Prakarana 6

Verse 101 (श्लोक)

रामं कामारिसेव्यं भवभयहरणं कालमत्तेभसिंहं योगीन्द्रं ज्ञानगम्यं गुणनिधिमजितं निर्गुणं निर्विकारम्। मायातीतं सुरेशं खलवधनिरतं ब्रह्मवृन्दैकदेवं वन्दे कन्दावदातं सरसिजनयनं देवमुर्वीशरूपम्।।1।। शंखेन्द्वाभमतीवसुन्दरतनुं शार्दूलचर्माम्बरं कालव्यालकरालभूषणधरं गंगाशशांकप्रियम्। काशीशं कलिकल्मषौघशमनं कल्याणकल्पद्रुमं नौमीड्यं गिरिजापतिं गुणनिधिं कन्दर्पहं शङ्करम्।।2।। यो ददाति सतां शम्भुः कैवल्यमपि दुर्लभम्। खलानां दण्डकृद्योऽसौ शङ्करः शं तनोतु मे।।3।।

rāmaṃ kāmāri-sevyaṃ bhava-bhaya-haraṇaṃ kāla-mattebha-siṃhaṃ yogīndraṃ jñāna-gamyaṃ guṇa-nidhim ajitaṃ nirguṇaṃ nirvikāram | māyātītaṃ sureśaṃ khala-vadha-nirataṃ brahma-vṛndaika-devaṃ vande kandāvadātaṃ sarasija-nayanaṃ devam urvīśa-rūpam ||1|| śaṅkhendvābhaṃ atīva-sundara-tanuṃ śārdūla-carmāmbaram kāla-vyāla-karāla-bhūṣaṇa-dharaṃ gaṅgā-śaśāṅka-priyam | kāśīśaṃ kali-kalmaṣaugha-śamanaṃ kalyāṇa-kalpa-drumam naumīḍyaṃ girijā-patiṃ guṇa-nidhiṃ kandarpa-haṃ śaṅkaram ||2|| yo dadāti satāṃ śambhuḥ kaivalyam api durlabham | khalānāṃ daṇḍa-kṛd yo'sau śaṅkaraḥ śaṃ tanotu me ||3||

હું શ્રીરામને નમું છું—જેઓ કામના શત્રુ શિવ દ્વારા પણ પૂજિત છે; સંસારભય હરનાર; મૃત્યુરૂપ મત્ત ગજ માટે સિંહ સમા; યોગીઓના નાથ, જ્ઞાનથી પ્રાપ્ત; ગુણોના ખજાના, અજેય; ગુણાતીત અને અવિકારી; માયાતીત; દેવોના અધિપતિ; દુષ્ટવિનાશમાં તત્પર; બ્રહ્મભક્તસમૂહ દ્વારા આરાધ્ય એકમાત્ર દેવ—કેળાના ગર્ભ સમા શુદ્ધ, કમલનયન, ધરતી પર ધર્મરાજા રૂપે પ્રગટ. હું શંકરને વંદું છું—શંખ અને ચંદ્ર સમા ઉજ્જ્વળ, અતિ ગૌર અને મનોહર સ્વરૂપ; વ્યાઘ્રચર્મ ધારણ કરનાર; ભયંકર સર્પાભૂષણોથી વિભૂષિત; ગંગા અને ચંદ્રને પ્રિય; કાશીના નાથ; કલિયુગના પાપસમૂહ હરનાર; મંગલનું કલ્પવૃક્ષ; સ્તુત્ય; ગિરિજાપતિ; ગુણસાગર; કામવિનાશક. એવા શંકર—જે પવિત્રોને દુર્લભ મુક્તિ પણ આપે અને દુષ્ટોને દંડે—મને શાંતિ પ્રદાન કરે.

Verse 102 (दोहा/सोरठा)

लव निमेष परमानु जुग बरष कलप सर चंड। भजसि न मन तेहि राम को कालु जासु कोदंड।। सिंधु बचन सुनि राम सचिव बोलि प्रभु अस कहेउ। अब बिलंबु केहि काम करहु सेतु उतरै कटकु।। सुनहु भानुकुल केतु जामवंत कर जोरि कह। नाथ नाम तव सेतु नर चढ़ि भव सागर तरिहिं।।

lava nimeṣa paramāṇu juga baraṣa kalapa sara caṃḍa | bhajasi na mana tehi rāma ko kālu jāsu kodaṃḍa || siṃdhu bacana suni rāma saciva boli prabhu asa kaheu | aba bilaṃbu kehi kāma karahu setu utarai kaṭaku || sunahu bhānukula ketu jāṃbavaṃta kara jori kaha | nātha nāma tava setu nara caṛhi bhava sāgara tarihiṃ ||

ક્ષણ, પલક, કાળના અણુ—યુગ, વર્ષ અને કલ્પ—બધાં બાણ સમા ભયંકર છે; છતાં તારો મન તે રામનું ભજન નથી કરતું, જેમનું ધનુષ્ય જ કાળને વશ કરે છે. સમુદ્રના વચન સાંભળી પ્રભુએ મંત્રીઓને બોલાવી કહ્યું, “હવે વિલંબ શા માટે? સેતુ બાંધો; સેનાને પાર ઉતારો.” ત્યારે જાંબવાન હાથ જોડીને બોલ્યા, “હે સૂર્યવંશધ્વજ! તમારું નામ જ સેતુ છે—એ પર ચઢીને લોકો ભવસાગર પાર કરશે.”

Verse 103 (चौपाई)

यह लघु जलधि तरत कति बारा। अस सुनि पुनि कह पवनकुमारा।। प्रभु प्रताप बड़वानल भारी। सोषेउ प्रथम पयोनिधि बारी। तब रिपु नारी रुदन जल धारा। भरेउ बहोरि भयउ तेहिं खारा।। सुनि अति उकुति पवनसुत केरी। हरषे कपि रघुपति तन हेरी।। जामवंत बोले दोउ भाई। नल नीलहि सब कथा सुनाई।। राम प्रताप सुमिरि मन माहीं। करहु सेतु प्रयास कछु नाहीं।। बोलि लिए कपि निकर बहोरी। सकल सुनहु बिनती कछु मोरी।। राम चरन पंकज उर धरहू। कौतुक एक भालु कपि करहू।। धावहु मर्कट बिकट बरूथा। आनहु बिटप गिरिन्ह के जूथा।। सुनि कपि भालु चले करि हूहा। जय रघुबीर प्रताप समूहा।।

yaha laghu jaladhi tarata kati bārā | asa suni puni kaha pavan-kumārā || prabhu pratāpa baḍavānala bhārī | soṣeu prathama payonidhi bārī || taba ripu nārī rudana jala dhārā | bhareu bahori bhayau tehiṃ khārā || suni ati ukuti pavan-suta kerī | haraṣe kapi raghupati tana herī || jāṃbavaṃta bole dou bhāī | nala nīlahi saba kathā sunāī || rāma pratāpa sumiri mana māhīṃ | karahu setu prayāsa kachu nāhīṃ || boli liye kapi nikara bahorī | sakala sunahu binatī kachu morī || rāma carana paṅkaja ura dharahū | kautuka eka bhālu kapi karahū || dhāvahu markaṭ bikaṭa barūthā | ānahu biṭapa girinh ke jūthā || suni kapi bhālu cale kari hūhā | jaya raghubīra pratāpa samūhā ||

“આ નાનકડા સમુદ્રને તો આપણે કેટલી વાર પાર કર્યો છે?”—એવું પવનપુત્રે ફરી કહ્યું. “પ્રભુનું પરાક્રમ તો બડવાગ્નિ સમું છે: એક વાર તેણે સમુદ્રનું જળ પી લીધું હતું. પછી શત્રુની સ્ત્રીઓ ધોધમાર આંસુ વહાવા લાગી; જળ ફરી ભરાયું અને તેથી ખારું બન્યું.” હનુમાનના તીક્ષ્ણ વચન સાંભળી વાનરો આનંદિત થયા અને રામના શ્રીવિગ્રહને નિહાળી હરખાયા. જાંબવાને બંને ભાઈઓને કહી નલ-નીલને આખો પ્રસંગ સંભળાવ્યો. “હૃદયમાં રામનું બળ સ્મરો: સેતુ બાંધો—કોઈ પ્રયત્ન કઠિન નહીં પડે.” પછી તેણે વાનરસેનાને ફરી એકત્ર કરી કહ્યું, “તમામે મારી એક નાની વિનંતી સાંભળો. હૃદયમાં રામના કમલચરણ ધારણ કરો; અને રીંછ-વાનરો એક અદ્ભુત કાર્ય કરો. દોડો, હે વાનરો, ઘોર ટોળાંમાં; વૃક્ષો અને પર્વતોના ઢગલા લાવો.” આ સાંભળતાં રીંછ-વાનરો જયઘોષ સાથે દોડી પડ્યા—“પરાક્રમઘન રઘુવીર કી જય!”

Verse 104 (दोहा/सोरठा)

अति उतंग गिरि पादप लीलहिं लेहिं उठाइ। आनि देहिं नल नीलहि रचहिं ते सेतु बनाइ।।1।।

ati utaṅga giri pādapa līlahiṃ lehiṃ uṭhāi | āni dehiṃ nala nīlahi raca-hiṃ te setu banāi ||1||

ઉચ્ચ પર્વતો અને વૃક્ષોને તેઓ રમતમાં જેમ ઉઠાવે તેમ ઉઠાવે; લાવીને નલ-નીલને આપે, અને નલ-નીલ ગોઠવી સેતુ બાંધે.

Verse 105 (चौपाई)

सैल बिसाल आनि कपि देहीं। कंदुक इव नल नील ते लेहीं।। देखि सेतु अति सुंदर रचना। बिहसि कृपानिधि बोले बचना।। परम रम्य उत्तम यह धरनी। महिमा अमित जाइ नहिं बरनी।। करिहउँ इहाँ संभु थापना। मोरे हृदयँ परम कलपना।। सुनि कपीस बहु दूत पठाए। मुनिबर सकल बोलि लै आए।। लिंग थापि बिधिवत करि पूजा। सिव समान प्रिय मोहि न दूजा।। सिव द्रोही मम भगत कहावा। सो नर सपनेहुँ मोहि न पावा।। संकर बिमुख भगति चह मोरी। सो नारकी मूढ़ मति थोरी।।

saila bisāla āni kapi dehīṃ | kaṃduka iva nala nīla te lehīṃ || dekhi setu ati suṃdara racanā | bihasi kṛpā-nidhi bole bacanā || parama ramya uttama yaha dharanī | mahimā amita jāi nahiṃ baranī || karihaūṃ ihāṃ saṃbhu thāpanā | more hṛdayaṃ parama kalapanā || suni kapīsa bahu dūta paṭhāe | munibara sakala boli lai āe || liṃga thāpi bidhi-vata kari pūjā | siva samāna priya mohi na dūjā || siva drohī mama bhagata kahāvā | so nara sapanehūṃ mohi na pāvā || saṃkara bimukha bhagati caha morī | so nārakī mūṛha mati thorī ||

વિશાળ શિલાઓ લાવી વાનરો અર્પે; નલ-નીલ તેને ગોળા સમી સહેલાઈથી ઉઠાવે. સેતુની અતિ સુંદર રચના જોઈ કરુણાસાગર પ્રભુ સ્મિત કરીને બોલ્યા: “આ ભૂમિ અતિ મનોહર અને ઉત્તમ છે; તેની અપાર મહિમા વર્ણવી શકાતી નથી. અહીં હું શંભુની સ્થાપના કરીશ; આ જ મારા હૃદયનો પરમ સંકલ્પ છે.” આ સાંભળતાં વાનરરાજાએ અનેક દૂત મોકલ્યા; બધા મહર્ષિઓને બોલાવ્યા. લિંગની સ્થાપના થઈ અને વિધિપૂર્વક પૂજન થયું. “શિવથી મને કોઈ વધુ પ્રિય નથી. જે પોતાને મારો ભક્ત કહે અને શિવ પ્રત્યે વૈર રાખે—એવો મનુષ્ય સ્વપ્નમાં પણ મને પામશે નહીં. જે શંકરથી વિમુખ રહીને મારી ભક્તિ ઇચ્છે—તે નરકગામી છે, મંદ અને ક્ષુદ્ર બુદ્ધિવાળો.”

Verse 106 (दोहा/सोरठा)

संकर प्रिय मम द्रोही सिव द्रोही मम दास। ते नर करहि कलप भरि धोर नरक महुँ बास।।2।।

Śaṅkara priya mama drohī, Śiva-drohī mama dāsa. Te nara karahiṁ kalapa bhari ghora naraka mahuṁ bāsa. ||2||

જે મને વેર રાખે તે શંકરને પ્રિય છે; અને જે શિવને વેર રાખે તે મને વેર રાખે છે, કારણ કે શિવ મારા સેવક છે. એવા મનુષ્યોને એક આખો કલ્પ ભયંકર નરકમાં વસવું પડે.

Verse 107 (चौपाई)

जे रामेस्वर दरसनु करिहहिं। ते तनु तजि मम लोक सिधरिहहिं।। जो गंगाजलु आनि चढ़ाइहि। सो साजुज्य मुक्ति नर पाइहि।। होइ अकाम जो छल तजि सेइहि। भगति मोरि तेहि संकर देइहि।। मम कृत सेतु जो दरसनु करिही। सो बिनु श्रम भवसागर तरिही।। राम बचन सब के जिय भाए। मुनिबर निज निज आश्रम आए।। गिरिजा रघुपति कै यह रीती। संतत करहिं प्रनत पर प्रीती।। बाँधा सेतु नील नल नागर। राम कृपाँ जसु भयउ उजागर।। बूड़हिं आनहि बोरहिं जेई। भए उपल बोहित सम तेई।। महिमा यह न जलधि कइ बरनी। पाहन गुन न कपिन्ह कइ करनी।।

Je Rāmeśvara darasanu karihahiṁ, te tanu taji mama loka sidharahiṁ. Jo Gaṅgā-jalu āni caṛhāihi, so sāyujya mukti nara pāihi. Hoi akāma jo chala taji seihi, bhagati mori tehi Śaṅkara deihi. Mama kṛta setu jo darasanu karihī, so binu śrama bhava-sāgara tarihī. Rāma bacana saba ke jiya bhāe, muni-bara nija nija āśrama āe. Girijā Raghupati kai yaha rītī, santa-ta karahiṁ pranata para prītī. Bāṁdhā setu Nīla Nala nāgara, Rāma kṛpā̃ jasu bhayau ujāgara. Būṛhahiṁ ānahi bōrahahiṁ jeī, bhae upala bōhita sama teī. Mahimā yaha na jaladhi kai baranī, pāhana guna na kapinha kai karanī.

જે રામેશ્વરના દર્શન કરશે, તે શરીર ત્યજીને મારા લોકને પ્રાપ્ત કરશે. જે ગંગાજળ લાવીને અર્પણ કરશે, તે સાયુજ્ય મુક્તિ પામશે. જે કામનારહિત થઈને છલ ત્યજીને ત્યાં ઉપાસના કરશે, શંકર તેને મારી ભક્તિ પ્રદાન કરશે. અને જે મેરુ દ્વારા રચાયેલા સેતુના દર્શન કરશે, તે પ્રયાસ વિના ભવસાગર પાર કરશે. રામના વચનો સૌના હૃદયને પ્રિય લાગ્યા; મુનિવરો પોતપોતાના આશ્રમોમાં પાછા ફર્યા. હે ગિરિજા, રઘુપતિની આ રીત છે: તે સદા નતદીન ભક્તો પ્રત્યે પ્રેમ ધરાવે છે. નીલ અને નળ, કુશળ શિલ્પીઓ, સેતુ બાંધ્યો; રામની કૃપાથી તેમનું યશ પ્રકાશિત થયું. પત્થરો જે બીજાને ડૂબાડતા, તે નૌકા જેવા બની ગયા. પરંતુ આ સમુદ્રની મહિમા નથી, ના પત્થરોનું ગુણ, ના વાનરોનું કાર્ય.

Verse 108 (दोहा/सोरठा)

श्री रघुबीर प्रताप ते सिंधु तरे पाषान। ते मतिमंद जे राम तजि भजहिं जाइ प्रभु आन।।3।।

Śrī Raghubīra pratāpa te sindhu tare pāṣāna. Te mati-manda je Rāma taji bhajahiṁ jāi prabhu āna. ||3||

શ્રીરઘુબીરના તેજ-પ્રતાપથી તો પથ્થરો પણ સમુદ્ર પાર ગયા; જે રામને ત્યજી બીજાં સ્વામીની પૂજા કરે, તે તો અતિ મૂઢ છે.

Verse 109 (चौपाई)

बाँधि सेतु अति सुदृढ़ बनावा। देखि कृपानिधि के मन भावा।। चली सेन कछु बरनि न जाई। गर्जहिं मर्कट भट समुदाई।। सेतुबंध ढिग चढ़ि रघुराई। चितव कृपाल सिंधु बहुताई।। देखन कहुँ प्रभु करुना कंदा। प्रगट भए सब जलचर बृंदा।। मकर नक्र नाना झष ब्याला। सत जोजन तन परम बिसाला।। अइसेउ एक तिन्हहि जे खाहीं। एकन्ह कें डर तेपि डेराहीं।। प्रभुहि बिलोकहिं टरहिं न टारे। मन हरषित सब भए सुखारे।। तिन्ह की ओट न देखिअ बारी। मगन भए हरि रूप निहारी।। चला कटकु प्रभु आयसु पाई। को कहि सक कपि दल बिपुलाई।।

Bāṁdhi setu ati sudṛḍha banāvā, dekhi kṛpānidhi ke mana bhāvā. Calī sena kachu barani na jāī, garjahiṁ markaṭ bhaṭ samudāī. Setu-bandha ḍhiga caṛhi Raghurāī, citava kṛpāla sindhu bahutāī. Dekhana kahuṁ prabhu karunā kandā, pragaṭa bhae saba jalacara bṛndā. Makara nakra nānā jhaṣa byālā, sata jojana tana parama bisālā. Aisēu eka tinhahi je khāhīṁ, ekanha keṁ ḍara tepi ḍerāhīṁ. Prabhahi bilokahiṁ ṭarahiṁ na ṭāre, mana haraṣita saba bhae sukhāre. Tinh kī oṭa na dekhi-a bārī, magana bhae Hari rūpa nihārī. Calā kaṭaku prabhu āyasu pāī, ko kahi saka kapi dala bipulāī.

સેતુને બાંધીને તેઓએ તેને અત્યંત મજબૂત બનાવ્યો; કરુણાનિધિએ તેને જોઈને હૃદયમાં પ્રસન્નતા અનુભવી. સેના ચાલી, જેનું વર્ણન શક્ય નથી; વાનર યોધ્ધાઓ સમૂહમાં ગર્જના કરતા હતા. રઘુરાઈ સેતુબંધની નજીક ચડ્યા અને કૃપાળુ પ્રભુ તરીકે અનંત સમુદ્રને નિહાળ્યો. પ્રભુ, કરુણાના ખાણને જોવા, સમગ્ર જલચર સમૂહો પ્રગટ થયા, મકર, નકર, અનેક મત્સ્ય અને વિશાળ સર્પો, તેમના શરીરો અત્યંત વિશાળ, સો યોજન લાંબા. કેટલાક એવા હતા જે બીજાને ગળી જાય; તેમ છતાં તેઓ પણ બીજાથી ભયભીત હતા. તેઓ પ્રભુને જોતા રહ્યા અને ફરતા નહોતા; તેમના હૃદયો આનંદથી ભરાયા અને તેઓ સુખી થયા. જળમાં આશ્રય શોધ્યા વિના, તેઓ હરિના સ્વરૂપને નિહાળવામાં મગ્ન થયા. પ્રભુની આજ્ઞાથી સેના આગળ વધી, વાનર દળોની વિશાળતા કોણ કહી શકે?

Verse 110 (दोहा/सोरठा)

सेतुबंध भइ भीर अति कपि नभ पंथ उड़ाहिं। अपर जलचरन्हि ऊपर चढ़ि चढ़ि पारहि जाहिं।।4।।

Setu-bandha bhai bhīra ati, kapi nabha pantha uṛāhiṁ. Apara jalacaranhi ūpara caṛhi caṛhi pārhi jāhiṁ. ||4||

સેતુ પર ભારે ધક્કામુક્કી થઈ; કેટલાંક વાનરો આકાશમાર્ગે ઉડી ગયા, અને કેટલાંક વારંવાર સમુદ્રચરો પર ચડીને પારના કિનારે પહોંચી ગયા.

Verse 111 (चौपाई)

अस कौतुक बिलोकि द्वौ भाई। बिहँसि चले कृपाल रघुराई।। सेन सहित उतरे रघुबीरा। कहि न जाइ कपि जूथप भीरा।। सिंधु पार प्रभु डेरा कीन्हा। सकल कपिन्ह कहुँ आयसु दीन्हा।। खाहु जाइ फल मूल सुहाए। सुनत भालु कपि जहँ तहँ धाए।। सब तरु फरे राम हित लागी। रितु अरु कुरितु काल गति त्यागी।। खाहिं मधुर फल बटप हलावहिं। लंका सन्मुख सिखर चलावहिं।। जहँ कहुँ फिरत निसाचर पावहिं। घेरि सकल बहु नाच नचावहिं।। दसनन्हि काटि नासिका काना। कहि प्रभु सुजसु देहिं तब जाना।। जिन्ह कर नासा कान निपाता। तिन्ह रावनहि कही सब बाता।। सुनत श्रवन बारिधि बंधाना। दस मुख बोलि उठा अकुलाना।।

asi kautuka biloki dvau bhāī | bihaṁsi cale kṛpāla raghurāī || sena sahita utare raghu-bīrā | kahi na jāi kapi jūthapa bhīrā || siṁdhu pāra prabhu ḍerā kīnhā | sakala kapinha kahuṁ āyasu dīnhā || khāhu jāi phala mūla suhāe | sunata bhālu kapi jahaṁ tahaṁ dhāe || saba taru phare rāma hita lāgī | ritu aru kuritu kāla gati tyāgī || khāhiṁ madhura phala baṭapa halāvahiṁ | laṅkā sanmukha sikhara calāvahiṁ || jahaṁ kahuṁ phirata nisācara pāvahiṁ | gheri sakala bahu nāca nacāvahiṁ || dasananhi kāṭi nāsikā kānā | kahi prabhu sujasu dehiṁ taba jānā || jinha kara nāsā kāna nipātā | tinha rāvanahi kahī saba bātā || sunata śravaṇa bāridhi-bandhānā | dasa-mukha boli uṭhā akulānā ||

આવા અદ્ભુતને જોઈને, બે ભાઈઓ, કૃપાળુ રઘુરાઈ અને લક્ષ્મણ, હસીને આગળ વધ્યા. સંપૂર્ણ સેના સહિત રઘુવીરો ઉતર્યા; વાનર સેનાપતિઓની ભીડનું વર્ણન શક્ય નથી. સમુદ્રને પાર કરીને પ્રભુએ તેમનો ડેરો નાખ્યો અને સર્વ વાનરોને આજ્ઞા આપી: જાઓ અને સ્વાદિષ્ટ ફળો અને મૂળ ખાઓ. આ સાંભળીને ભાલુ અને વાનરો અહીંતહીં દોડ્યા. રામના હિત માટે સર્વ વૃક્ષોએ ફળ ધર્યા; ઋતુ અને અઋતુ, કાળનો સામાન્ય ગતિ પણ તજી દેવામાં આવ્યો. તેઓ મધુર ફળો ખાતા, વડને હલાવતા, અને લંકાની સામે શિખરો ફેંકતા. જ્યાં પણ તેઓ ફરતા રાક્ષસોને મળતા, તેમને ઘેરીને અનેક રીતે નચાવતા; દાંતથી નાક અને કાન કાપી નાખતા, પછી પ્રભુનું સુંદર યશ ગાઈને તેમને જવા દેતા. જેમના નાક અને કાન કપાયા હતા, તેઓ ગયા અને રાવણને સર્વ વાત કહી. સમુદ્રના બંધાવાના સમાચાર સાંભળતાં, દશમુખ અત્યંત વ્યાકુળ થઈને ઊભો થયો.

Verse 112 (दोहा/सोरठा)

बांध्यो बननिधि नीरनिधि जलधि सिंधु बारीस। सत्य तोयनिधि कंपति उदधि पयोधि नदीस।।5।।

bāṁdhyo bananidhi nīranidhi jaladhi siṁdhu bārīsa | satya toyanidhi kaṁpati udadhi payodhi nadīsa ||5||

વન સમો વિશાળ, જળનો ખજાનો—સમુદ્ર, સિંધુ, જળાધિપ—બંધાયો. સત્ય સ્વરૂપ પ્રભુ સામે જળભંડાર કંપે: ક્ષીરોદધિ, નદીઓનો નાથ સમુદ્ર. (5)