Adhyaya 26
कर्मयोग–ज्ञानयज्ञ–अवतारोपदेश (Karma-Yoga, Jñāna-Yajña, and Avatāra Instruction)
Upa-parva: Bhagavad Gītā Parva (Gītā-upākhyāna within Bhīṣma Parva)
This chapter presents a structured exposition in which Kṛṣṇa situates yoga as an ancient, imperishable teaching transmitted through lineage (paramparā) and reintroduced to Arjuna due to their relational trust. Arjuna queries the plausibility of Kṛṣṇa’s primordial instruction, prompting a doctrine of multiple births and divine self-manifestation through māyā while remaining unborn and imperishable. The text then formulates a public-ethical rationale for avatāra: restoration of dharma amid its decline and containment of disruptive conduct. It advances a soteriological claim that understanding divine birth and action “in truth” leads beyond rebirth. The discourse develops karma-yoga: action without attachment to results, the paradox of seeing inaction in action, and the characterization of the wise as those whose undertakings are free from desire-intentions and whose actions are ‘burned’ by knowledge. A detailed typology of yajña follows, expanding sacrifice into disciplines of restraint, sensory regulation, breath practices, study, asceticism, and knowledge-offering, culminating in the prioritization of jñāna-yajña. The chapter closes with an epistemic pathway—humility, inquiry, and service to knowers—asserting knowledge as the supreme purifier that dissolves doubt and binds action no longer, exhorting disciplined commitment to yoga.
Chapter Arc: रणभूमि के बीच अर्जुन के भीतर उठे विषाद पर श्रीकृष्ण का तीक्ष्ण प्रश्न—“कुतस्त्वा कश्मलमिदं…?”—मानो शंखनाद के बीच आत्मा का न्यायालय खुल जाता है। → कृष्ण अर्जुन के मोह को ‘अनार्य’ और ‘अकीर्तिकर’ कहकर झकझोरते हैं, फिर उसे हृदय-दौर्बल्य और क्लैब्य से ऊपर उठने का आदेश देते हैं; साथ ही आत्मा की अविनाशिता और देह की अनित्यता का तर्क क्रमशः गाढ़ा होता जाता है। → स्थितप्रज्ञ का शिखर-चित्र उभरता है—जैसे नदियाँ समुद्र में प्रवेश करती हैं पर समुद्र अचल रहता है, वैसे ही कामनाएँ जिस पुरुष में प्रवेश कर भी उसे विचलित नहीं करतीं, वही शान्ति को प्राप्त होता है। → अर्जुन के शोक का आधार काट दिया जाता है: देह-परिवर्तन और प्राणियों की अव्यक्त-व्यक्त-लय-यात्रा के कारण शोक अयुक्त है; कर्मयोग और इन्द्रिय-संयम के द्वारा समबुद्धि में स्थित होने का मार्ग स्पष्ट होता है। → युद्ध अभी रुका है, पर भीतर का युद्ध निर्णायक मोड़ पर है—क्या अर्जुन इस उपदेश को धारण कर उठ खड़ा होगा और कर्म में स्थित होकर धनुष उठाएगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत भीष्मपर्वके श्रीमद्भगवद्गीतापवके अन्तर्गत ब्रह्मविद्या एवं यणेशासत्ररूप श्रीमद्भगवद्गीतोपनिषद्: श्रीकृष्णाजुनसंवादमें अर्जुनविषादयोग नामक पहला अध्याय पूरा हुआ
સંજય બોલ્યા—આ રીતે કરુણાથી વ્યાપ્ત, આંસુઓથી ભરાયેલા અને વ્યાકુળ નેત્રોવાળા, શોકમાં ડૂબેલા તે અર્જુનને મધુસૂદન (શ્રીકૃષ્ણ) એ આ વચન કહ્યું।
Verse 2
श्रीभगवानुवाच कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् । अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन
શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે અર્જુન! આ વિષમ સમયે તને આ મોહ ક્યાંથી આવ્યો? આ આર્યોને શોભે એવો નથી, સ્વર્ગ આપનાર નથી અને કીર્તિ પણ કરાવનાર નથી—અપકીર્તિકર છે।
Verse 3
क्लैब्यं मा सम गम: पार्थ नैतत् त्वय्युपपद्यते । क्षुद्रे हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतप
હે પાર્થ! નપુંસકતા તરફ ન જા; આ તને શોભતી નથી. હે પરંતપ! હૃદયની આ તુચ્છ દુર્બળતા ત્યજીને ઊભો થા।
Verse 4
अजुन उवाच कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन । इषुभ्रि: प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन
અર્જુન બોલ્યો—હે મધુસૂદન! રણભૂમિમાં હું બાણોથી ભીષ્મ પિતામહ અને દ્રોણાચાર્ય સામે કેવી રીતે યુદ્ધ કરું? હે અરિસૂદન! તેઓ બંને પૂજનીય છે; તેમના પર શસ્ત્ર ઉઠાવતા જ મારું અંતઃકરણ સંકોચે છે।
Verse 5
अर्जुन बोले--हे मधुसूदन! मैं रणभूमिमें किस प्रकार बाणोंसे भीष्मपपितामह और द्रोणाचार्यके विरुद्ध लडूँगा? क्योंकि हे अरिसूदन! वे दोनों ही पूजनीय हैं ।।
અર્જુન બોલ્યો—હે મધુસૂદન! રણભૂમિમાં હું બાણોથી ભીષ્મ પિતામહ અને દ્રોણાચાર્ય સામે કેવી રીતે યુદ્ધ કરું? હે અરિસૂદન! તેઓ બંને પૂજનીય છે. આવા મહાન ગુરુજનોને ન મારીને આ લોકમાં ભિક્ષાનું અન્ન ખાવું જ મારા માટે શ્રેયસ્કર છે; કારણ કે ગુરુઓને મારીને અહીં હું માત્ર રક્તથી કલુષિત થયેલા અર્થ અને કામરૂપ ભોગો જ ભોગવીશ।
Verse 6
सम्बन्ध-- इस प्रकार अपना निश्चय प्रकट कर देनेपर भी जब जअर्जुनको संतोष नहीं हुआ और अपने निश्चयमें शंका उत्पन्न हो गयी
અર્જુન બોલ્યો—અમારા માટે યુદ્ધ કરવું શ્રેયસ્કર છે કે યુદ્ધ ન કરવું, એ પણ અમને ખબર નથી; અને અમે જીતશું કે તેઓ અમને જીતશે, એ પણ જાણતા નથી. જેમને મારીને અમે જીવવા પણ ઇચ્છતા નથી, એ જ ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો—અમારા જ સગાં—અમારા સામે યુદ્ધ માટે ઊભા છે।
Verse 7
महाभारत-- शरणागत अर्जुन कार्पण्यदोषोपहतस्वभाव: पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेता: | यच्छेय: स्यानिश्ितं ब्रूहि तन््मे शिष्यस्ते5हं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ।।
અર્જુન બોલ્યો—દીનતાના દોષે મારું સ્વભાવ દબાઈ ગયું છે અને ધર્મ વિષે મારી બુદ્ધિ મોહગ્રસ્ત થઈ ગઈ છે. તેથી હું આપને પૂછું છું—મારા માટે જે નિશ્ચિત શ્રેયસ્કર હોય તે કહો. હું આપનો શિષ્ય છું; આપની શરણમાં આવ્યો છું—મને ઉપદેશ આપો।
Verse 8
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् । अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम्
અર્જુન બોલ્યો—મારી ઇન્દ્રિયોને સુકવી નાખે એવો આ શોક દૂર કરી શકે એવો કોઈ ઉપાય મને દેખાતો નથી; ભલે પૃથ્વી પર નિષ્કંટક, સમૃદ્ધ રાજ્ય પ્રાપ્ત થાય, અથવા દેવતાઓ પર પણ અધિપત્ય મળે તોય।
Verse 9
संजय उवाच एवमुक््त्वा हृषीकेशं गुडाकेश: परंतप । न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह
સંજય બોલ્યા—હે રાજન! નિદ્રાને જીતનાર અર્જુન (ગુડાકેશ) અંતર્યામી શ્રીકૃષ્ણને આ રીતે કહી, ફરી શ્રીગોવિંદને સ્પષ્ટ કહ્યું—“હું યુદ્ધ નહીં કરું”; અને પછી મૌન રહ્યો।
Verse 10
तमुवाच हृषीकेश: प्रहसन्निव भारत । सेनयोरुभयोर्म ध्ये विषीदन्तमिदं वच:,हे भरतवंशी धृतराष्ट्र! अन्तर्यामी श्रीकृष्ण महाराज दोनों सेनाओंके बीचमें शोक करते हुए उस अर्जुनको हँसते हुए-से यह वचन बोले
હે ભરતવંશીય ધૃતરાષ્ટ્ર! બંને સેનાઓની વચ્ચે શોકમાં ડૂબેલા અર્જુનને અંતર્યામી શ્રીકૃષ્ણ જાણે હળવી હાસ્ય સાથે આ વચન બોલ્યા।
Verse 11
सम्बन्ध-- उपर्युक्ति प्रकारसे चिन्तामग्न अर्जुनने जब भगवान्के शरण होकर अपने महान् शोककी निवृत्तिका उपाय पूछा और यह कहा कि इस लोक और परलोकका राज्ययसुख इस शोककी निवृत्तिका उपाय नहीं है; तब अर्जुनको अधिकारी समझकर उसके शोक और मोहको सदाके लिये नष्ट करनेके उद्देश्यसे भगवान् पहले नित्य और अनित्य वस्तुके विवेचनपूर्वक सांख्ययोगकी दृष्टिसे भी युद्ध करना कर्तव्य है, ऐसा प्रतिपादन करते हुए सांख्यनिष्ठाका वर्णन करते हैं-- श्रीभगवानुवाच अशोच्यानन्वशोचचस्त्वं प्रज्ञावादांश्न भाषसे । गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिता:,श्रीभगवान् बोले--हे अर्जुन! तू न शोक करनेयोग्य मनुष्योंके लिये शोक करता है और पण्डितोंके-से वचनोंको कहता है; परंतु जिनके प्राण चले गये हैं, उनके लिये और जिनके प्राण नहीं गये हैं, उनके लिये भी पण्डितजन शोक नहीं करते
શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે અર્જુન! જે માટે શોક કરવો યોગ્ય નથી તેમના માટે તું શોક કરે છે અને પંડિતો જેવા વચનો બોલે છે; પરંતુ જેમના પ્રાણ ગયા છે અને જેમના પ્રાણ ગયા નથી—બન્ને માટે જ્ઞાની શોક કરતા નથી।
Verse 12
सम्बन्ध-- पहले भगवान् आत्माकी नित्यता और निर्विकारताका प्रतिपादन करके आत्मदृष्टिसे उनके लिये शोक करना अनुचित सिद्ध करते हैं-- न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपा: । न चैव न भविष्याम: सर्वे वयमत: परम्
એવું નથી કે કોઈ કાળે હું નહોતો, કે તું નહોતો, કે આ રાજાઓ નહોતા; અને એવું પણ નથી કે આગળ આપણે સૌ નહીં રહીશું।
Verse 13
देहिनो5स्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा । तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्दति
જેમ આ દેહમાં દેહધારી આત્મા બાળપણ, યુવાનપણ અને વૃદ્ધાવસ્થા પ્રાપ્ત કરે છે, તેમ જ તે બીજા દેહને પણ પ્રાપ્ત કરે છે; આ વિષયમાં ધીર પુરુષ મોહ પામતો નથી।
Verse 14
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदा: । आगमापायिनो&नित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत
હે કુંતીપુત્ર! ઇન્દ્રિયોનો વિષયો સાથેનો સ્પર્શ શીત-ઉષ્ણ તથા સુખ-દુઃખ ઉત્પન્ન કરે છે. તે આવે-જાય છે અને અનિત્ય છે; તેથી હે ભારત! તેને સહન કર.
Verse 15
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुष पुरुषर्षभ । समदुःखसुखं धीरं सो$मृतत्वाय कल्पते
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ! જેને આ ઇન્દ્રિય-વિષય-સંયોગો વ્યથિત નથી કરતા, જે સુખ-દુઃખમાં સમભાવ ધરાવતો ધીર પુરુષ છે—તે જ અમૃતત્વ, એટલે કે મોક્ષ, માટે યોગ્ય બને છે.
Verse 16
सम्बन्ध-- बारहवें और तेरहवें श्लोकोंमें भगवान्ने आत्माकी नित्यता और निर्विकारताका प्रतिपादन किया तथा चौदहवें श्लोकमें इच्ध्रियोंके साथ विषयोंके संयोगोंको अनित्य बतलाया; किंतु आत्मा क्यों नित्य है और ये संयोग क्यों अनित्य हैं? इसका स्पष्टीकरण नहीं किया गया; अतएव इस श*लोकमें भगवान् नित्य और अनित्य वस्तुके विवेचनकी रीति बतलानेके लिये दोनोंके लक्षण बतलाते हैं-- नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोडन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभि:
અસત્નું સાચું અસ્તિત્વ નથી અને સત્નો અભાવ નથી; આ બંનેનું અંતિમ તત્ત્વ તત્ત્વદર્શીઓએ જોયું છે.
Verse 17
अविनाशि तु तद् विद्धि येन सर्वमिदं ततम् । विनाशमव्ययस्यास्य न कश्रित् कर्तुमहति
જેનાથી આ સમગ્ર જગત વ્યાપ્ત છે, તેને અવિનાશી જાણ. આ અવ્યયનો વિનાશ કરવા કોઈ સમર્થ નથી.
Verse 18
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ता: शरीरिण:3 | अनाशिनोथप्रमेयस्य तस्माद् युध्यस्व भारत,इस नाशरहित, अप्रमेय, नित्यस्वरूप जीवात्माके ये सब शरीर नाशवान् कहे गये हैं। इसलिये हे भरतवंशी अर्जुन! तू युद्ध कर
આ દેહો અંતવાળા કહેવાયા છે; જ્યારે દેહધારી આત્મા નિત્ય, અનાશી અને અપ્રમેય છે. તેથી હે ભારત! યુદ્ધ કર.
Verse 19
सम्बन्ध-- अजुनने जो यह बात कही थी कि “मैं इनको मारना नहीं चाहता और यदि वे मुझे मार डालें तो वह मेरे लिये क्षेमतर होगा” उसका समाधान करनेके लिये अगले शलोकोमें आत्माको मरने या मारनेवाला मानना अज्ञान है
જે આત્માને મારનાર માને છે અને જે તેને મારાયેલું માને છે—બન્ને અજ્ઞાન છે; કારણ કે આત્મા ખરેખર ન તો મારે છે, ન તો મારાય છે।
Verse 20
न जायते प्रियते वा कदाचि- न्ञायं भूत्वा भविता वा न भूय: । अजो नित्य: शाश्वतो<यं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे
આ આત્મા ક્યારેય જન્મતો નથી, ક્યારેય મરતો નથી; ઉત્પન્ન થઈને ફરી થનાર પણ નથી। તે અજ, નિત્ય, શાશ્વત અને પુરાતન છે; શરીર મારાય ત્યારે પણ તે મારાતો નથી।
Verse 21
वेदाविनाशिन नित्यं य एनमजमव्ययम् । कथं स पुरुष: पार्थ कं घातयति हन्ति कम्
હે પાર્થ! જે પુરુષ આ આત્માને અવિનાશી, નિત્ય, અજ અને અવ્યય જાણે છે—તે કેવી રીતે કોઈને મરાવશે, અથવા પોતે કોને મારશે?
Verse 22
सम्बन्ध-- यहाँ यह शंका होती है कि आत्माका जो एक शरीरसे सम्बन्ध छूटकर दूसरे शरीरसे सम्बन्ध होता है
જેમ મનુષ્ય જૂનાં વસ્ત્રો ત્યજીને બીજાં નવા વસ્ત્રો ધારણ કરે છે, તેમ દેહી (જીવાત્મા) જૂનાં શરીરો છોડીને અન્ય નવા શરીરો પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 23
सम्बन्ध-- आत्माका स्वरूप दुर्विज्ञेग होनेके कारण पुनः तीन श*लोकॉद्वारा प्रकारान््तरसे उसकी नित्यता
શસ્ત્રો આ આત્માને કાપી શકતા નથી, અગ્નિ તેને બળી શકતી નથી; પાણી તેને ભીંજવીને ગાળી શકતું નથી અને પવન તેને સુકવી શકતો નથી।
Verse 24
अच्छेद्योडयमदाह्मोडयमक्लेद्यो5शोष्य एव च | नित्य: सर्वगत: स्थाणुरचलो5यं सनातन:
આ આત્મા અછેદ્ય છે; આ આત્મા અદાહ્ય, અક્લેદ્ય અને નિઃસંદેહ અશોષ્ય છે; તેમજ આ આત્મા નિત્ય, સર્વવ્યાપી, અચલ, સ્થિર અને સનાતન છે.
Verse 25
भीष्मपर्वणि तु पञ्चविंशो5ध्याय:ः
આ આત્મા અવ્યક્ત છે, આ આત્મા અચિંત્ય છે અને આ આત્મા અવિકારી કહેવાય છે. તેથી તેને આ રીતે જાણીને તું શોક કરવા યોગ્ય નથી.
Verse 26
सम्बन्ध-- उपर्युक्त श्लोकोंमें भगवानूने आत्माको अजन्मा और अविनाशी बतलाकर उसके लिये शोक करना अनुचित सिद्ध किया: अब दो श*लोकोद्रारा आत्माको औपचारिकरूपसे जन्मने-मरनेवाला माननेपर भी उसके लिये शोक करना अनुचित है; ऐसा सिद्ध करते हैं-- अथ चैन नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् । तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमरहसि
પરંતુ જો તું આ આત્માને સદા જન્મ લેતી અને સદા મરતી માને, તો પણ હે મહાબાહો! તું આ રીતે શોક કરવા યોગ્ય નથી.
Verse 27
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्धुवं जन्म मृतस्य च । तस्मादपरिहार्येडर्थे न त्वं शोचितुमरहसि
કારણ જન્મેલા માટે મૃત્યુ નિશ્ચિત છે અને મરેલા માટે જન્મ પણ નિશ્ચિત છે. તેથી આ અનિવાર્ય વિષયમાં તું શોક કરવા યોગ્ય નથી.
Verse 28
सम्बन्ध-- अब अगले “्लोकमें यह सिद्ध करते हैं कि प्राणियोंके शरीरोंको उद्देश्य करके भी शोक करना नहीं बनता-- अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत | अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना
હે ભારતવંશી! સર્વ ભૂતો આરંભે અવ્યક્ત હોય છે, મધ્યમાં વ્યક્ત થાય છે અને અંતે ફરી અવ્યક્ત જ થાય છે; તો ત્યાં શોક શાનો?
Verse 29
सम्बन्ध-- आत्मतत्त्व अत्यन्त दुर्बोध होनेके कारण उसे समझानेके लिये भगवान्ने उपर्युक्त शलोकोद्वारा भिन्न-भिन्न प्रकारसे उसके स्वरूपका वर्णन किया: अब अगले शलोकमें उस आत्मतत्त्वके दर्शन
કોઈ વિરળો મહાપુરુષ આ આત્માને આશ્ચર્ય સમાન જુએ છે; બીજો કોઈ વિરળો જ તેને આશ્ચર્ય સમાન વર્ણવે છે; અને બીજો કોઈ અધિકારી પુરુષ તેને આશ્ચર્ય સમાન સાંભળે છે; પરંતુ સાંભળ્યા પછી પણ ઘણા તેને સાચે જાણતા નથી—એટલું સૂક્ષ્મ અને દુર્બોધ છે આત્મતત્ત્વ।
Verse 30
देही नित्यमवध्यो<यं देहे सर्वस्य भारत । तस्मात् सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमहसि,हे अर्जुन! यह आत्मा सबके शरीरमें सदा ही अवध्य है। इस कारण सम्पूर्ण प्राणियोंके लिये तू शोक करनेके योग्य नहीं है
હે ભારત! સર્વના દેહમાં રહેલો આ દેહી આત્મા સદાય અવધ્ય છે; તેથી સર્વ પ્રાણીઓ માટે તારે શોક કરવો યોગ્ય નથી।
Verse 31
सम्बन्ध-- यहाँतक भगवान्ने सांख्ययोगयके अनुसार अनेक युक्तियोंद्वारा नित्य शुद्ध. बुद्ध
પોતાના સ્વધર્મને પણ જોઈને તારે કંપવું નહીં; કારણ કે ક્ષત્રિય માટે ધર્મયુક્ત યુદ્ધથી વધીને બીજું કોઈ શ્રેયસ્કર કર્તવ્ય નથી।
Verse 32
यदृच्छया चोपपन्न॑ स्वर्गद्वारमपावृतम् । सुखिन: क्षत्रिया: पार्थ लभन्ते युद्धमीदूशम्
હે પાર્થ! યદૃચ્છાથી પ્રાપ્ત થયેલું અને સ્વર્ગદ્વાર ખુલ્લું કરનારું એવું યુદ્ધ ભાગ્યવાન ક્ષત્રિયોને જ મળે છે।
Verse 33
अथ चेत् त्वमिमं धर्म्य संग्रामं न करिष्यसि । ततः स्वधर्म कीर्ति च हित्वा पापमवाप्स्यसि,किन्तु यदि तू इस धर्मयुक्त युद्धको नहीं करेगा तो स्वधर्म और कीर्तिको खोकर पापको प्राप्त होगा
પરંતુ જો તું આ ધર્મયુક્ત સંગ્રામ નહીં કરે, તો પોતાનો સ્વધર્મ અને કીર્તિ છોડીને પાપને પ્રાપ્ત થશે।
Verse 34
अकीर्ति चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेडव्ययाम् । सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मिरणादतिरिच्यते,तथा सब लोग तेरी बहुत कालतक रहनेवाली अपकीर्तिका भी कथन करेंगे और माननीय पुरुषके लिये अपकीर्ति मरणसे भी बढ़कर है
સર્વ પ્રાણીઓ તારી અક્ષય અપકીર્તિ પણ કહેશે. અને જે માન-સન્માન પામેલો હોય, તેના માટે અપકીર્તિ મૃત્યુ કરતાં પણ વધુ ભયંકર છે.
Verse 35
भयाद् रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथा: । येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्
મહારથીઓ માનશે કે તું ભયથી રણમાંથી પાછો હટ્યો છે. અને જેમની નજરમાં તું પહેલાં બહુ માન્ય હતો, તેમની નજરમાં જ તું હવે લઘુતા પામશે.
Verse 36
अवाच्यवादांश्न बहून् वदिष्यन्ति तवाहिता: । निन्दन्तस्तव सामर्थ्य ततो दुःखतरं नु किम्
તારા શત્રુઓ તારા સામર્થ્યની નિંદા કરતાં તને અનેક અવાચ્ય વચનો કહેશે. તેનાથી વધુ દુઃખ બીજું શું હોઈ શકે?
Verse 37
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्ग जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् । तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चय:
યુદ્ધમાં હણાઈ જશો તો સ્વર્ગ પામશો; અને જીતશો તો પૃથ્વીનું રાજ્ય ભોગવશો. તેથી, હે કૌંતેય, યુદ્ધ માટે દૃઢ નિશ્ચય કરીને ઊભા થા.
Verse 38
सम्बन्ध-- उपर्युक्त श्लोकम्ों भगवान्ने युद्धका फल राज्ययुख या स्वर्गकी प्राप्तितक बतलाया
સુખ-દુઃખને સમાન કરીને, લાભ-હાનિ તથા જય-પરાજયને પણ સમદૃષ્ટિથી જોઈ, ત્યાર પછી યુદ્ધ માટે પ્રવૃત્ત થા. આ રીતે યુદ્ધ કરવાથી તને પાપ પ્રાપ્ત નહીં થાય.
Verse 39
सम्बन्ध-- यहॉतक भगवान्ने सांख्ययोगके सिद्धान्तसे तथा क्षात्रधर्मकी दृष्टिसे युद्धका औचित्य सिद्ध करके अर्जुनकों समतापूर्वक युद्ध करनेके लिये आज्ञा दी! अब कर्मयोगके सिद्धान्तसे युद्धका औचित्य बतलानेके लिये कर्मयोगके वर्णनकी प्रस्तावना करते हैं-- एषा ते5भिहिता सांख्ये बुद्धियोंगे त्विमां शूणू । बुद्धया युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि
સંજય બોલ્યા—સાંખ્ય (વિવેકજ્ઞાન)ના દૃષ્ટિકોણથી આ બુદ્ધિ તને કહી છે; હવે તેને કર્મયોગરૂપે સાંભળ. હે પાર્થ! આ બુદ્ધિથી યુક્ત થઈ તું કર્મથી ઉત્પન્ન બંધનને સંપૂર્ણપણે ઝાડી નાખીશ—કર્તવ્ય કરશ, પણ ફળના બંધનમાં બંધાઈશ નહીં.
Verse 40
सम्बन्ध-- इस प्रकार कर्मयोगके वर्णनकी प्रस्तावना करके अब उसका रहस्यपूर्ण महत्त्व बतलाते हैं-- नेहाभिक्रमनाशो<स्ति प्रत्यवायोः न विद्यते । स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात्
આ કર્મયોગમાં આરંભનો નાશ થતો નથી અને તેનો કોઈ વિપરીત દોષફળ પણ નથી. આ ધર્મનું થોડું-સું પણ આચરણ મહાભયથી—વિશેષ કરીને જન્મ-મૃત્યુના ભયથી—રક્ષા કરે છે.
Verse 41
सम्बन्ध-- इस प्रकार कर्मयोगका महत्त्व बतलाकर अब उसके आचरणकी विधि बतलानेके लिये पहले उस कर्मयोगरें परम आवश्यक जो सिद्ध कर्मयोगीकी निश्चयात्मिका स्थायी समबुद्धि है. उसका और कर्मयोगरमें बाधक जो सकाम मनुष्योंकी भिन्न-भिन्न बुद्धियाँ हैं; उनका भेद बतलाते हैं-- व्यवसायात्तमिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन । बहुशाखा हानन्ताश्च बुद्धयो5व्यवसायिनाम्
હે કુરુનંદન અર્જુન! આ કર્મયોગમાં નિશ્ચયાત્મિકા બુદ્ધિ એક જ હોય છે; પરંતુ નિશ્ચય વિનાના, કામનાથી ચલિત અને અસ્થિર મનુષ્યોની બુદ્ધિઓ અનેક શાખાઓમાં ફેલાઈ અનંત બની જાય છે.
Verse 42
सम्बन्ध-- अब तीन श्लोकोंगें सकाम भावको त्याज्य बतलानेके लिये सकाम मनुष्योंके स्वभाव; सिद्धान्त और आचार-व्यवहारका वर्णन करते हैं-- यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चित: । वेदवादरता: पार्थ नान्यदस्तीति वादिन:
હે પાર્થ! અવિવેકી લોકો આ પુષ્પિત (દેખાડૂ, અલંકારિક) વાણી બોલે છે—વેદવાક્યોના વાદમાં રત રહી ‘આથી પરે કશું નથી’ એમ કહેનારા.
Verse 43
कामात्मान: स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् । क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति
હે અર્જુન! જેમનો સ્વભાવ જ કામના છે, જે સ્વર્ગને જ પરમ લક્ષ્ય માને છે, અને જે જન્મ તથા કર્મફળ આપનારી—ભોગ અને ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરવા માટે—અनेक વિશેષ ક્રિયાઓથી ભરેલી વાતોનું પ્રચાર કરે છે.
Verse 44
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापह्तचेतसाम् | व्यवसायात्मिका बुद्धि: समाधौ न विधीयते
ભોગ અને ઐશ્વર્યમાં આસક્ત, અને તે (મોહક, ફળનું પ્રલોભન આપતી) વાણીથી જેમનું ચિત્ત અપહૃત થયું છે—તેમને સમાધિમાં સ્થિર કરનારી નિશ્ચયાત્મિકા, એકાગ્ર બુદ્ધિ સ્થાપિત થતી નથી।
Verse 45
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन । निर्दन्दो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्
હે અર્જુન! વેદો મુખ્યત્વે ત્રિગુણોના ક્ષેત્રમાં કાર્ય કરે છે; તેથી તું ત્રિગુણાતીત થા. હર્ષ-શોકાદિ દ્વંદ્વોથી મુક્ત રહ, નિત્ય શુદ્ધ સત્ત્વમાં સ્થિર રહ, યોગક્ષેમની ચિંતા ન કર, અને આત્મસંયમી થા।
Verse 46
यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके । तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मगस्प विजानत:
ચારેય તરફ પાણી ભરપૂર હોય ત્યારે નાનાં કૂવામાં જેટલો ઉપયોગ રહે, બ્રહ્મને તત્ત્વથી જાણનારા બ્રાહ્મણ માટે સર્વ વેદોનો ઉપયોગ એટલો જ રહે છે।
Verse 47
सम्बन्ध-- इस प्रकार समबुद्धिरूप कर्मगोगका और उसके फलका महत्त्व बतलाकर अब दो श्लोकोर्ें भगवान् कर्मयोगका स्वरूप बतलाते हुए अर्जुनको कर्मयोगर्ें स्थित होकर कर्म करनेके लिये कहते हैं-- कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सड्रो5स्त्वकर्मणि
તારો અધિકાર માત્ર કર્મ કરવામાં છે; તેના ફળોમાં ક્યારેય નથી. તેથી કર્મફળને હેતુ બનાવી કર્મ ન કર, અને અકર્મમાં પણ તારી આસક્તિ ન થાય।
Verse 48
योगस्थ: कुरु कर्माणि सज्ुूं त्यक्त्वा धनंजय । सिद्धयसिद्धयो: समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते
હે ધનંજય! આસક્તિ ત્યજી યોગમાં સ્થિત રહીને કર્તવ્ય કર્મ કર. સિદ્ધિ અને અસિદ્ધિમાં સમાન રહ—આ સમત્વને જ યોગ કહેવામાં આવે છે।
Verse 49
सम्बन्ध-- इस प्रकार कर्मयोगकी प्रक्रिया बतलाकर अब सकामभावकी निन््दा और समभावरूप बुद्धियोगका महत्त्व प्रकट करते हुए भगवान् अर्जुनिको उसका आश्रय लेनेके लिये आज्ञा देते हैं-- दूरेण हाावरं कर्म बुद्धियोगाद््र धनंजय । बुद्धो शरणमन्विच्छ कृपणा: फलहेतव:
સંજય બોલ્યા—કર્મયોગની રીત સમજાવીને ભગવાન હવે કામનાથી પ્રેરિત કર્મની નિંદા કરે છે અને સમત્વરૂપ બુદ્ધિયોગનું મહત્ત્વ પ્રગટ કરીને અર્જુનને તેનો આશ્રય લેવા કહે છે— “હે ધનંજય! બુદ્ધિયોગની તુલનામાં સ્વાર્થફળ માટેનું કર્મ બહુ જ નીચ છે. તેથી સમબુદ્ધિમાં શરણ લે; કારણ કે જે માત્ર ફળ માટે કર્મ કરે છે તે દયનીય છે—લાભ-હાનિના બંધનમાં બંધાયેલા.”
Verse 50
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते । तस्माद् योगाय युज्यस्व योग: कर्मसु कौशलम्
સંજય બોલ્યા—“સમબુદ્ધિથી યુક્ત પુરુષ આ જ જીવનમાં પુણ્ય અને પાપ—બન્ને—ત્યજી દે છે, એટલે તેમના બંધનકારક ફળથી મુક્ત થાય છે. તેથી સમત્વરૂપ યોગમાં જોડાઈ જા; કારણ કે યોગ જ કર્મોમાં કુશળતા છે—બંધન વિના કર્મ કરવાની કલા.”
Verse 51
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिण: । जन्मबन्धविनिर्मुक्ता: पद गच्छन्त्यनामयम्र
સંજય બોલ્યા—“કારણ કે સમબુદ્ધિથી યુક્ત જ્ઞાનીજન કર્મોથી ઉત્પન્ન થતું ફળ ત્યજીને જન્મબંધનથી મુક્ત થાય છે અને નિર્વિકાર, અનામય પરમ પદને પ્રાપ્ત કરે છે.”
Verse 52
सम्बन्ध-- भगवान्ने कर्मयोगके आचरणद्वारय अनामय पदकी प्राप्ति बतलायी
સંજય બોલ્યા—“જ્યારે તારી બુદ્ધિ મોહરૂપ કાદવને સંપૂર્ણ રીતે પાર કરી જશે, ત્યારે જે સાંભળ્યું છે અને જે હજી સાંભળવાનું બાકી છે—ઇહલોક-પરલોકના ભોગોના વચનો અને ઉપદેશો—બધા પ્રત્યે તને નિર્વેદ, વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત થશે.”
Verse 53
श्रुतिविप्रतिपन्ना* ते यदा स्थास्यति निश्चला । समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि
સંજય બોલ્યા—“વિવિધ વચનો સાંભળવાથી ગૂંચવાયેલી તારી બુદ્ધિ જ્યારે પરમાત્મામાં નિશ્ચલ બની સ્થિર રહેશે અને સમાધિમાં પણ અચલ રહેશે, ત્યારે તું યોગને પ્રાપ્ત કરીશ—અર્થાત્ પરમાત્મા સાથે તારો નિત્ય સંયોગ થઈ જશે.”
Verse 54
सम्बन्ध-- पूर्वश्लीकोंगें भगवान्ूने यह बात कही कि जब वुम्हारी बुद्धि परमात्मामें निश्चल ठहर जायगी
અર્જુને કહ્યું—હે કેશવ! સમાધિમાં સ્થિત સ્થિતપ્રજ્ઞ પુરુષનું લક્ષણ શું છે? તે કેવી રીતે બોલે છે? કેવી રીતે બેસે છે? અને કેવી રીતે ચાલે છે?
Verse 55
अर्जुन बोले--हे केशव! समाधिमें स्थित परमात्माको प्राप्त हुए स्थिरबुद्धि पुरुषका क्या लक्षण है? वह स्थिरबुद्धि पुरुष कैसे बोलता है, कैसे बैठता है और कैसे चलता है? ।।
શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે પાર્થ! જ્યારે મનમાં ઊપજેલી સર્વ કામનાઓને મનુષ્ય સંપૂર્ણપણે ત્યજી દે છે અને આત્મામાં જ આત્માથી સંતોષ પામે છે, ત્યારે તે સ્થિતપ્રજ્ઞ કહેવાય છે.
Verse 56
सम्बन्ध-- अब दी “लोकोमें स्थितप्रज्ञ कैसे बोलता है” इस दूसरे प्रश्नका उत्तर दिया जाता है-- दुःखेष्वनुद्विग्नमना: सुखेषु विगतस्पृह: । वीतरागभयक्रोध: स्थितधीर्मुनिरुच्यते
દુઃખોમાં જેના મનમાં ઉદ્વેગ થતો નથી, સુખોમાં જે સર્વથા નિઃસ્પૃહ રહે છે, અને જેના રાગ, ભય તથા ક્રોધ નાશ પામ્યા છે—એવો મુનિ સ્થિરબુદ્ધિ કહેવાય છે.
Verse 57
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत् तत् प्राप्प शुभाशुभम् । नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतेष्ठिता
જે સર્વત્ર આસક્તિરહિત રહે છે અને શુભ કે અશુભ જે કંઈ પ્રાપ્ત થાય ત્યારે ન આનંદિત થાય છે ન દ્વેષ કરે છે—તેની પ્રજ્ઞા દૃઢ રીતે પ્રતિષ્ઠિત છે.
Verse 58
सम्बन्ध-- अब भगवान् 4वह कैसे बैठता है?” इस तीसरे प्रश्नका उत्तर देते हैं यदा संहरते चायं कूर्मो5ड्रानीव सर्वश: । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता
જેમ કાચબો પોતાના અંગોને સર્વ તરફથી અંદર ખેંચી લે છે, તેમ જ્યારે આ પુરુષ ઇન્દ્રિયોને ઇન્દ્રિયવિષયોથી સર્વથા હટાવી લે છે—ત્યારે તેની પ્રજ્ઞા દૃઢ રીતે પ્રતિષ્ઠિત છે.
Verse 59
सम्बन्ध-- पूर्वश्लीकर्में तीसरे प्रश्षका उत्तर देते हुए स्थितप्रज्ञके बैठनेका प्रकार बतलाकर अब उसमें होनेवाली शंकाओंका समाधान करनेके लिये अन्य प्रकारसे किये जानेवाले इन्द्रियसंयमकी अपेक्षा स्थितप्रज्ञके इन्द्रियसंयमकी विलक्षणता दिखलाते हैं-- विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिन: । रसवर्ज रसो<प्यस्य परं दृष्टवा निवर्तते
ઇન્દ્રિયોથી વિષયો ન ગ્રહણ કરનાર પુરુષ પાસે વિષયો તો નિવૃત્ત થાય છે, પરંતુ તેમનો ‘રસ’—આસક્તિ—બાકી રહે છે; પરંતુ જેણે પરમ તત્ત્વનું દર્શન કર્યું છે, તેનો એ રસ પણ નિવૃત્ત થઈ જાય છે.
Verse 60
सम्बन्ध-- आसक्तिका नाश और इन्द्रियसंयम नहीं होनेसे क्या हानि है? इसपर कहते हैं-- यततो हापि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चित: । इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मन:
હે કૌન્તેય! પ્રયત્ન કરતો વિવેકી પુરુષ પણ—આ ઉગ્ર સ્વભાવવાળી ઇન્દ્રિયો—તેનું મન બળજબરીથી ખેંચી લે છે.
Verse 61
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्पर: । वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतेष्ठिता
અતએવ તે સર્વ ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખીને, યોગમાં સ્થિત થઈ, મને પરમ લક્ષ્ય માની ધ્યાનમાં બેસે; કારણ કે જેના ઇન્દ્રિયો વશમાં હોય તેની પ્રજ્ઞા સ્થિર થાય છે.
Verse 62
सम्बन्ध-- उपर्युक्त प्रकारसे मनसहित इन्द्रियॉको वशर्मोें न करनेसे और भगवत्परायण न होनेसे क्या हानि है? यह बात अब दो *लोकोंमें बतलायी जाती है-- ध्यायतो विषयान् पुंस: सड़स्तेषूपजायते । सड्त् संजायते काम: कामात् क्रोधोडभिजायते
વિષયોનું ચિંતન કરનાર પુરુષને તેમાં આસક્તિ થાય છે; આસક્તિથી કામના જન્મે છે અને કામનામાં વિઘ્ન પડે ત્યારે ક્રોધ જન્મે છે.
Verse 63
क्रोधाद् भवति सम्मोह: सम्मोहात् स्मृतिविशभ्रम: । स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति
ક્રોધથી મોહ થાય છે; મોહથી સ્મૃતિમાં ભ્રમ થાય છે; સ્મૃતિભ્રંશથી બુદ્ધિનો નાશ થાય છે; અને બુદ્ધિ નાશ પામે ત્યારે મનુષ્ય પતન પામે છે.
Verse 64
सम्बन्ध--इस प्रकार मनसहित इन्द्रियोंको वशर्ें न करनेवाले मनुष्यके पतनका क्रम बतलाकर अब भगवान् :स्थितप्रज्ञ योगी कैसे चलता है” इस चौथे प्रश्कका उत्तर आरम्भ करते हुए पहले दो शलोकोरमें जिसके मन और इन्रियाँ वशरमें होते हैं. ऐसे साधकद्वारा विषयोंगें विचरण किये जानेका प्रकार और उसका फल बतलाते हैं-- रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियै श्षरन् । आत्मवश्यैर्विधियात्मा प्रसादमधिगच्छति
પરંતુ જેનું અંતઃકરણ પોતાના વશમાં છે, એવો સાધક રાગ-દ્વેષથી રહિત અને નિયંત્રિત ઇન્દ્રિયો દ્વારા વિષયોમાં વિચરતો પણ અંતઃકરણની પ્રસન્નતા (પ્રસાદ) પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 65
प्रसादे सर्वदु:ःखानां हानिरस्योपजायते । प्रसन्नचेतसो हाशु बुद्धि: पर्यवतिछते
અંતઃકરણમાં પ્રસન્નતા (પ્રસાદ) પ્રગટે ત્યારે તેના સર્વ દુઃખોનો નાશ થાય છે; અને પ્રસન્નચિત્ત કર્મયોગીની બુદ્ધિ શીઘ્ર જ વિખેરાયેલા વિષયોથી પરાવર્તિત થઈ એક પરમાત્મામાં દૃઢપણે સ્થિર થાય છે.
Verse 66
सम्बन्ध--इस प्रकार मन और इन्द्रियोंको वशर्में करके अनासक्तभावसे इन्द्रियोंद्रारा व्यवहार करनेवाले साधकको युख
જેણે મન અને ઇન્દ્રિયો જીત્યા નથી, એવા અયુક્ત પુરુષમાં નિશ્ચયાત્મિકા બુદ્ધિ નથી; અને તેના અંતઃકરણમાં ભાવના (ધ્યાનભાવ) પણ નથી. ભાવનાહીનને શાંતિ મળતી નથી; અને અશાંતને સુખ ક્યાંથી મળે?
Verse 67
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनो5नु विधीयते । तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि
કારણ વિષયોમાં વિચરતી ઇન્દ્રિયોમાં મન જે ઇન્દ્રિયને અનુસરે છે, તે એક જ ઇન્દ્રિય અયુક્ત પુરુષની પ્રજ્ઞા હરી લે છે—જેમ પાણીમાં ચાલતી નાવને પવન વહેંચી લઈ જાય છે.
Verse 68
तस्माद् यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वश: । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता
અતએવ, હે મહાબાહો! જેના ઇન્દ્રિયો ઇન્દ્રિયવિષયોથી સર્વ રીતે નિયંત્રિત છે, તેની જ પ્રજ્ઞા સ્થિર છે.
Verse 69
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुने:
જે અવસ્થા સર્વ પ્રાણીઓ માટે રાત્રિ સમાન છે, તેમાં સંયમી યોગી જાગે છે; અને જેમાં સર્વ પ્રાણીઓ જાગે છે, તે તત્ત્વદર્શી મુનિ માટે રાત્રિ સમાન છે.
Verse 70
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमाप: प्रविशन्ति यद्धत् तद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्रोति न कामकामी
જેમ અનેક નદીઓનું પાણી સતત ભરાતાં હોવા છતાં અચલ-પ્રતિષ્ઠિત સમુદ્રમાં પ્રવેશીને તેને વિચલિત કરતું નથી, તેમ જ સર્વ કામનાઓ જેમાં પ્રવેશ કરીને પણ કોઈ વિકૃતિ ઊભી કરતી નથી—એ જ પુરુષ શાંતિ પામે છે; ભોગકામી નહીં.
Verse 71
सम्बन्ध-- स्थितप्रज्ञ कैसे चलता है?” अर्जुनका यह चौथा प्रश्न परमात्माको प्राप्त हुए पुरुषके विषयमें ही था; किंतु यह प्रश्न आचरणविषयक होनेके कारण उसके उत्तरमें चौंसठवें *लोकसे यहॉतक किस प्रकार आचरण करनेवाला मनुष्य शीघ्र स्थितप्रज्ञ बन सकता है, कौन नहीं बन सकता और जब मनुष्य स्थितप्रज्ञ हो जाता है उस समय उसकी कैसी स्थिति होती है--ये सब बातें बतलायी ययीं। अब उस चौथे प्रश्नका स्पष्ट उत्तर देते हुए स्थितप्रज्ञ पुरुषके आचरणका प्रकार बतलाते हैं-- विहाय कामान् य: सर्वान् पुमां श्वरति निःस्पृहः । निर्ममो निरहंकार: स शान्तिमधिगच्छति
જે પુરુષ સર્વ કામનાઓ ત્યજીને નિઃસ્પૃહ થઈ વિચરે છે—નિર્મમ, નિરહંકાર—એ જ શાંતિને પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 72
जो पुरुष सम्पूर्ण कामनाओंको त्यागकर ममतारहित, अहंकाररहित और स्पृहारहित हुआ विचरता है, वही शान्तिको प्राप्त होता है अर्थात् वह शान्तिको प्राप्त है ।।
હે પાર્થ! આ બ્રાહ્મી સ્થિતિ છે; તેને પ્રાપ્ત કરીને યોગી ફરી કદી મોહમાં પડતો નથી. અને અંતકાળે પણ તેમાં સ્થિત રહી બ્રહ્મનિર્વાણ (મોક્ષ) પ્રાપ્ત કરે છે.
Frequently Asked Questions
The problem of acting under ethical strain without accruing binding consequence is addressed by prescribing action grounded in duty and discipline, while relinquishing possessiveness toward outcomes and dissolving desire-based intention.
Avatāra is presented as a periodic self-manifestation oriented to stabilizing moral order: protecting constructive conduct, curbing disruptive conduct, and re-establishing dharma when it declines, without compromising the divine’s imperishability.
Yes: it asserts that true understanding of the divine nature of birth and action, and the acquisition of knowledge that cuts doubt, leads to liberation from rebirth and prevents action from binding the agent.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.