Adhyaya 42

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच अन्यच्च तीर्थप्रवरं जप्येश्वरसमीपतः / नाम्ना पञ्चनदं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम्

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના ઉત્તરવિભાગમાં એકચાલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. સૂત બોલ્યા—જપ્યેશ્વર નજીક એક બીજું શ્રેષ્ઠ તીર્થ છે, નામે ‘પંચનદ’; તે પરમ પવિત્ર અને સર્વ પાપનો નાશ કરનાર છે.

Verse 2

त्रिरात्रोपोषितस्तत्र पूजयित्वा महेश्वरम् / सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोके महीयते

ત્યાં ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ રાખીને મહેશ્વરની પૂજા કરનાર, જેના અંતઃકરણ સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થાય છે, તે રુદ્રલોકમાં સન્માન પામે છે.

Verse 3

अन्यच्च तीर्थप्रवरं शङ्करस्यामितौजसः / महाभैरवमित्युक्तं महापातकनाशनम्

વધુમાં, અમિત તેજવાળા શંકરનું એક બીજું શ્રેષ્ઠ તીર્થ છે, જેને ‘મહાભૈરવ’ કહે છે; તે મહાપાતકોનો પણ નાશ કરે છે.

Verse 4

तीर्थानां च परं तीर्थं वितस्ता परमा नदी / सर्वपापहरा पुण्या स्वयमेव गिरीन्द्रजा

તીર્થોમાં વિતસ્તા પરમ તીર્થ છે અને નદીઓમાં તે સર્વોચ્ચ છે. તે પુણ્યદાયિની, સર્વ પાપહરણી—ગિરિન્દ્ર (હિમાલય)ની પુત્રી રૂપે સ્વયં પ્રગટ છે.

Verse 5

तीर्थं पञ्चतपं नाम शंभोरमिततेजसः / यत्र देवादिदेवेन चक्रार्थं पूजितो भवः

અપરિમિત તેજવાળા શંભુનું ‘પંચતપ’ નામનું તીર્થ છે; ત્યાં દેવાધિદેવ વિષ્ણુએ ચક્રપ્રાપ્તિ માટે ભવ (શિવ)ની પૂજા કરી હતી।

Verse 6

पिण्डदानादिकं तत्र प्रेत्यानन्तफलप्रदम् / मृतस्तत्रापि नियमाद् ब्रह्मलोके महीयते

ત્યાં પિંડદાન વગેરે કર્મો પરલોકમાં અનંત ફળ આપે છે. નિયમપૂર્વક ત્યાં મરણ પામનાર બ્રહ્મલોકમાં પણ માન પામે છે.

Verse 7

कायावरोहणं नाम महादेवालयं शुभम् / यत्र माहेश्वरा धर्मा मुनिभिः संप्रवर्तिताः

‘કાયાવરોહણ’ નામે મહાદેવનું શુભ આલય છે; ત્યાં મુનિઓએ માહેશ્વર ધર્માચારને પ્રવર્તિત કરીને સ્થાપિત કર્યા.

Verse 8

श्राद्धं दानं तपो होम उपवासस्तथाक्षयः / परित्यजति यः प्राणान् रुद्रलोकं स गच्छति

શ્રાદ્ધ, દાન, તપ, હોમ, ઉપવાસ તથા અક્ષય પુણ્યમાં સ્થિત રહી જે પ્રાણ ત્યજે, તે રુદ્રલોકને જાય છે.

Verse 9

अन्यच्च तीर्थप्रवरं कन्यातीर्थमिति श्रुतम् / तत्र गत्वा त्यजेत् प्राणांल्लोकान् प्राप्नोति शाश्वतान्

વધુમાં એક ઉત્તમ તીર્થ ‘કન્યા-તીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. ત્યાં જઈ જે પ્રાણ ત્યજે, તે શાશ્વત લોકોને પામે છે.

Verse 10

जामदग्न्यस्य तु शुभं रामस्याक्लिष्टकर्मणः / तत्र स्नात्वा तीर्थ वरे गोसहस्रफलं लभेत्

અક્લિષ્ટકર્મા જામદગ્ન્ય રામના તે શુભ શ્રેષ્ઠ તીર્થમાં સ્નાન કરનારને સહસ્ર ગોદાન જેટલું પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 11

महाकालमिति ख्यातं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् / गत्वा प्राणान् परित्यज्य गाणपत्यमवाप्नुयात्

‘મહાકાલ’ નામે ખ્યાત, ત્રૈલોક્યવિખ્યાત તે તીર્થમાં જઈ ત્યાં પ્રાણત્યાગ કરનાર ગાણપત્ય—ગણપતિનું પદ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 12

गुह्याद् गुह्यतमं तीर्थं नकुलीश्वरमुत्तमम् / तत्र सन्निहितः श्रीमान् भगवान् नकुलीश्वरः

ગુહ્યથી પણ અતિગુહ્ય ‘નકુલીશ્વર’ નામનું ઉત્તમ તીર્થ છે; ત્યાં શ્રીમાન્ ભગવાન નકુલીશ્વર સాక్షાત્ સન્નિહિત રહે છે.

Verse 13

हिमवच्छिखरे रम्ये गङ्गाद्वारे सुशोभने / देव्या सह महादेवो नित्यं शिष्यैश्च संवृतः

હિમાલયના રમ્ય શિખરે, સુશોભિત ગંગાદ્વારે, દેવી સાથે મહાદેવ નિત્ય વિરાજે છે અને શિષ્યોથી પરિવૃત રહે છે.

Verse 14

तत्र स्नात्वा महादेवं पूजयित्वा वृषध्वजम् / सर्वपापैर्विमुच्येत मृतस्तज्ज्ञानमाप्नुयात्

ત્યાં સ્નાન કરીને વૃષધ્વજ મહાદેવની પૂજા કરવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે; અને ત્યાં જ મૃત્યુ થાય તો તેમના તત્ત્વજ્ઞાનને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 15

अन्यच्च देवदेवस्य स्थानं पुण्यतमं शुभम् / भीमेश्वरमिति ख्यातं गत्वा मुञ्चति पातकम्

વધુમાં દેવદેવ મહેશ્વરનું એક અતિ પવિત્ર અને શુભ સ્થાન છે. તે ‘ભીમેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; ત્યાં જઈને મનુષ્ય પાપમાંથી મુક્ત થાય છે.

Verse 16

तथान्यच्चण्डवेगायाः संभेदः पापनाशनः / तत्र स्नात्वा च पीत्वा च मुच्यते ब्रह्महत्यया

એ જ રીતે ચંડવેગા નદીનો બીજો સંગમ પાપનાશક છે. ત્યાં સ્નાન કરીને અને તેનું જળ પીવાથી મનુષ્ય બ્રહ્મહત્યાના પાપમાંથી પણ મુક્ત થાય છે.

Verse 17

सर्वेषामपि चैतेषां तीर्थानां परमा पुरी / नाम्नावाराणसी दिव्या कोटिकोट्ययुताधिका

આ બધા તીર્થોમાં પરમ દિવ્ય પુરી ‘વારાણસી’ (કાશી) નામે શ્રેષ્ઠ છે. તેનું પુણ્યફળ કરોડો-કરોડોથી પણ વધુ છે.

Verse 18

तस्याः पुरस्तान्माहात्म्यं भाषितं वो मया त्विह / नान्यत्र लभ्यते मुक्तिर्योगिनाप्येकजन्मना

તે પુરીનું માહાત્મ્ય મેં અહીં પહેલેથી જ તમને કહ્યું છે. અન્યત્ર એક જ જન્મમાં—યોગીને પણ—મુક્તિ મળતી નથી.

Verse 19

एते प्राधान्यतः प्रोक्ता देशाः पापहरा नृणाम् / गत्वा संक्षालयेत् पापं जन्मान्तरशतैः कृतम्

આ પ્રદેશો સંક્ષેપમાં અને પ્રાધાન્યથી મનુષ્યોના પાપ હરણ કરનાર તરીકે કહ્યા છે. ત્યાં જઈને સૈકડો જન્મોમાં કરેલા પાપ પણ ધોઈ નાંખી શકાય છે.

Verse 20

यः स्वधर्मान् परित्यज्य तीर्थसेवां करोति हि / न तस्य फलते तीर्थमहि लोके परत्र च

જે પોતાનો સ્વધર્મ ત્યજીને તીર્થસેવા કરે છે, તેના માટે તે તીર્થ ન આ લોકમાં ફળ આપે, ન પરલોકમાં।

Verse 21

प्रायश्चित्ती च विधुरस्तथा पापचरो गृही / प्रकुर्यात् तीर्थसंसेवां ये चान्ये तादृशा जनाः

પ્રાયશ્ચિત્ત કરનાર, વિધુર, તેમજ પાપાચારી ગૃહસ્થ—આ અને આવા અન્ય લોકો શુદ્ધિ માટે ભક્તિપૂર્વક તીર્થસંસેવા કરવી જોઈએ।

Verse 22

सहाग्निर्वा सपत्नीको गच्छेत् तीर्थानि यत्नतः / सर्वपापविनिर्मुक्तो यथोक्तां गतिमाप्नुयात्

પવિત્ર અગ્નિ સાથે અથવા પત્ની સાથે, પ્રયત્નપૂર્વક તીર્થોમાં જવું જોઈએ; સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ, ઉપદેશિત મોક્ષગતિ પ્રાપ્ત કરે।

Verse 23

ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य कुर्याद् वा तीर्थसेवनम् / विधाय वृत्तिं पुत्राणां भार्यां तेषु निधाय च

ત્રણ ઋણો ચૂકવીને પછી તીર્થસેવન કરવું; પુત્રોની જીવનવૃત્તિ ગોઠવીને અને પત્નીને તેમની દેખરેખમાં સોંપીને (પ્રસ્થાન કરવું)।

Verse 24

प्रायश्चित्तप्रसङ्गेन तीर्थमाहात्म्यमीरितम् / यः पठेच्छृणुयाद् वापि मुच्यते सर्वपातकैः

પ્રાયશ્ચિત્તના પ્રસંગે તીર્થમાહાત્મ્ય પ્રગટ કરાયું છે; જે તેને વાંચે કે સાંભળે, તે સર્વ પાતકોથી મુક્ત થાય છે।