Adhyaya 18

Verse 136

ऊर्ध्वगात्मा पशुपतिर्वातरंहा मनोजव: । चन्दनी पद्मनालाग्र: सुरभ्युत्तरणो नर:,८६६ ऊर्ध्वगात्मा--देश-काल-वस्तुकृत उपाधिसे अतीत स्वरूपवाले, ८६७ पशुपति: --जीवोंके स्वामी, ८६८ वातरंहा:--वायुके समान वेगशाली, ८६९ मनोजव:--मनके समान वेगशाली, ८७० चन्दनी--चन्दनचर्चित अंगवाले, ८७१ पद्मनालाग्र:--पदानालके मूल विष्णुस्वरूप, ८७२ सुरशभ्युत्तरण:--सुरभिको नीचे उतारनेवाले, ८७३ नरः-- पुरुषरूप

તે ઊર્ધ્વગ આત્મસ્વરૂપવાળો, સર્વ જીવોનો સ્વામી છે; વાયુ સમ વેગવાન અને મન સમ શીઘ્રગામી છે. તેના અંગો ચંદનથી સુશોભિત છે; તે પદ્મનાળના અગ્રભાગ સમ સારભૂત છે; અને નરરૂપે સૂરભીને નીચે ઉતારનાર પણ તે જ છે.

Verse 137

कर्णिकारमहास्रग्वी नीलमौलि: पिनाकधृत्‌ । उमापतिरुमाकान्तो जाह्नवीधृदुमाधव:,८७४ कर्णिकारमहास्रग्वी--कनेरकी बहुत बड़ी माला धारण करनेवाले, ८७५ नीलमौलि:--मस्तकपर नीलमणिमय मुकुट धारण करनेवाले, ८७६ पिनाकधृत्‌--पिनाक धनुषको धारण करनेवाले, ८७७ उमापति:--उमा--ब्रह्मविद्याके स्वामी, ८७८ उमाकान्तः --पार्वतीके प्राण-प्रियतम, ८७९ जाह्नवीधृत्‌--गंगाको मस्तकपर धारण करनेवाले, ८८० उमाधव:--पार्वतीपति

તે કર્ણિકાર પુષ્પોની મહામાળા ધારણ કરનાર, નীলમણિ-શિરોમણિથી શોભિત મસ્તકવાળો; પિનાક ધનુષ ધારણ કરનાર છે. તે ઉમાપતિ, ઉમાકાંત; જાહ્નવી (ગંગા)ને મસ્તક પર ધારણ કરનાર; અને ઉમાધવ છે.

Verse 138

वरो वराहो वरदो वरेण्य: सुमहास्वन: । महाप्रसादो दमन: शत्रुहा श्वेतपिज्रल:,८८१ वरो वराह:--श्रेष्ठ वराहरूपधारी भगवान्‌, ८८२ वरदा:--वरदाता, ८८३ वरेण्य:--स्वामी बनाने योग्य, ८८४ सुमहास्वन:--महान्‌ गर्जना करनेवाले, ८८५ महाप्रसाद:--भक्तोंपर महान्‌ अनुग्रह करनेवाले, ८८६ दमन:--दुष्टोंका दमन करनेवाले, ८८७ शत्रुहा-शत्रुनाशक, ८८८ श्वैेतपिड्ुल:--अर्धनारीनरेश्वर वेशमें श्वेत-पिंगल वर्णवाले

તે શ્રેષ્ઠ વરાહરૂપ, વરદાતા અને વરણીય છે. તેની ગર્જના મહાન અને પ્રચંડ છે. તે ભક્તો પર મહાપ્રસાદ કરનાર, દુષ્ટોનું દમન કરનાર, શત્રુહંતા, અને શ્વેત-પિંગળ તેજથી દીપ્તિમાન છે.

Verse 139

पीतात्मा परमात्मा च प्रयतात्मा प्रधानधृत्‌ । सर्वपारश्वमुखस्त्रयक्षो धर्मसाधारणो वर:,८८९ पीतात्मा--हिरण्मय पुरुष, ८९० परमात्मा-परत्रह्म परमेश्वर, ८९१ प्रयतात्मा--विशुद्धचित्त, ८९२ प्रधानधृत--जगत्‌के कारणभूत त्रिगुणमय प्रधानके अधिष्ठानस्वरूप, ८९३ सर्वपार्श्वमुख:--सम्पूर्ण दिशाओंकी ओर मुखवाले, ८९४ त्र्यक्ष:-- त्रिनेत्रधारी, ८९५ धर्मसाधारणो वर:--धर्म-पालनके अनुसार वर देनेवाले

વાયુએ કહ્યું— તે સુવર્ણમય આત્મા અને પરમાત્મા છે; તેનું અંતઃકરણ સંયમિત અને શુદ્ધ છે; જગતના આદિકારણરૂપ પ્રધાનને તે ધારણ કરે છે. સર્વ દિશાઓ તરફ મુખ ધરાવનાર, ત્રિનેત્રધારી, ધર્મ અનુસાર વર આપનાર—ધર્મને સૌ માટે સામાન્ય માપદંડ બનાવનાર ઉત્તમ પ્રભુ છે.

Verse 140

चराचरात्मा सूक्ष्मात्मा अमृतो गोवृषेश्चर: । साध्यर्षिवसुरादित्यो विवस्वान्‌ सवितामृत:,८९६ चराचरात्मा--चराचर प्राणियोंके आत्मा, ८९७ सूक्ष्मात्मा--अति सूक्ष्मस्वरूप, ८९८ अमृतो गोवृषेश्चवर:--निष्काम धर्मके स्वामी, ८९९ साध्यर्षि:--साध्य देवताओंके आचार्य, ९०० आदित्यो वसु:--अदितिकुमार वसु, ९०१ विवस्वान्‌ सवितामृत:-- किरणोंसे सुशोभित एवं जगत्‌को उत्पन्न करनेवाले अमृतस्वरूप सूर्य

વાયુએ કહ્યું— તે ચર અને અચર સર્વ પ્રાણીઓનો અંતરાત્મા છે; તેનું સ્વરૂપ અતિ સૂક્ષ્મ છે. તે અમર છે અને ‘ગો-વૃષ’—ધર્મવ્યવસ્થા—નો અધિપતિ છે. તે સાધ્યો અને ઋષિઓનો આચાર્ય છે; તે વસુઓ અને આદિત્યોમાં ગણાય છે; તે જ વિવસ્વાન્, સવિતા—કિરણોથી દીપ્ત, અમૃતસ્વરૂપ સૂર્ય—જે જગતને ઉત્પન્ન કરી તેને તેજ આપે છે.

Verse 141

व्यास: सर्ग: सुसंक्षेपो विस्तर: पर्ययो नरः । ऋतु: संवत्सरो मास: पक्ष: संख्यासमापन:,९०२ व्यास:--पुराण-इतिहास आदिके स्रष्टा वेदव्यासस्वरूप, ९०३ सर्ग:सुसंक्षेपो विस्तर:--संक्षिप्त और विस्तृत सृष्टिस्वरूप, ९०४ पर्ययो नर:--सब ओरसे व्याप्त करनेवाले वैश्वानरस्वरूप, ९०५ ऋतु:--ऋतुरूप, ९०६ संवत्सर:--संवत्सररूप, ९०७ मास:--मासरूप, ९०८ पक्ष:--पक्षरूप, ९०९ संख्यासमापन:--पूर्वोक्त ऋतु आदिकी संख्या समाप्त करनेवाले पर्व (संक्रान्ति, दर्श, पूर्णणासादि) रूप

વાયુએ કહ્યું— તે વ્યાસ છે; તે જ સર્ગ—સૃષ્ટિનો પ્રવાહ—છે. સૃષ્ટિનું સંક્ષિપ્ત સ્વરૂપ પણ તે જ છે અને વિસ્તૃત સ્વરૂપ પણ તે જ. તે સર્વવ્યાપી વૈશ્વાનર-સ્વરૂપ ‘નર’ છે. તે જ ઋતુ, સંવત્સર, માસ, પક્ષ અને ‘સંખ્યા-સમાપન’—કાળગણનાને પૂર્ણ કરનાર પર્વ-સંધિઓ—છે.

Verse 142

कला: काष्ठा लवा मात्रा मुहूर्ताहःक्षपा: क्षणा: । विश्वेक्षेत्र प्रजाबीज॑ लिड्रमाद्यस्तु निर्गम:,९१० कला:, ९११ काष्ठा:, ९१२ लवा:, ९१३ मात्रा:--(इत्यादि कालावयवस्वरूप), ९१४ मुहूर्ताह:क्षपा:--मुहूर्त, दिन और रात्रिरूप, ९१५ क्षणा:--क्षणरूप, ९१६ विश्वेक्षेत्रमू--ब्रह्माण्डरूपी वृक्षेके आधार, ९१७ प्रजाबीजम्‌--प्रजाओंके कारणरूप, ९१८ लिज्रम--महत्तत््वस्वरूप, ९१९ आद्यो निर्गमम:--सबसे पहले प्रकट होनेवाले

વાયુદેવે કહ્યું— કલા, કાષ્ઠા, લવ, માત્રા, મુહૂર્ત, દિવસ-રાત અને ક્ષણ—આ બધાં કાળનાં માપ અને વિભાગો છે. તે જ બ્રહ્માંડરૂપ વૃક્ષનું આધાર-ક્ષેત્ર છે; તે જ સર્વ પ્રજાઓનું બીજ-કારણ છે; તે જ અવ્યક્તનું અનુમાન કરાવતું સૂક્ષ્મ ‘લિંગ’ છે; અને સૃષ્ટિમાં સૌપ્રથમ પ્રગટ થનાર પણ તે જ છે.

Verse 143

सदसद्‌ व्यक्तमव्यक्तं पिता माता पितामह: । स्वर्गद्धारं प्रजाद्वारं मोक्षद्वारं त्रिविष्टपम्‌,९२० सत्‌--सत्स्वरूप, ९२१ असत्‌--असस्त्वरूप, ९२२ व्यक्तम्‌--साकाररूप, ९२३ अव्यक्तम--निराकाररूप, ९२४ पिता, ९२५ माता, ९२६ पितामह:, ९२७ स्वर्गद्वारम--स्वर्गके साधनस्वरूप, ९२८ प्रजाद्वारम--प्रजाके कारण, ९२९ मोक्षद्वारम्‌ --मोक्षके साधनस्वरूप, ९३० त्रिविष्टपम्‌--स्वर्गके साधनस्वरूप

વાયુએ કહ્યું— તે જ સત્ છે અને અસત્ પણ; તે જ વ્યક્ત છે અને અવ્યક્ત પણ. તે જ પિતા, તે જ માતા અને તે જ પિતામહ. તે જ સ્વર્ગનું દ્વાર, પ્રજાનું દ્વાર અને મોક્ષનું દ્વાર—તે જ ત્રિવિષ્ટપ, એટલે સ્વર્ગલોક, સ્વયં છે.

Verse 144

निर्वाणं ह्वादनश्वैव ब्रह्मतोक: परा गति: । देवासुरविनिर्माता देवासुरपरायण:,९३१ निर्वाणम्‌--मोक्षस्वरूप, ९३२ ह्वादन:--आनन्द प्रदान करनेवाले, ९३३ ब्रह्मलोक:--ब्रह्मलोकस्वरूप, ९३४ परा. गतिः--सर्वोत्कृष्ट गतिस्वरूप, ९३५ देवासुरविनिर्माता--देवताओं तथा असुरोंके जन्मदाता, ९३६ देवासुरपरायण:-- देवताओं तथा असुरोंके परम आश्रय

વાયુદેવે કહ્યું—એ જ નિર્વાણ (મોક્ષ) છે, એ જ આનંદ આપનાર છે, અને એ જ બ્રહ્મલોક-સ્વરૂપ પરમ ગતિ છે. દેવો અને અસુરો—બન્નેનો સર્જક એ જ છે, અને દેવાસુર બન્નેનો પરમ આશ્રય પણ એ જ છે.

Verse 145

देवासुरगुरुर्देवो देवासुरनमस्कृत: । देवासुरमहामात्रो देवासुरगणाश्रय:,९३७ देवासुरगुरु:--देवताओं और असुरोंके गुरु, ९३८ देव:--परम देवस्वरूप, ९३९ देवासुरनमस्कृत:--देवताओं और असुरोंसे वन्दित, ९४० देवासुरमहामात्र:--देवताओं और असुरोंसे अत्यन्त श्रेष्ठ, ९४१ देवासुरगणाश्रय:--देवताओं तथा असुरगणोंके आश्रय लेने योग्य

વાયુએ કહ્યું—એ દેવો અને અસુરો બન્નેનો ગુરુ છે; એ પરમ દેવસ્વરૂપ છે, જેને દેવાસુર સૌ નમસ્કાર કરે છે. એ સર્વમાં શ્રેષ્ઠ છે અને દેવો તથા અસુરગણો માટે આશ્રય છે.

Verse 146

देवासुरगणाध्यक्षो देवासुरगणाग्रणी: । देवातिदेवो देवर्षिदेवासुरवरप्रद:,९४२ देवासुरगणाध्यक्ष:--देवताओें तथा असुरगणोंके अध्यक्ष, ९४३ देवासुरगणाग्रणी:--देवताओं तथा असुरोंके अगुआ, ९४४ देवातिदेव:--देवताओंसे बढ़कर महादेव, ९४५ देवर्षि:--नारदस्वरूप, ९४६ देवासुरवरप्रद:--देवताओं और असुरोंको भी वरदान देनेवाले

વાયુએ કહ્યું—એ દેવાસુરગણોના અધ્યક્ષ છે, તેમનો અગ્રણી નેતા છે. એ દેવોથી પણ પર દેવ છે, દિવ્ય ઋષિ છે, અને દેવો તથા અસુરોને પણ વરદાન આપનાર છે.

Verse 147

देवासुरेश्वरो विश्वो देवासुरमहे श्वरः । सर्वदेवमयो<चिन्त्यो देवतात्मा55त्मसम्भव:

વાયુએ કહ્યું—એ દેવો અને અસુરોનો ઈશ્વર છે, સર્વવ્યાપી વિશ્વસ્વરૂપ છે, દેવાસુરોનો મહેશ્વર છે. એ સર્વદેવમય છે, મનથી અચિંત્ય છે; એ દેવતાઓનો અંતરાત્મા છે અને સ્વયંભૂ છે.

Verse 148

९४७ देवासुरेश्वर:--देवताओं और असुरोंके ईश्वर, ९४८ विश्व:--विराट्‌ स्वरूप, ९४९ देवासुरमहेश्वर:--देवताओं और असुरोंके महान्‌ ईश्वर, ९५० सर्वदेवमय:--सम्पूर्ण देवस्वरूप, ९५१ अचिन्त्य:--अचिन्त्यस्वरूप, ९५२ देवतात्मा--देवताओंके अन्तरात्मा, ९५३ आत्मसम्भव:--स्वयम्भू ।। उद्धित्‌ त्रिविक्रमो वैद्यो विरजो नीरजो5मर: । ईड्यो हस्तीथश्चरो व्याप्रो देवसिंहो नरर्षभ:,९५४ उदभित्‌--वृक्षादिस्वरूप, ९५५ त्रिविक्रम:--तीनों लोकोंको तीन चरणोंसे नाप लेनेवाले भगवान्‌ वामन, ९५६ वैद्य:--वैद्यस्वरूप, ९५७ विरज:--रजोगुणरहित, ९५८ नीरज:--निर्मल, ९५९ अमर:--नाशरहित, ९६० ईड्य:--स्तुतिके योग्य, ९६१ हस्ती श्वरः --ऐरावत हस्तीके ईश्वर--इन्द्रस्वरूप, ९६२ व्याप्र:--सिंहस्वरूप, ९६३ देवसिंह:-- देवताओंमें सिंहके समान पराक्रमी, ९६४ नर्षभ:--मनुष्योंमें श्रेष्ठ

વાયુદેવે કહ્યું—એ ધરતીમાંથી ઉગતા સર્વ વૃક્ષાદિ રૂપે પ્રગટ થાય છે; એ ત્રિવિક્રમ છે જેણે ત્રણ પગલાંથી લોકોને માપ્યા; એ દિવ્ય વૈદ્ય છે; રજોગુણરહિત, નિર્મળ અને અમર છે. એ સ્તુતિયોગ્ય છે; ગજોના ઈશ્વર છે; સદા ચરનાર અને સર્વવ્યાપી છે; એ વ્યાઘ્રસ્વરૂપ, દેવોમાં સિંહ સમ પરાક્રમી, અને મનુષ્યોમાં વૃષભ—અર્થાત્ સર્વશ્રેષ્ઠ પુરુષ છે.

Verse 149

विबुधोड5ग्रवर: सूक्ष्म: सर्वदेवस्तपोमय: । सुयुक्त: शोभनो वच्ञी प्रासानां प्रभवो5व्यय:,९६५ विबुध:--विशेष ज्ञानवान्‌, ९६६ अग्रवर:--यज्ञमें सबसे प्रथम भाग लेनेके अधिकारी, ९६७ सूक्ष्म:--अत्यन्त सूक्ष्मस्वरूप, ९६८ सर्वदेव:--सर्वदेवस्वरूप, ९६९ तपोमय:--तपोमयस्वरूप, ९७० सुयुक्त:--भक्तोंपर कृपा करनेके लिये सब तरहसे सदा सावधान रहनेवाले, ९७१ शोभन:--कल्याणस्वरूप, ९७२ वज्री--वज्रायुधधारी, ९७३ प्रासानां प्रभव:--प्रास नामक अस्त्रकी उत्पत्तिके स्थान, ९७४ अव्यय:-- विनाशरहित

વાયુદેવે કહ્યું—તે વિશેષ જ્ઞાનવાળો વિબુધ છે, યજ્ઞમાં પ્રથમ ભાગ મેળવવાનો અગ્ર અધિકારી; સ્વરૂપે અતિ સૂક્ષ્મ; સર્વદેવમય; તપોમય. ભક્તો પર કૃપા કરવા સદા સુયુક્ત, કલ્યાણસ્વરૂપ, વજ્રધારી; ‘પ્રાસ’ નામના અસ્ત્રનો અવ્યય ઉદ્ભવસ્થાન—અવિનાશી।

Verse 150

गुहः कान्‍्तो निज: सर्ग: पवित्र सर्वपावन: । शृद्धी शृज्धप्रियो बभ्ू राजराजो निरामय:,९७५ गुह:--कुमार कार्तिकेयस्वरूप, ९७६ कान्त:--आनन्दकी पराकाष्ठारूप, ९७७ निज: सर्ग:--सृष्टिसे अभिन्न, ९७८ पवित्रम्‌--परम पवित्र, ९७९ सर्वपावन:--सबको पवित्र करनेवाले, ९८० शुद्भधी--सिंगी नामक बाजा अपने पास रखनेवाले, ९८१ शूड्डप्रिय: --पर्वत-शिखरको पसंद करनेवाले, ९८२ बशभ्ू:--विष्णुस्वरूप, ९८३ राजराज:-- राजाओंके राजा, ९८४ निरामय:--सर्वथा दोषरहित

વાયુએ કહ્યું—તે ગુહ (સ્કંદ) છે, કાંત અને પ્રિય; તેનું પ્રાકટ્ય સૃષ્ટિથી અભિન્ન છે. તે પરમ પવિત્ર અને સર્વને પવિત્ર કરનાર છે. તે શૃંગી (સીંગ) ધારણ કરે છે અને પર્વત-શિખરોને પ્રિય માને છે; તે વિષ્ણુરূপે પણ પ્રગટ થયો. તે રાજરાજ, સર્વથા નિરામય અને નિર્દોષ છે।

Verse 151

अभिराम: सुरगणो विराम: सर्वसाधन: । ललाटाक्षो विश्वदेवो हरिणो ब्रह्म॒वर्चस:,९८५ अभिराम:--आनन्ददायक, ९८६ सुरगण:-- देवसमुदायरूप, ९८७ विराम:-- सबसे उपरत, ९८८ सर्वसाधन:--सभी साधनोंद्वारा साध्य, ९८९ ललाटाक्ष:--ललाटमें तीसरा नेत्र धारण करनेवाले, ९९० विश्वदेव:--सम्पूर्ण विश्वके द्वारा क्रीड़ा करनेवाले, ९९१ हरिण:--मृगरूप, ९९२ ब्रह्म॒वर्चस:--ब्रह्मतेजसे सम्पन्न

વાયુદેવે કહ્યું—તે અભિરામ, આનંદદાયક છે; સુરગણ, દેવસમૂહસ્વરૂપ છે; વિરામ, સર્વ ક્રિયાઓને વિરામ આપનાર છે; સર્વસાધન, સર્વ સાધનો દ્વારા સાધ્ય છે. તે લલાટાક્ષ—લલાટે તૃતીય નેત્ર ધારણ કરનાર; વિશ્વદેવ—સમગ્ર વિશ્વમાં વ્યાપ્ત દિવ્ય સત્તા; હરિણ—મૃગરূপે પ્રગટ; અને બ્રહ્મવર્ચસ—બ્રહ્મતેજથી દીપ્ત છે।

Verse 152

स्थावराणां पतिश्नैव नियमेन्द्रियवर्धन: । सिद्धार्थ:सिद्धभूतार्थो 5चिन्त्य:सत्यव्रत: शुचि:,९९३ स्थावराणां पति:--पर्वतोंके स्वामी हिमाचलादिरूप, ९९४ नियमेन्द्रियवर्धन: --नियमोंद्वारा मनसहित इन्द्रियोंका दमन करनेवाले, ९९५ सिद्धार्थ:--आप्तकाम, ९९६ सिद्धभूतार्थ:--जिसके समस्त प्रयोजन सिद्ध हैं, ९९७ अचिन्त्य:--चित्तकी पहुँचसे परे, ९९८ सत्यव्रत:--सत्यप्रतिज्ञ, ९९९ शुचि:--सर्वथा शुद्ध

વાયુદેવે કહ્યું—તે સ્થાવરોનો અધિપતિ છે—હિમાચલાદિ પર્વતાધિપતિ સમાન. નિયમો દ્વારા મન સહિત ઇન્દ્રિયોને દમન કરી ઇન્દ્રિયજયને દૃઢ કરનાર છે. તે સિદ્ધાર્થ—આપ્તકામ; સિદ્ધભૂતાર્થ—જેનાં સર્વ પ્રયોજન સિદ્ધ છે. તે અચિંત્ય, સત્યવ્રત અને સર્વથા શુચિ છે।

Verse 153

व्रताधिप: परं ब्रह्म भक्तानां परमा गति: । विमुक्तो मुक्ततेजाश्न श्रीमान्‌ श्रीवर्धनी जगत्‌,१००० व्रताधिप:--व्रतोंके अधिपति, १००१ परम्‌--सर्वश्रेष्ठ, १००२ ब्रह्म--देश, काल और वस्तुसे अपरिच्छिन्न चिन्मयतत्त्व, १००३ भक्तानां परमा गति:--भक्तोंके लिये परम गतिस्वरूप, १००४ विमुक्तः--नित्य मुक्त, १००५ मुक्ततेजा:--शत्रुओंपर तेज छोड़नेवाले, १००६ श्रीमान्‌--योगैश्वर्यसे सम्पन्न, १००७ श्रीवर्धन:--भक्तोंकी सम्पत्तिको बढ़ानेवाले, १००८ जगत्‌--जगत्स्वरूप

વાયુદેવે કહ્યું—તે વ્રતાધિપતિ, પરમ બ્રહ્મ છે; ભક્તો માટે તે જ પરમ ગતિ અને આશ્રય છે. તે નિત્ય વિમુક્ત છે; શત્રુઓ પર તે અપ્રતિહત તેજ વરસાવે છે. તે શ્રીમાન—યોગૈશ્વર્યથી સંપન્ન; શ્રીવર્ધની—ભક્તોની સમૃદ્ધિ વધારનાર; અને જગત્સ્વરૂપ છે।

Verse 154

यथाप्रधानं भगवानिति भक्‍त्या स्तुतो मया । यन्न ब्रह्मादयो देवा विदुस्तत्त्वेन नर्षय:

વાયુ બોલ્યા—“ભક્તિપૂર્વક મેં ભગવાનને ‘પ્રધાન-સ્વરૂપ’ કહી સ્તુતિ કરી છે; એ તત્ત્વને બ્રહ્મા આદિ દેવો અને ઋષિઓ પણ યથાર્થ રીતે સંપૂર્ણ જાણતા નથી।”

Verse 155

भक्‍्त्या त्वेवं पुरस्कृत्य मया यज्ञपतिर्विभु:

ભક્તિપૂર્વક મેં આ રીતે સર્વશક્તિમાન યજ્ઞપતિ પ્રભુને અગ્રસ્થાને મૂક્યા—યજ્ઞના પરમ અધિપતિ તરીકે તેમનો આદર કર્યો।

Verse 156

शिवमेश्रि: स्तुवन्‌ देव॑ नामभि: पुष्टिवर्धनी:,जो सदा योगयुक्त एवं पवित्रभावसे रहनेवाला भक्त इन पुष्टिवर्धक नामोंद्वारा भगवान्‌ शिवकी स्तुति करता है, वह स्वयं ही उन परमात्मा शिवको प्राप्त कर लेता है

વાયુ બોલ્યા—જે ભક્ત પવિત્રભાવથી રહે છે, સદા યોગમાં યુક્ત રહે છે અને આ પુષ્ટિવર્ધક નામોથી ભગવાન શિવની સ્તુતિ કરે છે, તે પોતાની ભક્તિસાધનાથી જ પરમાત્મા શિવને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 157

नित्ययुक्तः शुचिर्भक्तः प्राप्रोत्यात्मानमात्मना,जो सदा योगयुक्त एवं पवित्रभावसे रहनेवाला भक्त इन पुष्टिवर्धक नामोंद्वारा भगवान्‌ शिवकी स्तुति करता है, वह स्वयं ही उन परमात्मा शिवको प्राप्त कर लेता है

વાયુ બોલ્યા—નિત્ય યોગયુક્ત, શુચિ અને ભક્ત મનુષ્ય પોતાના આત્મબળથી પરમાત્માને પ્રાપ્ત કરે છે; જે સદા યોગમાં સ્થિત રહી પવિત્રભાવથી આ પુષ્ટિવર્ધક નામોથી ભગવાન શિવની સ્તુતિ કરે છે, તે નિશ્ચયે પરમેશ્વર શિવને જ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 158

एतद्धि परम॑ ब्रह्म परं ब्रह्माधिगच्छति । ऋषयश्चैव देवाश्न स्तुवन्त्येतेन तत्परम्‌,यह उत्तम वेदतुल्य स्तोत्र परब्रह्म परमात्म-स्वरूप शिवको अपना लक्ष्य बनाता है। ऋषि और देवता भी उसके द्वारा उन परमात्मा शिवकी स्तुति करते हैं

વાયુ બોલ્યા—“આ જ પરમ બ્રહ્મ છે; આ (સ્તુતિ/ઉપાસના) દ્વારા પરબ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરવામાં આવે છે. ઋષિઓ અને દેવતાઓ પણ આ જ દ્વારા તે પરમ તત્ત્વની સ્તુતિ કરે છે.”

Verse 159

स्तूयमानो महादेवस्तुष्यते नियतात्मभि: । भक्तानुकम्पी भगवानात्मसंस्थाकरो विभु:,जो लोग मनको संयममें रखकर इन नामोंद्वारा भक्तवत्सल तथा आत्मनिष्ठा प्रदान करनेवाले भगवान्‌ महादेवकी स्तुति करते हैं, उनपर वे बहुत संतुष्ट होते हैं

જે સંયત મનવાળા ભક્તો આ નામો દ્વારા ભક્તવત્સલ તથા આત્મનિષ્ઠા આપનાર ભગવાન મહાદેવની સ્તુતિ કરે છે, તેમના પર તેઓ અત્યંત પ્રસન્ન થાય છે. ભક્તાનુકંપી, સર્વવ્યાપી વિભુ ભગવાન આત્માને આત્મામાં સ્થિર કરનાર છે.

Verse 160

तथैव च मनुष्येषु ये मनुष्या: प्रधानत: । आस्तिका: श्रद्दधानाश्न बहुभिर्जन्मभि: स्तवै:,इसी प्रकार मनुष्योंमें जो प्रधानतः आस्तिक और श्रद्धालु हैं तथा अनेक जन्मतक की हुई स्तुति एवं भक्तिके प्रभावसे मन, वाणी, क्रिया तथा प्रेमभावके द्वारा सोते-जागते, चलते-बैठते और आँखोंके खोलते-मीचते समय भी सदा अनन्यभावसे उन परम सनातनदेव जगदीश्वर शिवका बारंबार ध्यान करते हैं, वे अमित तेजसे सम्पन्न हो जाते हैं तथा जो उन्हींके विषयमें सुनते-सुनाते एवं उन्हींकी महिमाका कथोपकथन करते हुए इस स्तोत्रद्वारा सदा उनकी स्तुति करते हैं, वे स्वयं भी स्तुत्य होकर सदा संतुष्ट होते हैं और रमण करते हैं

એ જ રીતે મનુષ્યોમાં જે મુખ્યત્વે આસ્તિક અને શ્રદ્ધાવાન છે, તથા અનેક જન્મોની સ્તુતિ-ભક્તિના પ્રભાવથી દૃઢ થયેલા છે, તેઓ અમિત તેજથી સંપન્ન બને છે.

Verse 161

भक्‍त्या हाुनन्यमीशानं परं देव॑ सनातनम्‌ | कर्मणा मनसा वाचा भावेनामिततेजस:,इसी प्रकार मनुष्योंमें जो प्रधानतः आस्तिक और श्रद्धालु हैं तथा अनेक जन्मतक की हुई स्तुति एवं भक्तिके प्रभावसे मन, वाणी, क्रिया तथा प्रेमभावके द्वारा सोते-जागते, चलते-बैठते और आँखोंके खोलते-मीचते समय भी सदा अनन्यभावसे उन परम सनातनदेव जगदीश्वर शिवका बारंबार ध्यान करते हैं, वे अमित तेजसे सम्पन्न हो जाते हैं तथा जो उन्हींके विषयमें सुनते-सुनाते एवं उन्हींकी महिमाका कथोपकथन करते हुए इस स्तोत्रद्वारा सदा उनकी स्तुति करते हैं, वे स्वयं भी स्तुत्य होकर सदा संतुष्ट होते हैं और रमण करते हैं

વાયુએ કહ્યું—ભક્તિથી અનન્યભાવપૂર્વક પરમ સનાતન દેવ ઈશાનની ઉપાસના કરો. જે કર્મથી, મનથી, વાણીથી અને ભાવથી જગદીશ્વર શિવનું સતત ધ્યાન કરે છે, તેઓ અમિત તેજથી સંપન્ન થાય છે. અને જે તેમના વિષે સાંભળે-સંભળાવે, તેમની મહિમાનું કથોપકથન કરે અને આ સ્તોત્ર દ્વારા સદા તેમની સ્તુતિ કરે, તેઓ પોતે પણ સ્તુત્ય બની સદા સંતોષમાં રહે અને તેમાં જ રમે છે.

Verse 162

शयाना जाग्रमाणाश्च व्रजन्नुपविशंस्तथा । उन्मिषन्‌ निमिषंश्वैव चिन्तयन्त: पुनः पुन:,इसी प्रकार मनुष्योंमें जो प्रधानतः आस्तिक और श्रद्धालु हैं तथा अनेक जन्मतक की हुई स्तुति एवं भक्तिके प्रभावसे मन, वाणी, क्रिया तथा प्रेमभावके द्वारा सोते-जागते, चलते-बैठते और आँखोंके खोलते-मीचते समय भी सदा अनन्यभावसे उन परम सनातनदेव जगदीश्वर शिवका बारंबार ध्यान करते हैं, वे अमित तेजसे सम्पन्न हो जाते हैं तथा जो उन्हींके विषयमें सुनते-सुनाते एवं उन्हींकी महिमाका कथोपकथन करते हुए इस स्तोत्रद्वारा सदा उनकी स्तुति करते हैं, वे स्वयं भी स्तुत्य होकर सदा संतुष्ट होते हैं और रमण करते हैं

શયન કરતાં હોય કે જાગતાં હોય, ચાલતાં હોય કે બેઠાં હોય, અને આંખો ખોલવા-મીંચવા સુધીમાં પણ—તેઓ વારંવાર (પ્રભુનું) ચિંતન કરે છે.

Verse 163

शृण्वन्त: श्रावयन्तश्न॒ कथयन्तश्न ते भवम्‌ | स्तुवन्तः स्तूयमानाश्न तुष्यन्ति च रमन्ति च,इसी प्रकार मनुष्योंमें जो प्रधानतः आस्तिक और श्रद्धालु हैं तथा अनेक जन्मतक की हुई स्तुति एवं भक्तिके प्रभावसे मन, वाणी, क्रिया तथा प्रेमभावके द्वारा सोते-जागते, चलते-बैठते और आँखोंके खोलते-मीचते समय भी सदा अनन्यभावसे उन परम सनातनदेव जगदीश्वर शिवका बारंबार ध्यान करते हैं, वे अमित तेजसे सम्पन्न हो जाते हैं तथा जो उन्हींके विषयमें सुनते-सुनाते एवं उन्हींकी महिमाका कथोपकथन करते हुए इस स्तोत्रद्वारा सदा उनकी स्तुति करते हैं, वे स्वयं भी स्तुत्य होकर सदा संतुष्ट होते हैं और रमण करते हैं

જે લોકો (પ્રભુની મહિમા) સાંભળે છે, બીજાને સાંભળાવે છે અને ભગવાન ભવનું વર્ણન કરે છે—જે સતત તેમની સ્તુતિ કરે છે અને પોતે પણ સ્તુત્ય છે—તેઓ સંતોષ પામે છે અને આનંદિત રહે છે.

Verse 164

जन्मकोटिसहस्रेषु नानासंसारयोनिषु । जन्तोर्विगतपापस्य भवे भक्ति: प्रजायते,कोटि सहस््र जन्मोंतक नाना प्रकारकी संसारी योनियोंमें भटकते-भटकते जब कोई जीव सर्वथा पापोंसे रहित हो जाता है, तब उसकी भगवान्‌ शिवमें भक्ति होती है

કરોડો-હજારો જન્મો સુધી નાનાપ્રકારની સંસારયોનિઓમાં ભટકતા-ભટકતા જ્યારે કોઈ જીવ સર્વથા પાપરહિત બને છે, ત્યારે તેના હૃદયમાં ભગવાન શિવ પ્રત્યે ભક્તિ પ્રગટે છે.

Verse 165

उत्पन्ना च भवे भक्तिरनन्या सर्वभावत: । भाविन: कारणे चास्य सर्वयुक्तस्य सर्वथा,भाग्यसे जो सर्वसाधनसम्पन्न हो गया है, उसको जगत्‌के कारण भगवान्‌ शिवमें सम्पूर्णभावसे सर्वथा अनन्य भक्ति प्राप्त होती है

જે સર્વ રીતે સમ્પૂર્ણ સાધન-સમ્પન્ન થયો છે, તેમાં જગતના કારણ ભગવાન શિવ પ્રત્યે સર્વભાવથી સર્વથા અનન્ય અને અડગ ભક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 166

एतद्‌ देवेषु दुष्प्रापं मनुष्येषु न लभ्यते । निर्विघ्ना निश्चला रुद्रे भक्तिरव्यभिचारिणी,रद्रदेवमें निश्चल एवं निर्विघ्नरूपसे अनन्य-भक्ति हो जाय--यह देवताओंके लिये भी दुर्लभ है। मनुष्योंमें तो प्रायः ऐसी भक्ति स्वतः नहीं उपलब्ध होती है

રુદ્રદેવ પ્રત્યે નિર્વિઘ્ન, નિશ્ચલ અને અવ્યભિચારિણી (અનન્ય) ભક્તિ—આ દેવતાઓમાં પણ દુર્લભ છે; મનુષ્યોમાં તો એવી ભક્તિ સહેજે મળતી નથી.

Verse 167

तस्यैव च प्रसादेन भक्तिरुत्पद्यते नृणाम्‌ | येन यान्ति परां सिद्धि तद्भागवतचेतस:,भगवान्‌ शंकरकी कृपासे ही मनुष्योंके हृदयमें उनकी अनन्यभक्ति उत्पन्न होती है, जिससे वे अपने चित्तको उन्हींके चिन्तनमें लगाकर परमसिद्धिको प्राप्त होते हैं

એ જ (ભગવાન શંકર) ની કૃપાથી મનુષ્યોમાં ભક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે; એ ભક્તિથી ભગવદ્ભાવમાં સ્થિર થયેલા ચિત્તો પરમ સિદ્ધિને પામે છે.

Verse 168

ये सर्वभावानुगताः: प्रपद्यन्ते महेश्वरम्‌ । प्रपन्नवत्सलो देव: संसारात्‌ तान्‌ समुद्धरेत्‌,जो सम्पूर्ण भावसे अनुगत होकर महेश्वरकी शरण लेते हैं, शरणागतवत्सल महादेवजी इस संसारसे उनका उद्धार कर देते हैं

જે સર્વભાવથી અનુગત થઈ મહેશ્વરની શરણ લે છે, શરણાગતવત્સલ દેવ તેમને આ સંસારથી ઉઠાવી ઉદ્ધાર કરે છે.

Verse 169

एवमन्ये विकुर्वन्ति देवा: संसारमोचनम्‌ । मनुष्याणामृते देवं नान्या शक्तिस्तपोबलम्‌,इसी प्रकार भगवानकी स्तुतिद्वारा अन्य देवगण भी अपने संसारबन्धनका नाश करते हैं; क्योंकि महादेवजीकी शरण लेनेके सिवा ऐसी दूसरी कोई शक्ति या तपका बल नहीं है जिससे मनुष्योंका संसारबन्धनसे छुटकारा हो सके

આ જ રીતે ભગવાનની સ્તુતિ દ્વારા અન્ય દેવગણ પણ પોતાના સંસારબંધનનો નાશ કરે છે; કારણ કે મહાદેવની શરણાગતિ સિવાય મનુષ્યો માટે એવી બીજી કોઈ શક્તિ નથી, ન તપથી ઉત્પન્ન એવું બળ છે, જેના દ્વારા સંસારથી મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય।

Verse 170

इति तेनेन्द्रकल्पेन भगवान्‌ सदसत्पति: । कृत्तिवासा: स्तुतः कृष्ण तण्डिना शुभबुद्धिना,श्रीकृष्ण! यह सोचकर उन इन्द्रके समान तेजस्वी एवं कल्याणमयी बुद्धिवाले तण्डि मुनिने गजचर्मधारी एवं समस्त कार्यकारणके स्वामी भगवान्‌ शिवकी स्तुति की

હે શ્રીકૃષ્ણ! આ રીતે ઇન્દ્ર સમાન તેજસ્વી અને શુભ બુદ્ધિવાળા તંડિ મુનિએ ગજચર્મધારી, સદ્-અસદ્ ના સ્વામી તથા કાર્ય-કારણના અધિપતિ ભગવાન શિવની સ્તુતિ કરી।

Verse 171

स्तवमेतं भगवतो ब्रह्मा स्वयमधारयत्‌ । गीयते च स बुद्धयेत ब्रह्मा शंकरसंनिधौ,भगवान्‌ शंकरके इस स्तोत्रको ब्रह्माजीने स्वयं अपने हृदयमें धारण किया है। वे भगवान्‌ शिवके समीप इस वेदतुल्य स्तुतिका गान करते रहते हैं; अतः सबको इस स्तोत्रका ज्ञान प्राप्त करना चाहिये

વાયુએ કહ્યું—ભગવાનનું આ સ્તોત્ર બ્રહ્માજીએ સ્વયં પોતાના હૃદયમાં ધારણ કર્યું છે; અને શંકરના સાન્નિધ્યમાં બ્રહ્માજી જ તેનું ગાન કરે છે—એવું સમજાય છે. તેથી આ વેદતુલ્ય સ્તુતિનું જ્ઞાન અવશ્ય મેળવવું જોઈએ।

Verse 172

इदं पुण्यं पवित्र च सर्वदा पापनाशनम्‌ | योगदं मोक्षदं चैव स्वर्गदं तोषदं तथा,यह परम पवित्र, पुण्यजनक तथा सर्वदा सब पापोंका नाश करनेवाला है। यह योग, मोक्ष, स्वर्ग और संतोष--सब कुछ देनेवाला है

વાયુદેવે કહ્યું—આ પરમ પુણ્ય અને પવિત્ર છે તથા સદા પાપનાશક છે. આ યોગ આપે છે, મોક્ષ આપે છે, સ્વર્ગ આપે છે અને સંતોષ પણ પ્રદાન કરે છે।

Verse 173

एवमेतत्‌ पठन्ते य एकभक्‍्त्या तु शड्करम्‌ | या गति: सांख्ययोगानां व्रजन्त्येतां गतिं तदा,जो लोग अनन्यभक्तिभावसे भगवान्‌ शिवके स्वरूप-भूत इस स्तोत्रका पाठ करते हैं उन्हें वही गति प्राप्त होती है जो सांख्यवेत्ताओं और योगियोंको मिलती है

આવું જ છે. જે લોકો શંકર પ્રત્યે એકનિષ્ઠ ભક્તિથી આ સ્તોત્રનું પાઠ કરે છે, તેઓને એ જ પરમ ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે જે સાંખ્યના જ્ઞાતાઓ અને યોગીઓને મળે છે।

Verse 174

स्तवमेतं प्रयत्नेन सदा रुद्रस्य संनिधौ । अब्दमेकं चरेद्‌ भक्त: प्राप्रुयादीप्सितं फलम्‌,जो भक्त भगवान्‌ शंकरके समीप एक वर्षतक सदा प्रयत्नपूर्वक इस स्तोत्रका पाठ करता है वह मनोवांछित फल प्राप्त कर लेता है

રુદ્ર (શિવ)ના સાન્નિધ્યમાં સદા પ્રયત્નપૂર્વક આ સ્તોત્રનું પાઠ કરીને એક વર્ષ સુધી નિયમ પાળનાર ભક્ત ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 175

एतद्‌ रहस्यं परम॑ ब्रह्मणो हृदि संस्थितम्‌ । ब्रह्मा प्रोवाच शक्राय शक्र: प्रोवाच मृत्यवे,यह परम रहस्यमय स्तोत्र ब्रह्माजीके हृदयमें स्थित है। ब्रह्माजीने इन्द्रको इसका उपदेश दिया और इन्द्रने मृत्युको

આ પરમ રહસ્ય બ્રહ્માના હૃદયમાં સ્થિત છે. બ્રહ્માએ તેને શક્ર (ઇન્દ્ર)ને કહ્યું અને શક્રે તેને મૃત્યુને ઉપદેશ આપ્યો.

Verse 176

मृत्यु: प्रोवाच रुद्रेभ्यो रुद्रेभ्यस्तण्डिमागमत्‌ । महता तपसा प्राप्तस्तण्डिना ब्रह्मसझनि,मृत्युने एकादश रुद्रोंकोी इसका उपदेश किया। रुद्रोंसे तण्डिको इसकी प्राप्ति हुई। तण्डिने ब्रह्मलोकमें ही बड़ी भारी तपस्या करके इसे प्राप्त किया था

મૃત્યુએ આ ઉપદેશ રુદ્રોને આપ્યો; રુદ્રોથી તે તંડિ સુધી પહોંચ્યો. તંડિએ બ્રહ્મલોકમાં મહાન તપસ્યા દ્વારા તેને પ્રાપ્ત કર્યો હતો.

Verse 177

तण्डि: प्रोवाच शुक्राय गौतमाय च भार्गव: । वैवस्वताय मनवे गौतम: प्राह माधव,माधव! तण्डिने शुक्रको, शुक्रने गौतमको और गौतमने वैवस्वतमनुको इसका उपदेश दिया

હે માધવ! તંડિએ આ ઉપદેશ શુક્રને કહ્યું, શુક્રે ગૌતમને; અને ગૌતમે વૈવસ્વત મનુને ઉપદેશ આપ્યો.

Verse 178

नारायणाय साध्याय समाधिष्ठाय धीमते । यमाय प्राह भगवान्‌ साध्यो नारायणो<च्युत:

સમાધિમાં સ્થિત, પરમ બુદ્ધિમાન, સાધ્ય નામે પ્રસિદ્ધ ભગવાન નારાયણ—અચ્યુત—એ યમને આ વચનો કહ્યા.

Verse 1543

स्तोतव्यमर्च्य वन्द्यं च कः स्तोष्यति जगत्पतिम्‌ । श्रीकृष्ण! इस प्रकार बहुत-से नामोंमेंसे प्रधान-प्रधान नाम चुनकर मैंने उनके द्वारा भक्तिपूर्वक भगवान्‌ शंकरका सावन किया। जिन्हें ब्रह्मा आदि देवता तथा ऋषि भी तत्त्वसे नहीं जानते। उन्हीं स्तवनके योग्य, अर्चनीय और वन्दनीय जगत्पति शिवकी कौन स्तुति करेगा?

જે સ્તુતિને યોગ્ય, અર્ચનાને યોગ્ય અને વંદનાને યોગ્ય છે—એ જગત્પતિનું યથાર્થ સ્તવન કોણ કરી શકે? હે શ્રીકૃષ્ણ! તેમના અનેક નામોમાંથી મુખ્ય મુખ્ય નામો પસંદ કરીને મેં એ નામોથી ભક્તિપૂર્વક ભગવાન શંકરનું સ્તવન કર્યું છે. જેમને બ્રહ્મા આદિ દેવો અને ઋષિઓ પણ તત્ત્વથી જાણતા નથી—એવા સ્તવનાર્હ, અર્ચનીય અને વંદનીય જગત્પતિ શિવની યોગ્ય સ્તુતિ કોણ કરી શકે?

Verse 1556

ततोअभ्यनुज्ञां सम्प्राप्प स्तुतो मतिमतां वर: । इस तरह भक्तिके द्वारा भगवान्‌को सामने रखते हुए मैंने उन्हींसे आज्ञा लेकर उन बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ भगवान्‌ यज्ञपतिकी स्तुति की

પછી તેમની અનુજ્ઞા પ્રાપ્ત કરીને—બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ તરીકે પ્રશંસિત હું—ભક્તિ દ્વારા ભગવાનને સામે સాక్షાત્ રાખીને, તેમની જ સંમતિથી યજ્ઞપતિ પ્રભુની સ્તુતિ કરી।