Adhyaya 43
Naimittika-pralaya and the Theology of Kāla: Seven Suns, Saṃvartaka Fire, Flood, and Varāha Kalpa
પાછલા અધ્યાય પૂર્ણ થયા પછી, સૃષ્ટિ‑વંશ‑મન્વંતર વગેરેનું જ્ઞાન મેળવી ઋષિઓ કૂર્મ‑નારાયણને પ્રતિસર્ગ (દ્વિતીય સર્જન) સમજાવવા વિનંતી કરે છે. ભગવાન પ્રલયના ચાર ભેદ જણાવે છે—નિત્ય, નૈમિત્તિક (કલ્પાંત), પ્રાકૃત (મહત્ થી વિશેષો સુધી તત્ત્વોનો લય) અને આત્યંતિક (જ્ઞાનથી મોક્ષ); આત્યંતિકમાં યોગીનો પરમાત્મામાં અંતિમ લય પણ સૂચિત છે. પછી નૈમિત્તિક‑પ્રલયનું વર્ણન થાય છે—સો વર્ષનો દુષ્કાળ, સાત સૂર્યોનો ઉદય, રુદ્ર‑કાલરુદ્રશક્તિથી પ્રબળ સંવર્તક અગ્નિ મહર્લોક સુધી દહન કરે છે અને જગત એક તેજમાં રૂપાંતરિત થાય છે. ત્યારબાદ ઘન મેઘો અગ્નિ શમાવી સૈકડો વર્ષ વરસાદ કરીને વિશ્વને જલમય કરે છે; અંતે એક જ મહાસાગર રહે છે અને પ્રજાપતિ યોગનિદ્રામાં પ્રવેશે છે. અંતમાં વર્તમાન યુગને સાત્ત્વિક વરાહ‑કલ્પ કહેવામાં આવે છે, ગુણભેદે હરિ/હર/પ્રજાપતિ‑પ્રધાન કલ્પોની વાત આવે છે, અને ભગવાન પોતાને મંત્ર, યજ્ઞ, ક્ષેત્રજ્ઞ, પ્રકૃતિ તથા કાળરૂપ સર્વવ્યાપી જાહેર કરીને શૈવ‑વૈષ્ણવ સમન્વય અને યોગમાર્ગે અમરત્વની શિક્ષા દૃઢ કરે છે—આગામી પ્રતિસર્ગ વર્ણન માટે ભૂમિકા બને છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे द्विचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच एतदाकर्ण्य विज्ञानं नारायणमुखेरितम् / कूर्मरूपधरं देवं पप्रच्छुर्मुनयः प्रभुम्
આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના ઉત્તરવિભાગમાં બિયાલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. સૂતજી બોલ્યા—નારાયણના મુખેથી પ્રગટ થયેલું આ તત્ત્વવિજ્ઞાન સાંભળી મુનિઓએ કૂર્મરૂપ ધારણ કરનાર પ્રભુ દેવને પ્રશ્ન કર્યો।
Verse 2
मुनय ऊचुः कथिता भवता धर्मा मोक्षज्ञानं सविस्तरम् / लोकानां सर्गविस्तारं वंशमन्वन्तराणि च
મુનિઓએ કહ્યું—આપે અમને ધર્મ અને મોક્ષજ્ઞાન વિગતે કહ્યું છે; તેમજ લોકોની સર્જનવિસ્તૃતિ, વંશપરંપરા અને મન્વંતરોનો ક્રમ પણ વર્ણવ્યો છે।
Verse 3
प्रतिसर्गमिदानीं नो वक्तुमर्हसी माधव / भूतानां भूतभव्येश यथा पूर्वं त्वयोदितम्
હે માધવ! હવે આપ અમને પ્રતિસર્ગ—દ્વિતીય સર્જન—વિશે કહેવા યોગ્ય છો. હે ભૂતોના અધિપતિ, ભૂત-ભવિષ્યના ઈશ્વર! જેમ આપ પહેલાં કહ્યું હતું તેમ જ કહો।
Verse 4
सूत उवाच श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं भगवान् कूर्मरूपधृक् / व्याजहार महायोगी भूतानां प्रतिसंचरम्
સૂતજી બોલ્યા—ત્યારે તેમની વાત સાંભળી કૂર્મરૂપ ધારણ કરનાર ભગવાન, મહાયોગી, સર્વ ભૂતોના પ્રતિસંચાર—લયમાં પરત ફરવું—વિશે બોલ્યા।
Verse 5
कूर्म उवाच नित्यो नैमित्तिकश्चैव प्राकृतात्यन्तिकौ तथा / चतुर्धायं पुराणे ऽस्मिन् प्रोच्यते प्रतिसंचरः
ભગવાન કૂર્મ બોલ્યા—આ પુરાણમાં પ્રતિસંચાર (પ્રલય) ચાર પ્રકારનો ઉપદેશ છે—નિત્ય, નૈમિત્તિક, પ્રાકૃત અને આત્યંતિક।
Verse 6
यो ऽयं संदृश्यते नित्यं लोके भूतक्षयस्त्विह / नित्यः संकीर्त्यते नाम्ना मुनिभिः प्रतिसंचरः
લોકમાં સદા દેખાતો જે ભૂતોનો ક્ષય છે, તે જ મુનિઓ દ્વારા નિત્ય ગણાઈ ‘પ્રતિસંચર’ નામે કીર્તિત થાય છે—વારંવાર લયમાં પરત ફરવું।
Verse 7
ब्राह्मो नैमित्तिको नाम कल्पान्ते यो भविष्यति / त्रैलोक्यस्यास्य कथितः प्रतिसर्गो मनीषिभिः
કલ્પાંતમાં થતો બ્રાહ્મ નૈમિત્તિક પ્રલય જણાવાયો છે; અને ત્યારબાદ આ ત્રિલોકનો ‘પ્રતિસર્ગ’—પુનઃ પ્રકટતા—મનીષીઓએ વર્ણવ્યો છે।
Verse 8
महादाद्यां विशेषान्तं यदा संयाति संक्षयम् / प्राकृतः प्रतिसर्गो ऽयं प्रोच्यते कालचिन्तकैः
મહતથી શરૂ કરીને વિશેષાંત સુધીની તત્ત્વપરંપરા જ્યારે ક્ષયને પામે છે, ત્યારે કાળચિંતકો તેને ‘પ્રાકૃત પ્રતિસર્ગ’ કહે છે।
Verse 9
ज्ञानादात्यन्तिकः प्रोक्तो योगिनः परमात्मनि / प्रलयः प्रतिसर्गो ऽयं कालचिन्तापरैर्द्विजैः
જ્ઞાન દ્વારા યોગીનો પરમાત્મામાં આત્યંતિક પ્રલય કહેવાયો છે; આ પ્રલય અને (તેનો) પ્રતિસર્ગ કાળચિંતનમાં તત્પર દ્વિજોએ વર્ણવ્યા છે।
Verse 10
आत्यन्तिकश्च कथितः प्रलयो ऽत्र ससाधनः / नैमित्तिकमिदानीं वः कथयिष्ये समासतः
અહીં આત્યંતિક પ્રલય સાધનો સહિત કહ્યો છે; હવે હું તમને નૈમિત્તિક પ્રલય સંક્ષેપમાં કહેશ।
Verse 11
चतुर्युगसहस्रान्ते संप्राप्ते प्रतिसंचरे / स्वात्मसंस्थाः प्रजाः कर्तुं प्रतिपेदे प्रजापतिः
સહસ્ર ચતુર્યુગોના અંતે પ્રતિસંચારનો મહાકાળ પ્રાપ્ત થતાં, પ્રજાપતિએ પ્રજાઓને પોતાના આત્મામાં સ્થિર કરી પુનઃસૃષ્ટિ કરવા પ્રવૃત્તિ કરી।
Verse 12
ततो भवत्यनावृष्टिस्तीव्रा सा शतवार्षिकी / भूतक्षयकरी घोरा सर्वभूतक्षयङ्करी
પછી ભયંકર અનાવૃષ્ટિ ઉપજે છે—અતિ તીવ્ર, સો વર્ષ સુધી ચાલનારી—જે પ્રાણીઓનો ક્ષય કરનારી, ઘોર અને સર્વભૂતવિનાશિની છે।
Verse 13
ततो यान्यल्पसाराणि सत्त्वानि पृथिवीतले / तानि चाग्रे प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च
ત્યારે પૃથ્વીતળ પરનાં જે અલ્પસાર અને દુર્બળ પ્રાણશક્તિવાળા સત્ત્વો છે, તે પહેલાં જ લય પામે છે અને મૃત્તત્ત્વમાં લીન થઈ ‘ભૂમિ’ અવસ્થાને પામે છે।
Verse 14
सप्तरश्मिरथो भूत्वा समुत्तिष्ठन् दिवाकरः / असह्यरश्मिर्भवति पिबन्नम्भो गभस्तिभिः
ત્યારે દિવાકર સપરશ્મિરથરૂપ બની ઉદય પામે છે; પોતાની કિરણોથી જળ પીતા પીતા તે અસહ્ય તેજથી યુક્ત થાય છે।
Verse 15
तस्य ते रश्मयः सप्त पिबन्त्यम्बु महार्णवे / तेनाहारेण ता दीप्ताः सूर्याः सप्त भवन्त्युत
તેની સાત કિરણો મહાસાગરના જળને પી જાય છે; તે આહારથી પોષાઈ તેઓ દીપ્ત બને છે અને ખરેખર સાત સૂર્યરૂપે પ્રગટે છે।
Verse 16
ततस्ते रश्मयः सप्त सूर्या भूत्वा चतुर्दिशम् / चतुर्लोकमिदं सर्वं दहन्ति शिखिनस्तथा
પછી તે કિરણો સાત સૂર્ય બની ચારેય દિશામાં પ્રજ્વલિત થયા; અને અગ્નિની જ્વાળાની જીભ જેવી રીતે આ સમગ્ર ચતુર્લોકને દહન કરવા લાગ્યા।
Verse 17
व्याप्नुवन्तश्च ते विप्रास्तूर्ध्वं चाधश्च रश्मिभिः / दीप्यन्ते भास्कराः सप्त युगान्ताग्निप्रतापिनः
હે વિપ્રો, તે સાત ભાસ્કરો પોતાની કિરણોથી ઉપર અને નીચે સર્વત્ર વ્યાપી ગયા; અને યુગાંત અગ્નિ જેવી દાહક પ્રતિભાથી પ્રદીપ્ત થયા।
Verse 18
ते सूर्या वारिणा दीप्ता बहुसाहस्त्ररश्मयः / खं समावृत्य तिष्ठन्ति निर्दहन्तो वसुंधराम्
તે સૂર્યો જળની આર્દ્રતાથી દીપ્ત, અનેક હજાર કિરણો ધરાવી આકાશને ઢાંકી ઊભા રહ્યા અને ધરતીને દહન કરવા લાગ્યા।
Verse 19
ततस्तेषां प्रतापेन दह्यमाना वसुंधरा / साद्रिनद्यर्णवद्वीपा निस्नेहा समपद्यत
પછી તેમના પ્રતિાપથી દહાતી ધરતી—પર્વતો, નદીઓ, સમુદ્રો અને દ્વીપો સહિત—બધી સ્નિગ્ધતા ગુમાવી સંપૂર્ણ શુષ્ક બની ગઈ।
Verse 20
दीप्ताभिः संतताभिश्च रश्मिभिर्वै समन्ततः / अधश्चोर्ध्वं च लग्नाभिस्तिर्यक् चैव समावृतम्
તે સર્વત્ર તેજસ્વી, અવિચ્છિન્ન કિરણોથી સંપૂર્ણ રીતે આવૃત થયું—નીચે અને ઉપર ચોંટીને, તેમજ આડદિશાઓમાં પણ ફેલાઈને।
Verse 21
सूर्याग्निना प्रमृष्टानां संसृष्टानां परस्परम् / एकत्वमुपयातानामेकज्वालं भवत्युत
સૂર્યરૂપ અગ્નિથી પ્રજ્વલિત થઈ પરસ્પર ભળી ગયેલા પદાર્થો એકત્વને પામી નિશ્ચયે એક જ જ્વાળા બની જાય છે.
Verse 22
सर्वलोकप्रणाशश्च सो ऽग्निर्भूत्वा सुकुण्डली / चतुर्लोकमिदं सर्वं निर्दहत्यात्मतेजसा
તે સર્વ લોકોના વિનાશક એવા અગ્નિરૂપ બની, વિશાળ કુંડળીની જેમ વળાંકો લેતો, પોતાના આત્મતેજથી આ ચતુર્લોકરૂપ સમગ્ર જગતને દહન કરે છે.
Verse 23
ततः प्रलीने सर्वस्मिञ् जङ्गमे स्थावरे तथा / निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिः कूर्मपृष्ठा प्रकाशते
પછી ચર અને અચર સર્વે પ્રલયમાં લીન થયા પછી, વૃક્ષ અને તૃણ વિનાની પૃથ્વી કૂર્મના પીઠ પર આધારિત થઈ પ્રગટ થાય છે.
Verse 24
अम्बरीषमिवाभाति सर्वमापूरितं जगत् / सर्वमेव तदर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते पुनः
સર્વત્ર ભરાયેલું આ જગત ધગધગતા ભઠ્ઠા સમાન તેજસ્વી દેખાય છે; અને તે જ્વાળાઓથી પરિપૂર્ણ થઈ બધું ફરીથી જ્વલિત થાય છે.
Verse 25
पाताले यानि सत्त्वानि महोदधिगतानि च / ततस्तानि प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च
પાતાળમાં રહેલા તથા મહાસાગરમાં પ્રવેશેલા સર્વ સત્ત્વો ત્યારબાદ પ્રલયમાં લીન થાય છે અને ભૂમિતત્ત્વમાં વિલીન થઈ ભૂમિત્વને પામે છે.
Verse 26
द्वीपांश्च पर्वतांश्चैव वर्षाण्यथ महोदधीन् / तान् सर्वान् भस्मसात् कृत्वा सप्तात्मा पावकः प्रभुः
દ્વીપો, પર્વતો, વર્ષો અને મહાસમુદ્રોને સર્વેને ભસ્મસાત કરીને, સાત સ્વરૂપવાળો પ્રભુ પાવક પ્રલયકાળે અધિપતિરૂપે સ્થિત રહે છે।
Verse 27
समुद्रेभ्यो नदीभ्यश्च पातालेभ्यश्च सर्वशः / पिबन्नपः समिद्धो ऽग्निः पृथिवीमाश्रितो ज्वलन्
પૃથ્વી પર આશ્રિત થઈ જ્વલંત સમિદ્ધ અગ્નિ, સમુદ્રો, નદીઓ અને પાતાળમાંથી સર્વ દિશાઓનું જળ પી ગયો।
Verse 28
ततः संवर्तकः शैलानतिक्रम्य महांस्तथा / लोकान् दहति दीप्तात्मा रुद्रतेजोविजॄम्भितः
પછી રુદ્રતેજથી વિસ્તરેલો દીપ્તાત્મા સંવર્તક, મહાન પર્વતોને લાંઘી લોકોને દહન કરે છે।
Verse 29
स दग्ध्वा पृथिवीं देवो रसातलमशोषयत् / अधस्तात् पृथिवीं दग्ध्वा दिवमूर्ध्वं दहिष्यति
તે દેવ પૃથ્વીને દહન કરીને રસાતલને પણ શોષી નાખે છે; નીચે તરફથી પૃથ્વીને દગ્ધ કરી, પછી ઉપર દિશામાં સ્વર્ગલોકને પણ દહન કરશે।
Verse 30
योजनानां शतानीह सहस्राण्ययुतानि च / उत्तिष्ठन्ति शिखास्तस्य वह्नेः संवर्तकस्य तु
અહીં તે સંવર્તક વહ્નિની શિખાઓ સૈકડો યોજન, હજારો અને અયુત (દસ હજાર) યોજન સુધી ઊંચે ઊઠે છે।
Verse 31
गन्धर्वांश्च पिशाचांश्च सयक्षोरगराक्षसान् / तदा दहत्यसौ दीप्तः कालरुद्रप्रचोदितः
ત્યારે કાલરુદ્રની પ્રેરણાથી તે પ્રજ્વલિત અગ્નિ ગંધર્વો, પિશાચો તેમજ યક્ષો, ઉરગો (નાગો) અને રાક્ષસોને દહન કરે છે।
Verse 32
भूर्लोकं च भुवर्लोकं स्वर्लोकं च तथा महः / दहेदशेषं कालाग्निः कालो विश्वतनुः स्वयम्
ભૂલોક, ભુવર્લોક, સ્વર્લોક અને મહર્લોક—સમગ્ર વિશ્વ જેણે પોતાનું તનુ છે એવો કાળ સ્વયં કાળાગ્નિ બનીને બધું નિઃશેષ દહન કરે છે।
Verse 33
व्याप्तेष्वेतेषु लोकेषु तिर्यगूर्ध्वमथाग्निना / तत् तेजः समनुप्राप्य कृत्स्नं जगदिदं शनैः / अयोगुडनिभं सर्वं तदा चैकं प्रकाशते
જ્યારે આ બધા લોક અગ્નિથી આડું અને ઊર્ધ્વ દિશામાં વ્યાપ્ત થાય છે, ત્યારે તે તેજમાં પ્રવેશીને સમગ્ર જગત ધીમે ધીમે તપ્ત લોખંડના ગોળા સમાન બની જાય છે; અને ત્યારે એક જ અખંડ પ્રકાશરૂપે દેખાય છે।
Verse 34
ततो गजकुलोन्नादास्तडिद्भिः समलङ्कृताः / उत्तिष्ठन्ति तदा व्योम्नि घोराः संवर्तका घनाः
પછી આકાશમાં ભયંકર સંવર્તક વાદળો ઊઠે છે—વિજળીથી અલંકૃત અને હાથીઓના ઝુંડ જેવી ગર્જના કરનારાં।
Verse 35
केचिन्नीलोत्पलश्यामाः केचित् कुमुदसन्निभाः / धूम्रवर्णास्तथा केचित् केचित् पीताः पयोधराः
કેટલાંક (વાદળ) નીલકમળ જેવા શ્યામ, કેટલાંક કુમુદ જેવા ધવળ; કેટલાંક ધૂમ્રવર્ણ, અને કેટલાંકના મેઘસ્તન સુવર્ણ-પીળા રંગના હતા।
Verse 36
केचिद् रासभवर्णास्तु लाक्षारसनिभास्तथा / शङ्खकुन्दनिभाश्चान्ये जात्यञ्जननिभाः परे
કેટલાંક મેઘો ગધેડા જેવા વર્ણના હતા, કેટલાંક લાક્ષારસ જેવા. કેટલાંક શંખ અને કુંદફૂલ જેવા શુભ્ર, અને કેટલાંક જાતિફૂલમાં અંજન મિશ્રિત હોય તેમ ગાઢ છાયા ધરાવતા હતા.
Verse 37
मनः शिलाभास्त्वन्ये च कपोतसदृशाः परे / इन्द्रगोपनिभाः केचिद्धरितालनिभास्तथा / इन्द्रचापनिभाः केचिदुत्तिष्ठन्ति घना दिवि
કેટલાંક મેઘો મનઃશિલા જેવા કાળા, કેટલાંક કબૂતર જેવા હતા. કેટલાંક ઇન્દ્રગોપ કીટક જેવા લાલ, કેટલાંક હરિતાલ જેવા પીળા; અને કેટલાંક ઘન મેઘો આકાશમાં ઊઠીને ઇન્દ્રધનુષના સ્વરૂપે દેખાયા.
Verse 38
केचित् पर्वतसंकाशाः केचिद् गजकुलोपमाः / कूटाङ्गारनिभाश्चान्ये केचिन्मीनकुलोद्वहाः / बहूरूपा घोरूपा घोरस्वरनिनादिनः
કેટલાંક મેઘો પર્વત જેવા વિશાળ, કેટલાંક હાથીઓના ઝુંડ જેવા હતા. કેટલાંક સળગતા અંગારાના ઢગલા જેવા, અને કેટલાંક માછલીઓના સમૂહમાં શ્રેષ્ઠ જેવા. તેઓ બહુરૂપા, ભયંકર આકારવાળા અને ઘોર ગર્જના કરનારા હતા.
Verse 39
तदा जलधराः सर्वे पूरयन्ति नभः स्थलम् / ततस्ते जलदा घोरा राविणो भास्करात्मजाः / सप्तधा संवृतात्मानस्तमग्निं शमयन्त्युत
ત્યારે સર્વ જલધર મેઘોએ આકાશમંડળને ભરિ દીધું. પછી સૂર્યજન્ય, ભયંકર ગર્જનાવાળા તે જલદો સાત રીતે એકત્ર થઈ, તે અગ્નિને પણ શમાવી દીધો.
Verse 40
ततस्ते जलदा वर्षं मुञ्चन्तीह महौघवत् / सुघोरमशिवं सर्वं नाशयन्ति च पावकम्
પછી તે જલદો અહીં મહાપ્રવાહ જેવી વર્ષા વરસાવે છે. તે અત્યંત ભયંકર, અમંગળ ધોધથી તેઓ સર્વનો નાશ કરે છે અને અગ્નિને પણ બુઝાવી દે છે.
Verse 41
प्रवृष्टे च तदात्यर्थमम्भसा पूर्यते जगत् / अद्भिस्तेजोभिभूतत्वात् तदाग्निः प्रविशत्यपः
જ્યારે મહાવૃષ્ટિ શરૂ થાય છે ત્યારે સમગ્ર જગત્ જળથી સંપૂર્ણ ભરાઈ જાય છે. જળથી તેજ તત્ત્વ દબાઈ જાય ત્યારે અગ્નિ-તત્ત્વ તે જ જળમાં પ્રવેશી લય પામે છે॥
Verse 42
नष्टे चाग्नौ वर्षशतैः पयोदाः क्षयसंभवाः / प्लावयन्तो ऽथ भुवनं महाजलपरिस्त्रवैः
અને જ્યારે અગ્નિ શાંત થઈ નષ્ટ થાય છે, ત્યારે ક્ષયમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા મેઘો સૈકડો વર્ષો સુધી મહાજલપ્રવાહોથી લોકોને પ્લાવિત કરી જગતને ડૂબાડે છે॥
Verse 43
धाराभिः पूरयन्तीदं चोद्यमानाः स्वयंभुवा / अत्यन्तसलिलौघैश्च वेला इव महोदधिः
સ્વયંભૂ પ્રભુની પ્રેરણાથી જળધારાઓ આ સમગ્ર જગતને ભરિ દે છે; અને અતિપ્રચંડ જળપ્રવાહોથી જાણે મહાસાગર પોતાની વેલા વટાવી જાય તેમ થાય છે॥
Verse 44
साद्रिद्वीपा तथा पृथ्वी जलैः संच्छाद्यते शनैः / आदित्यरश्मिभिः पीतं जलमभ्रेषु तिष्ठति / पुनः पतति तद् भूमौ पूर्यन्ते तेन चार्णवाः
પર્વતો અને દ્વીપો સહિત પૃથ્વી ધીમે ધીમે જળથી ઢંકાઈ જાય છે. સૂર્યકિરણો દ્વારા પીવાયેલું જળ વાદળોમાં રહે છે; પછી તે ફરી ભૂમિ પર પડે છે અને તેથી સમુદ્રો ભરાતા જાય છે॥
Verse 45
ततः समुद्राः स्वां वेलामतिक्रान्तास्तु कृत्स्नशः / पर्वताश्च विलीयन्ते मही चाप्सु निमज्जति
ત્યારે બધા સમુદ્રો પોતાની પોતાની વેલા સંપૂર્ણપણે વટાવી જાય છે; પર્વતો લય પામે છે અને પૃથ્વી પણ જળમાં ડૂબી જાય છે॥
Verse 46
तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे / योगनिन्द्रां समास्थाय शेते देवः प्रजापतिः
તે ભયંકર એકાર্ণવમાં, સ્થાવર-જંગમ સર્વ નષ્ટ થયા પછી, દેવ પ્રજાપતિ યોગનિદ્રા ધારણ કરીને શાંતિથી શયન કર્યો।
Verse 47
चतुर्युगसहस्रान्तं कल्पमाहुर्महर्षयः / वाराहो वर्तते कल्पो यस्य विस्तार ईरितः
મહર્ષિઓ કહે છે કે ચતુર્યુગના સહસ્ર ચક્રના અંત સુધી એક કલ્પ ગણાય છે. હાલ પ્રવર્તતો કલ્પ ‘વારાહ-કલ્પ’ છે; જેના વિસ્તારનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે।
Verse 48
असंख्यातास्तथा कल्पा ब्रह्मविष्णुशिवात्मकाः / कथिता हि पुराणेषु मुनिभिः कालचिन्तकैः
એ જ રીતે કલ્પો અસંખ્ય છે—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવ સ્વરૂપવાળા. કાળનું ચિંતન કરનાર મુનિઓએ પુરાણોમાં તેમનું વર્ણન કર્યું છે।
Verse 49
सात्त्विकेष्वथ कल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरेः / तामसेषु हरस्योक्तं राजसेषु प्रजापतेः
સાત્ત્વિક કલ્પોમાં હરિ (વિષ્ણુ)નું માહાત્મ્ય વધુ કહેવાયું છે; તામસ કલ્પોમાં હર (શિવ)નું; અને રાજસ કલ્પોમાં પ્રજાપતિ (બ્રહ્મા)નું।
Verse 50
यो ऽयं प्रवर्तते कल्पो वाराहः सात्त्विको मतः / अन्ये च सात्त्विकाः कल्पा मम तेषु परिग्रहः
હાલ જે કલ્પ પ્રવર્તે છે તે વારાહ-કલ્પ છે અને તેને સાત્ત્વિક માનવામાં આવે છે. અન્ય સાત્ત્વિક કલ્પો પણ છે; તેમાં મારું વિશેષ પરિગ્રહ અને સંબંધ છે।
Verse 51
ध्यानं तपस्तथा ज्ञानं लब्ध्वा तेष्वेव योगिनः / आराध्य गिरिशं मां च यान्ति तत् परमं पदम्
ધ્યાન, તપ અને સત્ય જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને તેમાં જ અચળ રહેલા યોગીઓ—ગિરીશ (શિવ) અને મારી પણ આરાધના કરીને—તે પરમ પદને પામે છે.
Verse 52
सो ऽहं सत्त्वं समास्थाय मायी मायामयीं स्वयम् / एकार्णवे जगत्यस्मिन् योगनिद्रां व्रजामि तु
હું—સત્ત્વગુણ ધારણ કરીને—માયાનો અધિપતિ અને સ્વયં માયામય બની, જ્યારે આ જગત એક જ મહાસાગર બને છે, ત્યારે યોગનિદ્રામાં પ્રવેશ કરું છું.
Verse 53
मां पश्यन्ति महात्मानः सुप्तं कालं महर्षयः / जनलोके वर्तमानास्तपसा योगचक्षुषा
મહાત્મા મહર્ષિઓ (સામાન્યના) નિદ્રાકાળમાં મને દર્શન કરે છે; તેઓ મનુષ્યલોકમાં રહીને પણ તપ અને યોગચક્ષુથી જુએ છે.
Verse 54
अहं पुराणपुरुषो भूर्भुवः प्रभवो विभुः / सहस्रचरणः श्रीमान् सहस्रांशुः सहस्रदृक्
હું પુરાણપુરુષ છું—ભૂ અને ભુવઃનો ઉદ્ભવ તથા સર્વવ્યાપી વિભુ; હું સહસ્ર ચરણવાળો, શ્રીમાન, સહસ્ર કિરણવાળો અને સહસ્ર નેત્રવાળો છું.
Verse 55
मन्त्रो ऽग्निर्ब्राह्मिणा गावः कुशाश्च समिधो ह्यहम् / प्रोक्षणी च श्रुवश्चैव सोमो घृतमथास्म्यहम्
હું જ મંત્ર છું, હું જ યજ્ઞાગ્નિ છું; હું જ બ્રાહ્મણો, હું જ ગાયો; હું જ કુશ અને સમિધા; હું જ પ્રોક્ષણી અને શ્રુવા; હું જ સોમ અને ઘૃત પણ છું.
Verse 56
संवर्तको महानात्मा पवित्रं परमं यशः / वेदो वेद्यं प्रभुर्गोप्ता गोपतिर्ब्रह्मणो मुखम्
તે સંવર્તક, મહાત્મા—પવિત્રતાનું સ્વરૂપ અને પરમ યશ છે. તે જ વેદ અને વેદનો જ્ઞેય અર્થ; તે જ પ્રભુ, રક્ષક, ગોપતિ અને બ્રહ્માનું મુખ છે.
Verse 57
अनन्तस्तारको योगी गतिर्गतिमतां वरः / हंसः प्राणो ऽथ कपिलो विश्वमूर्तिः सनातनः
તમે અનંત, તારક, યોગી; તમે જ પરમ ગતિ અને ગતિ શોધનારાઓ માટે શ્રેષ્ઠ આશ્રય છો. તમે હંસ—અંતરમાં વિહરતો આત્મસ્વરૂપ; તમે પ્રાણ; તમે કપિલ; તમે વિશ્વમૂર્તિ, સનાતન છો.
Verse 58
क्षेत्रज्ञः प्रकृतिः कालो जगद्बीजमथामृतम् / माता पिता महादेवो मत्तो ह्यन्यन्न विद्यते
હું ક્ષેત્રજ્ઞ, પ્રકૃતિ અને કાળ છું; હું જગતનું બીજ અને અમૃત પણ છું. હું માતા અને પિતા છું; હું મહાદેવ છું. મારાથી ભિન્ન બીજું કશું નથી.
Verse 59
आदित्यवर्णो भुवनस्य गोप्ता नारायणः पुरुषो योगमूर्तिः / मां पश्यन्ति यतयो योगनिष्ठा ज्ञात्वात्मानममृतत्वं व्रजन्ति
હું આદિત્યવર્ણ, ભુવનોનો રક્ષક, નારાયણ—પુરુષ અને યોગમૂર્તિ છું. યોગનિષ્ઠ યતિઓ મને દર્શે છે; આત્માને જાણી તેઓ અમૃતત્વ પામે છે.
Frequently Asked Questions
Pratisarga is framed as the re-manifestation that follows naimittika-pralaya at the end of a kalpa; the Lord first classifies pralaya types and then narrates the occasional dissolution whose aftermath necessitates secondary creation.
Ātyantika-pralaya is taught as the yogin’s final dissolution into the Supreme Self through liberating knowledge, implying that mokṣa culminates in realization of the Self as grounded in (and non-separate from) the Supreme reality.
The text uses guṇa-based cosmology—sāttvika, tāmasa, rājasa—to explain varying devotional prominence while maintaining a unified theological horizon, supporting the Kurma Purana’s samanvaya rather than sectarian exclusion.