયા રઘુબીરને વારે ન લાગી, પરંતુ લક્ષ્મણ અને વાનરોએ તેને સાચી માની લીધી. વાનરોએ રાક્ષસોની સેનામાં અનુજ સહિત અનેક કોસલધની રામ જોયા.
છંદ 89
बहु राम लछिमन देखि मर्कट भालु मन अति अपडरे।जनु चित्र लिखित समेत लछिमन जहँ सो तहँ चितवहिं खरे।।
निज सेन चकित बिलोकि हँसि सर चाप सजि कोसल धनी।माया हरी हरि निमिष महुँ हरषी सकल मर्कट अनी।।
bahu rāma lachimana dekhi markaṭa bhālu mana ati apaḍare |janu citra likhita sameta lachimana jahã so tahã citavahiṁ khare ||
nija sena cakita biloki hãsi sara cāpa saji kosala dhanī |māyā harī hari nimiṣa mahũ haraṣī sakala markaṭa anī ||
અનેક રામ અને લક્ષ્મણ જોઈને વાનર અને રીંછ મનમાં અત્યંત ભયભીત થયા. જે જ્યાં હતા, ત્યાં જ ચિત્રમાં દોરાયેલી પ્રતિમાઓનાં જેવા લક્ષ્મણ સાથે ઊભા રહી જોતા રહ્યા. પોતાની સેનાને ચકિત જોઈને કૌસલ્યાધની હસ્યા, ધનુષ્ય પર બાણ ચડાવ્યું, અને એક નિમિષમાં જ હરિએ માયા હરી લીધી. સમગ્ર વાનર સેના આનંદિત થઈ.
દોહા 89
बहुरि राम सब तन चितइ बोले बचन गँभीर।द्वंदजुद्ध देखहु सकल श्रमित भए अति बीर।।89।।
bahuri rāma saba tana citai bole bacana gãbhīra |dvandajuddha dekhahu sakala śramita bhae ati bīra ||89||
પછી રામે સૌની જોઈ ને ગંભીર વચન બોલ્યા: 'સૌ દ્વન્દ્વયુદ્ધ જુઓ, વીર અત્યંત થાકી ગયા છે।'
Frequently Asked Questions
परंपरा में ‘धर्ममय रथ’ (दोहा 80क के निकट) का पाठ अंतःकरण में धैर्य, सत्य-निष्ठा और भय-निवृत्ति देता है; विशेषतः युद्ध/संकट/विवाद-काल में इसे ‘विजय-उपाय’ और ‘माया-भ्रम-हरण’ का स्मरण माना जाता है—क्योंकि यह बताता है कि असली रक्षा ‘गुरु-बिप्र-पूजा’ और ‘ईस-भजन’ से है।
प्रचलित समपुट-रूप में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ अथवा ‘जय जय रघुवीर समर्थ’ का जप/कीर्तन इन चौपाइयों के बीच या अंत में किया जाता है; उपदेश-खंड (धर्मरथ) के साथ ‘राम नाम’ का समपुट विशेष मान्य है।
Ask anything about Prakarana 9 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
