Adhyaya 44

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रिचत्वारिंशो ऽध्यायः कूर्म उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रतिसर्गमनुत्तमम् / प्राकृतं हि समासेन शृणुध्वं गदतो मम

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના ઉત્તરવિભાગમાં ત્રિચત્વારિંશ અધ્યાય. કૂર્મ બોલ્યા—હવે આગળ હું પ્રતિસર્ગ, એટલે દ્વિતીય સૃષ્ટિનું અનુત્તમ તત્ત્વ, પ્રાકૃત પ્રક્રિયા સંક્ષેપમાં કહું છું; મારા વચન સાંભળો.

Verse 2

गते परार्धद्वितये कालो लोकप्रकालनः / कालाग्निर्भस्मसात् कर्तुं करोति निकिलं मतिम्

બે પરાર્ધ વીતી ગયા પછી, લોકોના નિયામક કાળ જ ‘કાળાગ્નિ’ બની સમગ્ર જગતને ભસ્મ કરવા સંકલ્પ કરે છે।

Verse 3

स्वात्मन्यात्मानमावेश्य भूत्वा देवो महेश्वरः / दहेदशेषं ब्रह्माण्डं सदेवासुरमानुषम्

પોતાના આત્મામાં આત્માને લીન કરી દેવ મહેશ્વર દાહક શક્તિ બની, દેવ-અસુર-માનવ સહિત સમગ્ર બ્રહ્માંડને દહન કરે છે।

Verse 4

तमाविश्य महादेवो भगवान्नीललोहितः / करोति लोकसंहारं भीषणं रूपमाश्रितः

તે (પ્રલયતત્ત્વ)માં પ્રવેશ કરીને ભગવાન નીલલોહિત મહાદેવ ભયાનક રૂપ ધારણ કરી લોકસંહાર કરે છે।

Verse 5

प्रविश्य मण्डलं सौरं कृत्वासौ बहुधा पुनः / निर्दहत्यखिलं लोकं सप्तसप्तिस्वरूपधृक्

સૌરમંડળમાં પ્રવેશ કરીને તે ફરી અનેક રીતે બહુરূপ બને છે; સપ્ત-સપ્તિ (અસંખ્ય કિરણરૂપ) ધારણ કરી સમગ્ર લોકને દહન કરે છે।

Verse 6

स दग्ध्वा सकलं सत्त्वमस्त्रं ब्रह्मशिरो महत् / देवतानां शरीरेषु क्षिपत्यखिलदाहकम्

સમસ્ત સત્ત્વને દહન કર્યા પછી ‘બ્રહ્મશિર’ નામનું મહાન અસ્ત્ર—અખિલદાહક અગ્નિ—દેવતાઓના શરીરોમાં ક્ષેપિત થયું અને તેમને સંપૂર્ણ રીતે દાઝવી નાખે છે।

Verse 7

दग्धेष्वशेषदेवेषु देवी गिरिवरात्मजा / एकासा साक्षिणी शंभोस्तिष्ठते वैदिकी श्रुतिः

જ્યારે સર્વ દેવો દગ્ધ થઈ ગયા, ત્યારે ગિરિરાજની પુત્રી દેવી જ શંભુની એકમાત્ર સાક્ષિ રહી; અને વૈદિક શ્રુતિ પણ એકમાત્ર પ્રમાણરૂપે સ્થિર રહી.

Verse 8

शिरः कपालैर्देवानां कृतस्त्रग्वरभूषणः / आदित्यचन्द्रादिगणैः पूरयन् व्योममण्डलम्

દેવોના શિરઃકપાલોથી રચાયેલ ઉત્તમ માળા અને શ્રેષ્ઠ ભૂષણોથી અલંકૃત થઈ, તેણે આદિત્ય-ચંદ્ર આદિ જ્યોતિર્ગણોથી વ્યોમમંડળને પરિપૂર્ણ કર્યું.

Verse 9

सहस्रनयनो देवः सहस्राकृतिरिश्वरः / सहस्रहस्तचरणः सहस्रार्चिर्महाभुजः

તે દેવ-ઈશ્વર સહસ્ર નેત્રોવાળો અને સહસ્ર રૂપોવાળો છે; સહસ્ર હસ્ત-ચરણયુક્ત, સહસ્ર જ્વાલા સમ તેજસ્વી, મહાબાહુ છે.

Verse 10

दंष्ट्राकरालवदनः प्रदीप्तानललोचनः / त्रिशूली कृत्तिवसनो योगमैश्वरमास्थितः

ભયંકર દંષ્ટ્રાવાળો વિકરાળ મુખ ધરાવતો, અગ્નિ સમ પ્રદીપ્ત નેત્રોવાળો; ત્રિશૂલધારી અને કૃત્તિવસનધારી તે ઈશ્વરના ઐશ્વર્યયોગમાં સ્થિત રહે છે.

Verse 11

पीत्वा तत्परमानन्दं प्रभूतममृतं स्वयम् / करोति ताण्डवं देवीमालोक्य परमेश्वरः

તે પરમાનંદરૂપ પ્રચુર અમૃતને સ્વયં પીને, પરમેશ્વર દેવીનું દર્શન કરીને તાંડવ નૃત્ય કરે છે.

Verse 12

पीत्वा नृत्तामृतं देवी भर्तुः परममङ्गला / योगमास्थाय देवस्य देहमायाति शूलिनः

પ્રભુના નૃત્યામૃતનું પાન કરીને, પરમમંગલમયી અને પતિપરાયણા દેવી યોગમાં લીન થઈ શૂલધારી શિવના દિવ્ય દેહને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 13

संत्यक्त्वा ताण्डवरसं स्वेच्छयैव पिनाकधृक् / ज्योतिः स्वभावं भगवान् दग्ध्वा ब्रह्माण्डमण्डलम्

પોતાની સ્વેચ્છાથી તાંડવરસનો ત્યાગ કરીને, પિનાકધારી ભગવાન્ પોતાના જ્યોતિર્મય સ્વભાવમાં સ્થિત થયા અને બ્રહ્માંડમંડળને દગ્ધ કરીને ભસ્મ કરી દીધું।

Verse 14

संस्थितेष्वथ देवेषु ब्रह्मविष्णुपिनाकिषु / गुणैरशेषैः पृथिवीविलयं याति वारिषु

પછી જ્યારે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને પિનાકધારી (શિવ) દેવો પોતાની સ્થિત અવસ્થામાં સંહૃત થાય છે, ત્યારે પૃથ્વી પોતાના સર્વ ગુણો સહિત જલોમાં વિલીન થઈ પ્રલયને પામે છે।

Verse 15

स वारितत्त्वं सगुणं ग्रसते हव्यवाहनः / तेजस्तु गुणसंयुक्तं वायौ संयाति संक्षयम्

ત્યારે હવ્યવાહન અગ્નિ જલતત્ત્વને તેના ગુણો સહિત ગ્રસી લે છે; અને અગ્નિનું તેજ પણ ગુણસંયુક્ત રહી વાયુમાં લીન થઈ ક્ષય (પ્રલય) પામે છે।

Verse 16

आकाशे सगुणो वायुः प्रलयं याति विश्वभृत् / भूतादौ च तथाकाशं लीयते गुणसंयुतम्

હે વિશ્વભૃત્! પ્રલયકાળે ગુણો સહિત વાયુ આકાશમાં વિલીન થાય છે; અને તેવી જ રીતે ભૂતોના આદિકારણમાં આકાશ પણ ગુણસંયુક્ત રહી લય પામે છે।

Verse 17

इन्द्रियाणि च सर्वाणि तैजसे यान्ति संक्षयम् / वैकारिके देवगणाः प्रलंय यान्ति सत्तमाः

પ્રલય સમયે સર્વ ઇન્દ્રિયો તૈજસ તત્ત્વમાં લય પામે છે; તેમજ હે સત્તમ, દેવગણ પણ વૈકારિક તત્ત્વમાં વિલીન થઈ પ્રલયને પામે છે।

Verse 18

वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चेति सत्तमाः / त्रिविधो ऽयमहङ्कारो महति प्रलंय व्रजेत्

હે સત્તમ, આ અહંકાર ત્રિવિધ છે—વૈકારિક (સાત્ત્વિક), તૈજસ (રાજસ) અને ભૂતાદિ (તામસ)। પ્રલયમાં તે મહત્ તત્ત્વમાં લય પામી તેમાં જ પાછો વળે છે।

Verse 19

महान्तमेभिः सहितं ब्रह्माणमतितेजसम् / अव्यक्तं जगतो योनिः संहरेदेकमव्ययम्

આ મહત્-તત્ત્વો સાથે તે અતિ તેજસ્વી બ્રહ્માને પણ સંહારે છે; જગતની યોનિ એવા અવ્યક્તમાં સમગ્ર વિશ્વ એક અવ્યય પરમ તત્ત્વમાં સમેટાઈ જાય છે।

Verse 20

एवं संहृत्य भूतानि तत्त्वानि च महेश्वरः / वियोजयति चान्योन्यं प्रधानं पुरुषं परम्

આ રીતે ભૂતો અને તત્ત્વોનું સંહાર કરીને મહેશ્વર પ્રધાન (પ્રકૃતિ) અને પરમ પુરુષને પરસ્પરથી વિયોગ કરે છે।

Verse 21

प्रधानपुंसोरजयोरेष संहार ईरितः / महेश्वरेच्छाजनितो न स्वयं विद्यते लयः

પ્રધાન અને પુરુષ (ગુણો સહિત) નો આ સંહાર જણાવાયો છે. લય સ્વયં થતો નથી; તે માત્ર મહેશ્વરની ઇચ્છાથી જ ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 22

गुणसाम्यं तदव्यक्तं प्रकृतिः परिगीयते / प्रधानं जगतो योनिर्मायातत्त्वमचेतनम्

ગુણોની સમ્ય અવસ્થા જે છે, તે ‘અવ્યક્ત’ કહેવાય છે. એ જ પ્રકૃતિ—પ્રધાન, જગતની યોનિ, માયાતત્ત્વ; સ્વયં અચેતન છે.

Verse 23

कूटस्थश्चिन्मयो ह्यात्मा केवलः पञ्चविंशकः / गीयते मुनिभिः साक्षी महानेकः पितामहः

કૂટસ્થ, ચિન્મય આત્મા એકલો અને પરાત્પર છે—એ જ પચ્ચીસમું તત્ત્વ. મુનિઓ તેને ‘સાક્ષી’ કહી ગાય છે—મહાન, એક થઈ અનેકરૂપ, આદ્ય પિતામહ.

Verse 24

एवं संहारकरणी शक्तिर्माहेश्वरी ध्रुवा / प्रधानाद्यं विशेषान्तं दहेद् रुद्र इति श्रुतिः

આ રીતે સંહાર કરનારી ધ્રુવ માહેશ્વરી શક્તિ, પ્રધાનથી લઈને વિશેષાંત સુધી સર્વ તત્ત્વોને દહન કરે છે—શ્રુતિ કહે છે: ‘રુદ્ર દહન કરે છે’.

Verse 25

योगिनामथ सर्वेषां ज्ञानविन्यस्तचेतसाम् / आत्यन्तिकं चैव लयं विदधातीह शङ्करः

અને જેમનું ચિત્ત મુક્તિદાયક જ્ઞાનમાં સ્થિર છે એવા સર્વ યોગીઓને, શંકર અહીં આત્યંતિક પરમ લય—પરમમાં પૂર્ણ લીનતા—અર્પે છે.

Verse 26

इत्येष भगवान् रुद्रः संहारं कुरुते वशी / स्थापिका मोहनी शक्तिर्नारायण इति श्रुतिः

આ રીતે વશી ભગવાન રુદ્ર સંહાર કરે છે; પરંતુ સ્થાપન કરનારી અને મોહિની શક્તિને શ્રુતિ ‘નારાયણ’ કહે છે.

Verse 27

हिरण्यगर्भा भगवान् जगत् सदसदात्मकम् / सृजेदशेषं प्रकृतेस्तन्मयः पञ्चविंशकः

ભગવાન હિરણ્યગર્ભરૂપે પ્રકૃતિમાંથી પ્રગટ-અપ્રગટ સ્વભાવવાળું સમગ્ર જગત સર્જે છે; તેમાં તન્મય રહી સર્વત્ર વ્યાપક હોવાથી તેમને પચ્ચીસમું તત્ત્વ કહેવામાં આવે છે।

Verse 28

सर्वज्ञाः सर्वगाः शान्ताः स्वात्मन्येवव्यवस्थिताः / शक्तयो ब्रह्मविण्वीशा भुक्तिमुक्तिफलप्रदाः

આ દિવ્ય શક્તિઓ સર્વજ્ઞ, સર્વવ્યાપી અને શાંત છે, પોતાના આત્મસ્વરૂપમાં જ સ્થિત છે; એ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને ઈશ (શિવ) ની શક્તિઓ છે, જે ભુક્તિ અને મુક્તિના ફળ આપે છે।

Verse 29

सर्वेश्वराः सर्ववन्द्याः शाश्वतानन्तभोगिनः / एकमेवाक्षरं तत्त्वं पुंप्रधानेश्वरात्मकम्

સર્વ લોકોના ઈશ્વરો સર્વવંદ્ય છે અને શાશ્વત અનંત ભોગોના ભોક્તા છે; છતાં તત્ત્વ એક જ છે—અક્ષર—જે પુરુષ, પ્રધાન અને ઈશ્વર સ્વરૂપ ત્રિધા છે।

Verse 30

अन्याश्च शक्तयो दिव्याः सन्ति तत्र सहस्रशः / इज्यन्ते विविधैर्यज्ञैः शक्रादित्यादयो ऽमराः

અને ત્યાં હજારોની સંખ્યામાં અન્ય દિવ્ય શક્તિઓ પણ છે; તેમજ ઇન્દ્ર, આદિત્ય વગેરે અમર દેવો વિવિધ યજ્ઞોથી પૂજાય છે।

Verse 31

एकैकस्य सहस्राणि देहानां वै शतानि च / कथ्यन्ते चैव माहात्म्याच्छक्तिरेकैव निर्गुणाः

દરેક માટે દેહોના હજારો—અને સૈકડાઓ—પણ કહેવાય છે; પરંતુ પરમ મહાત્મ્યથી શક્તિ એક જ છે, અને તે નિર્ગુણ છે।

Verse 32

तां तां शक्तिं समाधाय स्वयं देवो महेश्वरः / करोति देहान् विविधान् ग्रसते चैव लीलया

તે તે શક્તિ ધારણ કરીને સ્વયં દેવ મહેશ્વર વિવિધ દેહો પ્રગટ કરે છે અને એ જ રીતે લીલામાત્રથી તેમને ગ્રસી સંહારે છે.

Verse 33

इज्यते सर्वयज्ञेषु ब्राह्मणैर्वेदवादिभिः / सर्वकामप्रदो रुद्र इत्येषा वैदिकी श्रुतिः

સર્વ યજ્ઞોમાં વેદવાદી બ્રાહ્મણો દ્વારા રુદ્રની પૂજા થાય છે. “રુદ્ર સર્વ કામનાઓ આપનાર છે”—આ જ વૈદિક શ્રુતિ છે.

Verse 34

सर्वासामेव शक्तीनां ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः / प्राधान्येन स्मृता देवाः शक्तयः परमात्मनः

બધી શક્તિઓમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર મુખ્યરૂપે સ્મરાય છે; આ દેવો પરમાત્માની પ્રધાન શક્તિઓ છે.

Verse 35

आद्यः परस्ताद् भगवान् परमात्मा सनातनः / गीयते सर्वशक्त्यात्मा शूलपाणिर्महेश्वरः

તે આદ્ય, પરાત્પર ભગવાન, પરમાત્મા અને સનાતન છે. સર્વશક્તિસ્વરૂપ શૂલપાણિ મહેશ્વર તરીકે તેની સ્તુતિ ગવાય છે.

Verse 36

एनमेके वदन्त्यग्निं नारायणमथापरे / इन्द्रमेके परे विश्वान् ब्रह्माणमपरे जगुः

કેટલાક તેને અગ્નિ કહે છે, બીજા તેને નારાયણ કહે છે. કેટલાક ઇન્દ્ર કહે છે, કેટલાક તેને વિશ્વરૂપ કહે છે, અને અન્ય તેને બ્રહ્મા કહી ગાય છે.

Verse 37

ब्रह्मविष्णवग्निवरुणाः सर्वे देवास्तथर्षयः / एकस्यैवाथ रुद्रस्य भेदास्ते परिकीर्तिताः

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, અગ્નિ, વરુણ—સર્વ દેવો તથા ઋષિઓ—આ બધાં એક જ રુદ્રના વિવિધ ભેદરૂપો તરીકે કીર્તિત છે।

Verse 38

यं यं भेदं समाश्रित्य यजन्ति परमेश्वरम् / तत् तद् रूपं समास्थाय प्रददाति फलं शिवः

લોકો જે જે ભેદભાવ (ઉપાસનામાર્ગ) નો આશ્રય લઈને પરમેશ્વરની પૂજા કરે છે, શિવ તે તે રૂપ ધારણ કરીને તે મુજબનું ફળ આપે છે।

Verse 39

तस्मादेकतरं भेदं समाश्रित्यापि शाश्वतम् / आराधयन्महादेवं याति तत्परमं पदम्

એથી, કોઈ એક શાશ્વત ભેદ (એક ઉપાસના-માર્ગ) નો આશ્રય લઈને પણ જે મહાદેવની આરાધના કરે છે, તે પરમ પદને પામે છે।

Verse 40

किन्तु देवं महादेवं सर्वशक्तिं सनातनम् / आराधयेद् वै गिरिशं सगुणं वाथ निर्गुणम्

પરંતુ તે દેવ—મહાદેવ, સનાતન સર્વશક્તિ-નિધાન ગિરીશ—તેમની જ નિશ્ચયપૂર્વક આરાધના કરવી; સગુણ રૂપે કે નિર્ગુણ રૂપે।

Verse 41

मया प्रोक्तो हि भवतां योगः प्रागेव निर्गुणः / आरुरुक्षुस्तु सगुणं पूजयेत् परमेश्वरम्

મેં તમને અગાઉથી જ નિર્ગુણ યોગ ઉપદેશ્યો છે; પરંતુ જે હજી ઉન્નતિ માટે આરોહણ ઇચ્છે છે, તેણે પરમેશ્વરની સગુણ રૂપે પૂજા કરવી।

Verse 42

पिनाकिनं त्रिनयनं जटिलं कृत्तिवाससम् / पद्मासनस्थं रुक्माभं चिन्तयेद् वैदिकी श्रुतिः

વૈદિક શ્રુતિ આદેશ આપે છે—પિનાકધારી, ત્રિનેત્ર, જટાધારી, કૃત્તિવાસ (ચર્મવસ્ત્રધારી), પદ્માસનસ્થ અને સુવર્ણપ્રભ ભગવાન શિવનું ધ્યાન કરવું।

Verse 43

एष योगः समुद्दिष्टः सबीजो मुनिसत्तमाः / तस्मात् सर्वान् परित्यज्य देवान् ब्रह्मपुरोगमान् / आराधयेद् विरूपाक्षमादिमध्यान्तसंस्थितम्

હે મુનિશ્રેષ્ઠો! આ સબીજ યોગ ઉપદેશાયો. તેથી બ્રહ્મા-પુરોગામી સર્વ દેવતાઓને પણ ત્યજી, આદિ-મધ્ય-અંતમાં સ્થિત વિરূপાક્ષ ભગવાન શિવની આરાધના કરવી।

Verse 44

भक्तियोगसमायुक्तः स्वधर्मनिरतः शुचिः / तादृशं रूपमास्थाय समायात्यन्तिकं शिवम्

ભક્તિયોગથી યુક્ત, સ્વધર્મમાં સ્થિર અને શુદ્ધ બની, તેવા જ રૂપને ધારણ કરીને તે શિવના સાન્નિધ્યે પહોંચે છે અને અંતે તેમને જ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 45

एष योगः समुद्दिष्टः सबीजो ऽत्यन्तभावने / यथाविधि प्रकुर्वाणः प्राप्नुयादैश्वरं पदम्

અત્યંત ભાવન માટે આ સબીજ યોગ ઉપદેશાયો છે. જે તેને વિધિપૂર્વક કરે છે, તે ઈશ્વરના ઐશ્વર્ય-પદને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 46

अत्राप्यशक्तो ऽथ हरं विष्णुं बह्माणमर्चयेत् / अथ चेदसमर्थः स्यात् तत्रापि मुनिपुङ्गवाः / ततो वाय्वग्निशक्रादीन् पूजयेद् भक्तिसंयुतः

અહીં પણ જો અશક્ત હોય તો હર (શિવ), વિષ્ણુ અને બ્રહ્માની અર્ચના કરવી. અને જો તેમાં પણ અસામર્થ્ય હોય, હે મુનિપુંગવો, તો ભક્તિસહ વાયુ, અગ્નિ, શક્ર (ઇન્દ્ર) વગેરે દેવતાઓની પૂજા કરવી।

Verse 47

ये चान्ये भावने शुद्धे प्रागुक्ते भवतामिह / अथापि कथितो योगो निर्बोजश्च सबीजकः

અને અહીં તમારા હિત માટે અગાઉ કહેલાં અન્ય શુદ્ધ ભાવના-સાધનો સાથે, યોગ પણ સમજાવ્યો છે—નિર્બીજ અને સબીજ, બંને રૂપે।

Verse 48

ज्ञानं तदुक्तं निर्बोजं पूर्वं हि भवतां मया / विष्णुं रुद्रं विरञ्चिं च सबीजं भावयेद् बुधः / सथवाग्न्यादिकान् देवांस्तत्परः संयतेन्द्रियः

મેં અગાઉ તમને ‘નિર્બીજ’ કહેલું જે જ્ઞાન જણાવ્યું હતું, તે જ ખરેખર ઉપદેશિત છે. પરંતુ બુદ્ધિમાન સાધક—ઇન્દ્રિયો સંયમિત કરીને અને પરતત્ત્વમાં તત્પર રહી—‘સબીજ’ ભાવથી વિષ્ણુ, રુદ્ર, વિરંચિ (બ્રહ્મા) તથા અગ્નિ આદિ દેવતાઓને પણ ધ્યાનના આધારરૂપે ભાવિત કરે।

Verse 49

पूजयेत् पुरुषं विष्णुं चतुर्मूर्तिधरं हरिम् / अनादिनिधनं देवं वासुदेवं सनातनम्

પરમ પુરુષ વિષ્ણુને—ચતુર્મૂર્તિધારી હરિને—આદિ વિનાના અંત વિનાના સનાતન દેવ વાસુદેવને પૂજવો જોઈએ।

Verse 50

नारायणं जगद्योनिमाकाशं परमं पदम् / तल्लिङ्गधारी नियतं तद्भक्तस्तदपाश्रयः / एष एव विधिर्ब्राह्मे भावने चान्तिके मतः

નારાયણ—જગતની યોનિ, આકાશ સમ સર્વવ્યાપી અને પરમ પદ—તેમા ભાવનાને સ્થિર કરીને, તેમના પવિત્ર ચિહ્નો ધારણ કરે, નિયમિત રહે, તેમનો ભક્ત બને અને માત્ર તેમનો જ આશ્રય લે. બ્રાહ્મ પરંપરામાં આંતરિક ભાવના તથા દિવ્ય સાન્નિધ્યના નિકટ ઉપાય માટે આ જ વિધિ માનવામાં આવે છે।

Verse 51

इत्येतत् कथितं ज्ञानं भावनासंश्रयं परम् / इन्द्रद्युम्नाय मुनये कथितं यन्मया पुरा

આ રીતે ભાવનાને આધારિત પરમ જ્ઞાન કહેલું છે. આ જ ઉપદેશ મેં પૂર્વે મુનિ ઇન્દ્રદ્યુમ્નને આપ્યો હતો।

Verse 52

अव्यक्तात्मकमेवेदं चेतनाचेतनं जगत् / तदीश्वरः परं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्ममयं जगत्

આ સમગ્ર જગત—ચેતન અને અચેતન સહિત—અવ્યક્તને જ પોતાનું સારરૂપ માને છે. તેનો ઈશ્વર પરમ બ્રહ્મ છે; તેથી જગત બ્રહ્મમય અને બ્રહ્મવ્યાપ્ત છે.

Verse 53

सूत उवाच एतावदुक्त्वा भगवान् विरराम जनार्दनः / तुष्टुवुर्मुनयो विष्णुं शक्रेण सह माधवम्

સૂત બોલ્યા: એટલું કહીને ભગવાન જનાર્દન મૌન થયા. ત્યારબાદ મુનિઓ શક્ર (ઇન્દ્ર) સહિત વિષ્ણુ—માધવ—ની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.

Verse 54

मुनय ऊचुः नमस्ते कूर्मरूपाय विष्णवे परमात्मने / नारायणाय विश्वाय वासुदेवाय ते नमः

મુનિઓ બોલ્યા: કૂર્મરૂપ ધારણ કરનાર વિષ્ણુ પરમાત્મા, તમને નમસ્કાર. નારાયણ, વિશ્વસ્વરૂપ, વાસુદેવ—તમને પ્રણામ.

Verse 55

नमो नमस्ते कृष्णाय गोविन्दाय नमो नमः / माधवाय नमस्तुभ्यं नमो यज्ञेश्वराय च

કૃષ્ણ, તમને વારંવાર નમસ્કાર; ગોવિંદ, તમને પુનઃપુનઃ પ્રણામ. માધવ, તમને નમસ્કાર; અને યજ્ઞેશ્વર, તમને પણ નમો નમઃ.

Verse 56

सहस्रशिरसे तुभ्यं सहस्राक्षाय ते नमः / नमः सहस्रहस्ताय सहस्रचरणाय च

સહસ્ર શિર ધરાવનાર તમને નમસ્કાર; સહસ્ર નેત્ર ધરાવનાર તમને પ્રણામ. સહસ્ર હસ્ત ધરાવનારને નમઃ, અને સહસ્ર ચરણ ધરાવનારને પણ નમસ્કાર.

Verse 57

ॐ नमो ज्ञानरूपाय परमात्मस्वरूपिणे / आनन्दाय नमस्तुभ्यं मायातीताय ते नमः

ૐ—જ્ઞાનસ્વરૂપ, પરમાત્મસ્વરૂપ તમને નમસ્કાર. આનંદસ્વરૂપ તમને પ્રણામ; માયાતીત પ્રભુ, તમને નમઃ.

Verse 58

नमो गूढशरीराय निर्गुणाय नमो ऽस्तु ते / पुरुषाय पुराणाय सत्तामात्रस्वरूपिणे

ગૂઢ (અદૃશ્ય) શરીરવાળા, નિર્ગુણ પ્રભુ, તમને નમસ્કાર. આદિપુરુષ, પુરાણ પુરુષ, માત્ર સત્તાસ્વરૂપ તમને પ્રણામ.

Verse 59

नमः सांख्याय योगाय केवलाय नमो ऽस्तु ते / धर्मज्ञानाधिगम्याय निष्कलाय नमो नमः

સાંખ્યરૂપ અને યોગરૂપ તમને નમસ્કાર; કેવળ એકમાત્ર પ્રભુ, તમને નમઃ. ધર્મ અને જ્ઞાનથી પ્રાપ્ત, નિષ્કલ તમને વારંવાર પ્રણામ.

Verse 60

नमोस्तु व्योमतत्त्वाय महायोगेश्वराय च / परावराणां प्रभवे वेदवेद्याय ते नमः

વ્યોમતત્ત્વ (સર્વવ્યાપી તત્ત્વ) તમને નમસ્કાર, મહાયોગેશ્વર તમને નમસ્કાર. પર-અપર બંનેના પ્રભવ, વેદોથી વેદ્ય પ્રભુ, તમને નમઃ.

Verse 61

नमो बुद्धाय शुद्धाय नमो युक्ताय हेतवे / नमो नमो नमस्तुभ्यं मायिने वेधसे नमः

શુદ્ધ બુદ્ધિસ્વરૂપ (બુદ્ધ) તમને નમસ્કાર; યુક્ત, હેતુસ્વરૂપ પ્રભુ તમને નમસ્કાર. વારંવાર પ્રણામ—માયાધારી વેધસ (વિધાતા) તમને નમઃ.

Verse 62

नमो ऽस्तु ते वराहाय नारसिंहाय ते नमः / वामनाय नमस्तुभ्यं हृषीकेशाय ते नमः

વરાહરૂપે તમને નમસ્કાર, નરસિંહરૂપે તમને નમસ્કાર. વામનરૂપે તમને પ્રણામ; હૃષીકેશ, ઇન્દ્રિયોના સ્વામી, તમને નમસ્કાર.

Verse 63

नमो ऽस्तु कालरुद्राय कालरूपाय ते नमः / स्वर्गापवर्गदात्रे च नमो ऽप्रतिहतात्मने

કાલરુદ્રને નમસ્કાર; હે કાળસ્વરૂપ, તમને નમસ્કાર. સ્વર્ગ અને અપવર્ગ (મોક્ષ) આપનારને નમસ્કાર; હે અપ્રતિહત આત્મા, અજય પ્રભુ, તમને નમસ્કાર.

Verse 64

नमो योगाधिगम्याय योगिने योगदायिने / देवानां पतये तुभ्यं देवार्तिशमनाय ते

યોગથી પ્રાપ્ત થવા યોગ્ય તમને નમસ્કાર; હે પરમ યોગી, યોગદાતા, તમને નમસ્કાર. દેવોના સ્વામી તમને નમસ્કાર; હે દેવોની આર્તિ શમાવનાર, તમને નમસ્કાર.

Verse 65

भगवंस्त्वत्प्रसादेन सर्वसंसारनाशनम् / अस्माभिर्विदितं ज्ञानं यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते

હે ભગવન, તમારી કૃપાથી અમને તે જ્ઞાન જાણાયું છે જે સમગ્ર સંસારચક્રનો નાશ કરે છે; તેને જાણીને મનુષ્ય અમૃતત્વ પામે છે.

Verse 66

श्रुतास्तु विविधा धर्मा वंशा मन्वन्तराणि च / सर्गश्च प्रतिसर्गश्च ब्रह्माण्यस्यास्य विस्तरः

અહીં વિવિધ ધર્મો, વંશપરંપરાઓ અને મન્વંતરો સાંભળવામાં આવ્યા; તેમજ સર્ગ અને પ્રતિસર્ગ પણ—આ આ બ્રહ્માંડનું વિસ્તૃત વર્ણન છે.

Verse 67

त्वं हि सर्वजगत्साक्षी विश्वो नारायणः परः / त्रातुमर्हस्यनन्तात्मंस्त्वमेव शरणं गतिः

તમે જ સર્વ જગતના સાક્ષી, સર્વવ્યાપી પરમ નારાયણ છો. હે અનંતાત્મન્, તમે રક્ષા કરવા સમર્થ; તમે જ મારી શરણ અને પરમ ગતિ છો.

Verse 68

सूत उवाच एतद् वः कथितं विप्रा योगमोक्षप्रदायकम् / कौर्मं पुराणमखिलं यज्जगाद गदाधरः

સૂત બોલ્યા—હે વિપ્રો, યોગ અને મોક્ષ આપનારું આ સમગ્ર કૌર્મ પુરાણ મેં તમને તેમ જ કહ્યું છે, જેમ ગદાધર (ભગવાન વિષ્ણુ)એ પ્રકટ કર્યું હતું.

Verse 69

अस्मिन् पुराणे लक्ष्म्यास्तु संभवः कथितः पुरा / मोहायाशेषभूतानां वासुदेवेन योजनम्

આ પુરાણમાં શ્રીલક્ષ્મીનો પ્રાદુર્ભાવ પૂર્વે વર્ણવાયો છે; તેમજ વાસુદેવે કરેલી તે દિવ્ય યોજના પણ, જેના કારણે સર્વ ભૂતો મોહથી ઢંકાઈ જાય છે.

Verse 70

प्रजापतीनां सर्गस्तु वर्णधर्माश्च वृत्तयः / धर्मार्थकाममोक्षाणां यथावल्लक्षणं शुभम्

અહીં પ્રજાપતિઓની સૃષ્ટિ, વર્ણધર્મો અને તેમની યોગ્ય વૃત્તિઓ, તેમજ ધર્મ-અર્થ-કામ-મોક્ષના યથાર્થ અને શુભ લક્ષણો યથાવત્ વર્ણવાયા છે.

Verse 71

पितामहस्य विष्णोश्च महेशस्य च धीमतः / एकत्वं च पृथक्त्वं च विशेषश्चोपवर्णितः

પિતામહ (બ્રહ્મા), વિષ્ણુ અને ધીમાન મહેશ (શિવ) — એમની એકતા, ભિન્નતા અને વિશેષ ભેદ પણ અહીં વર્ણવાયા છે.

Verse 72

भक्तानां लक्षणं प्रोक्तं समाचारश्च शोभनः / वर्णाश्रमाणां कथितं यथावदिह लक्षणम्

ભક્તોના લક્ષણો જણાવાયા છે અને તેમનો શોભન આચાર પણ વર્ણવાયો છે; તેમજ અહીં વર્ણ અને આશ્રમોના લક્ષણો પણ યથાવત્ ક્રમે યોગ્ય રીતે કહ્યા છે।

Verse 73

आदिसर्गस्ततः पश्चादण्डावरणसप्तकम् / हिरण्यगर्भसर्गश्च कीर्तितो मुनिपुङ्गवाः

પછી આદિસર્ગનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું; ત્યારબાદ બ્રહ્માંડના સાત આવરણો સમજાવવામાં આવ્યા; અને હે મુનિશ્રેષ્ઠો, હિરણ્યગર્ભસર્ગ પણ કીર્તિત થયો।

Verse 74

कालसंख्याप्रकथनं माहात्म्यं चेश्वरस्य च / ब्रह्मणः शयनं चाप्सु नामनिर्वचनं तथा

અહીં કાળ-સંખ્યા (સમયગણના)નું વર્ણન અને ઈશ્વરના માહાત્મ્યનું નિરૂપણ છે; તેમજ બ્રહ્માનું જળમાં શયન અને નામોની નિર્વચન-વ્યાખ્યા પણ કહેલી છે।

Verse 75

वराहवपुषा भूयो भूमेरुद्धरणं पुनः / मुख्यादिसर्गकथनं मुनिसर्गस्तथापरः

ફરી વરાહ-વપુ ધારણ કરીને ભૂમિનું ઉદ્ધરણ વર્ણવાયું; ત્યારબાદ મુખ્ય તથા અન્ય સર્ગોનું કથન, અને પછી મુનિ-સર્ગ પણ જણાવાયો।

Verse 76

व्याख्यतो रुद्रसर्गश्च ऋषिसर्गश्च तापसः / धर्मस्य च प्रजासर्गस्तामसात् पूर्वमेव तु

રુદ્રસર્ગ, ઋષિસર્ગ અને તાપસસર્ગનું પણ વ્યાખ્યાન કરવામાં આવ્યું છે; અને ધર્મસર્ગ તથા પ્રજાસર્ગ તો તામસસર્ગથી પણ પહેલાં જ થાય છે।

Verse 77

ब्रह्मविष्णुविवादः स्यादन्तर्देहप्रवेशनम् / पद्मोद्भवत्वं देवस्य मोहस्तस्य च धीमतः

બ્રહ્મા અને વિષ્ણુમાં વિવાદ ઊભો થયો; પછી અંતર્દેહમાં પ્રવેશનો પ્રસંગ આવ્યો. દેવના પદ્મોદ્ભવત્વનો વર્ણન અને તે ધીમાન પર આવેલો મોહ પણ કહેવામાં આવ્યો છે.

Verse 78

दर्शनं च महेशस्य माहात्म्यं विष्णुनेरितम् / दिव्यदृष्टिप्रदानं च ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

મહેશના દર્શનનું વર્ણન, વિષ્ણુએ પ્રગટ કરેલું માહાત્મ્ય, અને પરમેષ્ઠી બ્રહ્માને દિવ્યદૃષ્ટિનું પ્રદાન—આ પણ કહેલું છે.

Verse 79

संस्तवो देवदेवस्य ब्रह्मणा परमेष्ठिना / प्रसादो गिरिशस्याथ वरदानं तथैव च

પરમેષ્ઠી બ્રહ્માએ દેવદેવની સ્તુતિ કરી; ત્યારબાદ ગિરિશ (શિવ) નો પ્રસાદ થયો અને તેમ જ વરદાન પણ મળ્યું.

Verse 80

संवादो विष्णुना सार्धं शङ्करस्य महात्मनः / वरदानं तथापूर्वमन्तर्धानं पिनाकिनः

મહાત્મા શંકરનો વિષ્ણુ સાથે સંવાદ, શિવનું વરદાન, અને પછી પિનાકીનું અપૂર્વ અંતર્ધાન—આ વર્ણિત છે.

Verse 81

वधश्च कथितो विप्रा मधुकैटभयोः पुरा / अवतारो ऽथ देवस्य ब्रह्मणो नाभिपङ्कजात्

હે વિપ્રો, પ્રાચીનકાળે મધુ-કૈટભનો વધ વર્ણવાયો; અને પછી દેવ બ્રહ્માનો અવતાર—પ્રભુની નાભિ-પદ્મમાંથી ઉત્પન્ન—કથિત થયો.

Verse 82

एकीभावश्च देवस्य विष्णुना कथितस्ततः / विमोहो ब्रह्मणश्चाथ संज्ञालाभो हरेस्ततः

ત્યારે વિષ્ણુએ દેવના એકત્વભાવનું વર્ણન કર્યું. ત્યારબાદ બ્રહ્માનો મોહ દૂર થયો અને પછી હરિના સત્ય સ્વરૂપની ઓળખ પ્રાપ્ત થઈ.

Verse 83

तपश्चरणमाख्यातं देवदेवस्य धीमतः / प्रादुर्भावो महेशस्य ललाटात् कथितस्ततः

આ રીતે ધીમાન દેવદેવની તપશ્ચર્યા વર્ણવાઈ; અને ત્યારબાદ તેના લલાટમાંથી મહેશના પ્રાદુર્ભાવનું પણ કથન થયું.

Verse 84

रुद्राणां कथिता सृष्टिर्ब्रह्मणः प्रतिषेधनम् / भूतिश्च देवदेवस्य वरदानोपदेशकौ

અહીં રુદ્રોની સૃષ્ટિ અને બ્રહ્માનો પ્રતિષેધ (રોક) વર્ણવાયો છે. તેમજ દેવદેવ (શિવ)ની મહિમા અને વરદાન આપવાની ઉપદેશ પણ કહ્યો છે.

Verse 85

अन्तर्धानं च रुद्रस्य तपश्चर्याण्डजस्य च / दर्शनं देवदेवस्य नरनारीशरीरता

અહીં રુદ્રના અંતર્ધાનનું અને તપસ્યાથી જન્મેલા (અંડજ)ના પણ અંતર્ધાનનું વર્ણન છે; તેમજ દેવદેવના દર્શનનું—જે નર-નારી બંને દેહરૂપે પ્રગટ થયા—કથન છે.

Verse 86

देव्या विभागकथनं देवदेवात् पिनाकिनः / देव्यास्तु पश्चात् कथितं दक्षपुत्रीत्वमेव च

આ રીતે પિનાકી દેવદેવ (શિવ)એ દેવીના દિવ્ય વિભાગોનું વર્ણન કર્યું; અને ત્યારબાદ દેવીનું દક્ષની પુત્રી બનવું પણ કહાયું.

Verse 87

हिमवद्दुहितृत्वं च देव्या माहात्म्यमेव च / दर्शनं दिव्यरूपस्य वैश्वरूपस्य दर्शनम्

અહીં દેવી હિમવતની પુત્રી હોવું અને દેવીનું મહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે; તેમજ તેના દિવ્ય સ્વરૂપનું—હા, તેના વૈશ્વરૂપ (વિશ્વમય) દર્શનનું પણ વર્ણન છે।

Verse 88

नाम्नां सहस्रं कथितं पित्रा हिमवता स्वयम् / उपदेशो महादेव्या वरदानं तथैव च

પિતા હિમવતે સ્વયં સહસ્ર નામો કહ્યા; તેમજ મહાદેવીનો ઉપદેશ અને તે જ રીતે વરદાન-પ્રદાન પણ વર્ણવાયું છે।

Verse 89

भृग्वादीनां प्रजासर्गो राज्ञां वंशस्य विस्तरः / प्राचेतसत्वं दक्षस्य दक्षयज्ञविमर्दनम्

ભૃગુ આદિ ઋષિઓથી પ્રજાસૃષ્ટિ, રાજાઓના વંશનો વિસ્તૃત વિસ્તાર, દક્ષનું પ્રાચેતસત્વ, અને દક્ષયજ્ઞનો વિમર્દન (વિનાશ)—આ વિષયો વર્ણવાયા છે।

Verse 90

दधीचस्य च दक्षस्य विवादः कथितस्तदा / ततश्च शापः कथितो मुनीनां मुनिपुङ्गवाः

ત્યારે દધીચિ અને દક્ષનો વિવાદ કહાયો; અને ત્યારબાદ, હે મુનિશ્રેષ્ઠો, મુનિઓ દ્વારા ઉચ્ચારાયેલ શાપ પણ વર્ણવાયો છે।

Verse 91

रुद्रागतिः प्रसादश्च अन्तर्धानं पिनाकिनः / पितामहस्योपदेशः कीर्त्यते रक्षणाय तु

રુદ્રની ગતિ, તેમનો પ્રસાદ, અને પિનાકધારીનું અંતર્ધાન વર્ણવાયું છે; તેમજ રક્ષણાર્થે પિતામહ (બ્રહ્મા) નો ઉપદેશ પણ કીર્તિત છે।

Verse 92

दक्षस्य च प्रजासर्गः कश्यपस्य महात्मनः / हिरण्यकशिपोर्नाशो हिरण्याक्षवधस्तथा

દક્ષનો પ્રજાસર્ગ અને મહાત્મા કશ્યપની સૃષ્ટિ-વિસ્તારકથા વર્ણવાઈ છે; તેમજ હિરણ્યકશિપુનો નાશ અને હિરણ્યાક્ષનો વધ પણ કહાયો છે।

Verse 93

ततश्च शापः कथितो देवदारुवनौकसाम् / निग्रहश्चान्धकस्याथ गाणपत्यमनुत्तमम्

ત્યારબાદ દેવદારુવનમાં નિવાસ કરનારા ઋષિઓએ ઉચ્ચારેલો શાપ વર્ણવાયો; પછી અંધકનો નિગ્રહ અને શ્રીગણપતિ વિષયક અનुत્તમ ઉપદેશ પણ કહાયો છે।

Verse 94

प्रह्रादनिग्रहश्चाथ बलेः संयमनं ततः / बाणस्य निग्रहश्चाथ प्रसादस्तस्य शूलिनः

પછી પ્રહ્લાદનો નિગ્રહ, ત્યારબાદ બલિનું સંયમન; પછી બાણનો દમન—અને અંતે શૂલધારી ભગવાન શિવનો પ્રસાદ (કૃપા) વર્ણવાયો છે।

Verse 95

ऋषीणां वंशविस्तारो राज्ञां वंशाः प्रकीर्तिताः / वसुदेवात् ततो विष्णोरुत्पत्तिः स्वेच्छया हरेः

ઋષિઓના વંશવિસ્તાર અને રાજાઓના વંશો પ્રકીર્તિત થયા. ત્યારબાદ વસુદેવથી વિષ્ણુનું પ્રાકટ્ય થયું—હરિનો જન્મ પોતાની સ્વેચ્છાથી થયો।

Verse 96

दर्शनं चोपमन्योर्वै तपश्चरणमेव च / वरलाभो महादेवं दृष्ट्वा साम्बं त्रिलोचनम्

ઉપમન્યુનું પાવન દર્શન અને તેનું તપશ્ચરણ પણ વર્ણવાયું છે; તેમજ ત્રિલોચન સામ્બ મહાદેવનું દર્શન કરીને વરલાભ થયાનું પણ કહાયું છે।

Verse 97

कैलासगमनं चाथ निवासस्तत्र शार्ङ्गिणः / ततश्च कथ्यते भीतिर्द्वारिवत्या निवासिनाम्

ત્યારબાદ કૈલાસગમનનો વર્ણન અને શારઙ્ગધારી (વિષ્ણુ)નું ત્યાં નિવાસ વર્ણવાય છે; પછી દ્વારિવતીના નિવાસીઓમાં ઊપજેલા ભયની કથા કહેવામાં આવે છે।

Verse 98

रक्षणं गरुडेनाथ जित्वा शत्रून् महाबलान् / नारादागमनं चैव यात्रा चैव गरुत्मतः

હે પ્રભુ! ગરુડે મહાબળવાન શત્રુઓને જીતીને આપેલું રક્ષણ, તેમજ નારદનું આગમન અને ગરુત્માન (ગરુડ)ની આગળની યાત્રા પણ વર્ણિત છે।

Verse 99

ततश्च कृष्णागमनं मुनीनामागतिस्ततः / नैत्यकं वासुदेवस्य शिवलिङ्गार्चनं तथा

પછી કૃષ્ણનું આગમન, ત્યારબાદ મુનિઓનું આગમન; તેમજ વાસુદેવનું નિત્યકર્મ—અર્થાત્ શિવલિંગની આરાધના—પણ વર્ણિત છે।

Verse 100

मार्कण्डेयस्य च मुनेः प्रश्नः प्रोक्तस्ततः परम् / लिङ्गार्चननिमित्तं च लिङ्गस्यापि सलिङ्गिनः

પછી માર્કંડેય મુનિનો પ્રશ્ન રજૂ થાય છે; ત્યારબાદ લિંગપૂજનનું કારણ—લિંગ તથા લિંગી (લિંગધારી શિવ)ની મહિમા સહિત—સમજાવવામાં આવે છે।

Verse 101

यथात्म्यकथनं चाथ लिङ्गाविर्भाव एव च / ब्रह्मविष्णोस्तथा मध्ये कीर्तितो मुनिपुङ्गवाः

અને પછી, હે મુનિશ્રેષ્ઠો! આત્મતત્ત્વનું યથાર્થ વર્ણન તથા લિંગનો આવિર્ભાવ કહેવાય છે; તેમજ બ્રહ્મા અને વિષ્ણુની વચ્ચે સ્થિત તરીકે કીર્તિત લિંગનું પણ વર્ણન થાય છે।

Verse 102

मोहस्तयोस्तु कथितो गमनं चोर्ध्वतो ऽप्यधः / संस्तवो देवदेवस्य प्रसादः परमेष्ठिनः

તે બંનેનો મોહ તથા તેમની ઊર્ધ્વ અને અધઃ ગતિ વર્ણવાઈ છે; હવે દેવદેવની સ્તુતિ અને પરમેષ્ઠિન પ્રભુનો પ્રસાદ (કૃપા) પ્રગટ થાય છે।

Verse 103

अन्तर्धानं च लिङ्गस्य साम्बोत्पत्तिस्ततः परम् / कीर्तिता चानिरुद्धस्य समुत्पत्तिर्द्विजोत्तमाः

લિંગનું અંતર્ધાન અને ત્યારપછી સાંબનો જન્મ વર્ણવાયો; હે દ્વિજોત્તમો, અનિરુદ્ધની ઉત્પત્તિ પણ કીર્તિત થઈ છે।

Verse 104

कृष्णस्य गमने बुद्धिरृषीणामागतिस्तथा / अनुवशासितं च कृष्णेन वरदानं महात्मनः

કૃષ્ણના પ્રસ્થાનનો નિશ્ચય અને ઋષિઓનું આગમન પણ થયું; અને કૃષ્ણે તે મહાત્માને ઉપદેશ આપીને વરદાન આપ્યું।

Verse 105

गमनं चैव कृष्णस्य पार्थस्यापि च दर्शनम् / कृष्णद्वैपायनस्योक्ता युगधर्माः सनातनाः

કૃષ્ણનું પ્રસ્થાન અને પાર્થ (અર્જુન)નું દર્શન પણ વર્ણવાયું; તેમજ કૃષ્ણદ્વૈપાયન (વ્યાસ) દ્વારા કહેલા સનાતન યુગધર્મો પણ જણાવાયા।

Verse 106

अनुग्रहो ऽथ पार्थस्य वाराणसीगतिस्ततः / पाराशर्यस्य च मुनेर्व्यासस्याद्भुतकर्मणः

પછી પાર્થ પર થયેલો અનુગ્રહ અને ત્યારબાદ તેની વારાણસી તરફ ગતિ; તેમજ પરાશરપુત્ર મુનિ વ્યાસના અદ્ભુત કર્મો પણ કીર્તિત થયા।

Verse 107

वारणस्याश्च माहात्म्यं तीर्थानां चैव वर्णनम् / तीर्थयात्रा च व्यासस्य देव्याश्चैवाथ दर्शनम् / उद्वासनं च कथितं वरदानं तथैव च

વારાણસીનું માહાત્મ્ય તથા તીર્થોનું વર્ણન કહેલું છે. વ્યાસની તીર્થયાત્રા, દેવીનું દર્શન, તેમજ ઉદ્વાસન અને વરદાનનું વર્ણન પણ કરાયું છે.

Verse 108

प्रयागस्य च माहात्म्यं क्षेत्राणामथ कीर्तिनम् / फलं च विपुलं विप्रा मार्कण्डेयस्य निर्गमः

પ્રયાગનું માહાત્મ્ય, પવિત્ર ક્ષેત્રોની કીર્તિનું કીર્તન, અને હે વિપ્રો, તે પુણ્યનું વિપુલ ફળ; તેમજ માર્કંડેયનું પ્રસ્થાન પણ અહીં કહેવાયું છે.

Verse 109

भुवनानां स्वरूपं च ज्योतिषां च निवेशनम् / कीर्त्यन्ते चैव वर्षाणि नदीनां चैव निर्णयः

ભુવન들의 સ્વરૂપ અને જ્યોતિષો (ગ્રહ-નક્ષત્ર)ના નિવાસસ્થાનો વર્ણવાય છે. તેમજ વર્ષોનું કીર્તન અને નદીઓનો નિર્ણય (વર્ગીકરણ) પણ કહેવાય છે.

Verse 110

पर्वतानां च कथनं स्थानानि च दिवौकसाम् / द्वीपानां प्रविभागश्च श्वेतद्वीपोपवर्णनम्

પર્વતોનું વર્ણન, દિવ્યલોકવાસીઓના નિવાસસ્થાન, દ્વીપોનું વિભાગીકરણ, તેમજ શ્વેતદ્વીપનું ઉપવર્ણન અહીં કહેવાયું છે.

Verse 111

शयनं केशवस्याथ माहात्म्यं च महात्मनः / मन्वन्तराणां कथनं विष्णोर्माहात्म्यमेव च

પછી કેશવનું શયન, તે મહાત્મા પ્રભુનું માહાત્મ્ય, મન્વંતરોનું કથન, અને વિષ્ણુનું માહાત્મ્ય પણ વર્ણવાશે.

Verse 112

वेदशाखाप्रणयनं व्यासानां कथनं ततः / अवेदस्य च वेदानां कथनं मुनिपुङ्गवाः

હે મુનિપુંગવો, ત્યારપછી વેદશાખાઓની રચના તથા વિન્યાસ, વ્યાસોની પરંપરાનું વર્ણન, તેમજ વેદબાહ્ય (અવેદ) અને વેદસંબંધિત વિષયોનું યથાર્થ નિરૂપણ પણ કહેવાય છે।

Verse 113

योगेश्वराणां च कथा शिष्याणां चाथ कीर्तनम् / गीताश्च विविधागुह्या ईश्वरस्याथ कीर्तिताः

મહાયોગેશ્વરોની કથાઓ અને તેમના શિષ્યોનું કીર્તન વર્ણિત છે; તેમજ ઈશ્વરના વિવિધ, ગુહ્ય અને રહસ્યમય ગીત-ઉપદેશો પણ પ્રખર રીતે પ્રચારિત થયા છે।

Verse 114

वर्णाश्रमाणामाचाराः प्रायश्चित्तविधिस्ततः / कपालित्वं च रुद्रस्य भिक्षाचरणमेव च

વર્ણાશ્રમોના યથોચિત આચાર, પછી પ્રાયશ્ચિત્તની વિધિઓ શીખવાય છે; તેમજ રુદ્રનું કપાલધારી (કપાલિક) સ્વરૂપ અને ભિક્ષાચરણનું આચરણ પણ જણાવાય છે।

Verse 115

पतिव्रतायाश्चाख्यानं तीर्थानां च विनिर्णयः / तथा मङ्कणकस्याथ निग्रहः कीर्त्यते द्विजाः

હે દ્વિજોય, પતિવ્રતા સ્ત્રીનું આખ્યાન, તીર્થોનો નિર્ધારક વિનિર્ણય, તેમજ મઙ્કણકનો નિગ્રહ (દમન) પણ અહીં કીર્તિત થાય છે।

Verse 116

वधश्च कथितो विप्राः कालस्य च समासतः / देवदारुवने शंभोः प्रवेशो माधवस्य च

હે વિપ્રો, કાળનો વધ સંક્ષેપમાં કહ્યો છે; તેમજ દેવદારુવનમાં શંભુનો પ્રવેશ અને માધવનો પ્રવેશ પણ વર્ણિત છે।

Verse 117

दर्शनं षट्कुलीयानां देवदेवस्य धीमतः / वरदानं च देवस्य नन्दिने तु प्रकीर्तितम्

અહીં છ કુળોને પ્રાપ્ત દેવદેવ, ધીમાન પ્રભુનું પાવન દર્શન તથા તે ઈશ્વરે નંદીને આપેલું વરદાન પણ પ્રકીર્તિત થયું છે।

Verse 118

नैमित्तिकस्तु कथितः प्रतिसर्गस्ततः परम् / प्राकृतः प्रलयश्चोर्ध्वं सबीजो योग एव च

આ રીતે નૈમિત્તિક પ્રતિસર્ગ વર્ણવાયો; ત્યારપછી પ્રાકૃત પ્રલય, અને તેનાથી ઉપર સબીજ યોગ—આલંબનવાળો ધ્યાનમાર્ગ—પણ જણાવાયો છે।

Verse 119

एवं ज्ञात्वा पुराणस्य संक्षेपं कीर्तयेत् तु यः / सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

આ પુરાણના સંક્ષિપ્ત સારને જાણીને જે તેનું કીર્તન-પ્રચાર કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ બ્રહ્મલોકમાં મહિમાવાન થાય છે।

Verse 120

एवमुक्त्वा श्रियं देवीमादाय पुरुषोत्तमः / संत्यज्य कूर्मसंस्थानं स्वस्थानं च जगाम ह

આ રીતે કહી પુરુષોત્તમે દેવી શ્રીને સાથે લીધી; કૂર્મરૂપ ત્યજી તે પોતાના પરમ ધામે ગયો।

Verse 121

देवाश्च सर्वे मुनयः स्वानि स्थानानि भेजिरे / प्रणम्य पुरुषं विष्णुं गृहीत्वा ह्यमृतं द्विजाः

બધા દેવો અને મુનિઓ પોતાના પોતાના સ્થાનોમાં પરત ગયા; અને દ્વિજોએ પુરુષ વિષ્ણુને પ્રણામ કરી અમૃત ગ્રહણ કરીને પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 122

एतत् पुराणं परमं भाषितं कूर्मरूपिणा / साक्षाद् देवादिदेनेन विष्णुना विश्वयोनिना

આ પરમ પુરાણ કૂર્મરૂપ ધારણ કરનાર સాక్షાત્ દેવાધિદેવ, વિશ્વયોનિ ભગવાન વિષ્ણુએ જ ઉપદેશ્યું છે।

Verse 123

यः पठेत् सततं मर्त्यो नियमेन समाहितः / सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

જે મનુષ્ય નિયમપૂર્વક, એકાગ્રચિત્તે આનું સતત પાઠ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ બ્રહ્મલોકમાં માન પામે છે।

Verse 124

लिखित्वा चैव यो दद्याद् वैशाखे मासि सुव्रतः / विप्राय वेदविदुषे तस्य पुण्यं निबोधत

જે સુવ્રતી વૈશાખ માસમાં ગ્રંથ લખાવીને વેદવિદ્ બ્રાહ્મણને દાન આપે છે, તેના પુણ્યને જાણો।

Verse 125

सर्वपापविनिर्मुक्तः सर्वैश्वर्यसमन्वितः / भुक्त्वा च विपुलान्स्वर्गे भोगान्दिव्यान्सुशोभनान्

તે સર્વ પાપોથી મુક્ત અને સર્વ ઐશ્વર્યોથી યુક્ત થઈ સ્વર્ગમાં વિપુલ, દિવ્ય અને અતિશય શોભન ભોગો ભોગવે છે।

Verse 126

ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो विप्राणां जायते कुले / पूर्वसंस्कारमाहात्म्याद् ब्रह्मविद्यामवाप्नुयात्

પછી સ્વર્ગમાંથી ચ્યૂત થઈ તે બ્રાહ્મણોના કુળમાં જન્મે છે; પૂર્વસંસ્કારના મહાત્મ્યથી બ્રહ્મવિદ્યા પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 127

पठित्वाध्यायमेवैकं सर्वपापैः प्रमुच्यते / योर्ऽथं विचारयेत् सम्यक् स प्राप्नोति परं पदम्

જે માત્ર એક અધ્યાયનું પાઠ કરે છે તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે; અને જે તેનો અર્થ સમ્યક્ વિચાર કરે છે તે પરમ પદને પામે છે.

Verse 128

अध्येतव्यमिदं नित्यं विप्रैः पर्वणि पर्वणि / श्रोतव्यं च द्विजश्रेष्ठा महापातकनाशनम्

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! વિપ્રોએ દરેક પર્વદિને આનું નિત્ય અધ્યયન કરવું જોઈએ; અને તેનું શ્રવણ પણ કરવું જોઈએ, કારણ કે તે મહાપાતકોનો નાશ કરે છે.

Verse 129

एकतस्तु पुराणानि सेतिहासानि कृत्स्नशः / एकत्र चेदं परममेतदेवातिरिच्यते

જો એક બાજુ સર્વ પુરાણો તથા ઇતિહાસો સંપૂર્ણ રીતે મૂકવામાં આવે અને બીજી બાજુ આ (કૂર્મપુરાણ) મૂકવામાં આવે, તો આ એકલું જ પરમ છે—તે સમગ્ર સંગ્રહને પણ વટાવે છે.

Verse 130

धर्मनैपुण्यकामानां ज्ञाननैपुण्यकामिनाम् / इदं पुराणं मुक्त्वैकं नास्त्यन्यत् साधनं परम्

ધર્મમાં નૈપુણ્ય ઇચ્છનારાઓ અને જ્ઞાનમાં નૈપુણ્ય ઇચ્છનારાઓ માટે—આ એક પુરાણ સિવાય બીજું કોઈ પરમ સાધન નથી.

Verse 131

यथावदत्र भगवान् देवो नारायणो हरिः / कथ्यते हि यथा विष्णुर्न तथान्येषु सुव्रताः

હે સુવ્રત! અહીં ભગવાન દેવ નારાયણ હરિનું યથાવત્ વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે; કારણ કે અહીં વિષ્ણુનું જે સત્ય સ્વરૂપ કહેવામાં આવ્યું છે, તેવું અન્ય ગ્રંથોમાં નથી.

Verse 132

ब्राह्मी पौराणिकी चेयं संहिता पापनाशनी / अत्र तत् परमं ब्रह्म कीर्त्यते हि यथार्थतः

આ બ્રહ્મા-પ્રસૂત પૌરાણિક સંહિતા પાપનાશિની છે; અહીં પરમ બ્રહ્મનું યથાર્થ સ્વરૂપ નિશ્ચયે કીર્તિત થાય છે.

Verse 133

तीर्थानां परमं तीर्थं तपसां च परं तपः / ज्ञानानां परमं ज्ञानं व्रतानां परमं व्रतम्

તીર્થોમાં આ પરમ તીર્થ છે, તપોમાં પરમ તપ; જ્ઞાનોમાં પરમ જ્ઞાન અને વ્રતોમાં પરમ વ્રત છે.

Verse 134

नाध्येतव्यमिदं शास्त्रं वृषलस्य च सन्निधौ / यो ऽधीते स तु मोहात्मा स याति नरकान् बहून्

વૃષલ (ધર્મમર્યાદા બહારના) ની સન્નિધિમાં આ શાસ્ત્રનું અધ્યયન કરવું નહિ; જે કરે તે મોહગ્રસ્ત થઈ અનેક નરકોમાં જાય છે.

Verse 135

श्राद्धे वा दैविके कार्ये श्रावणीयं द्विजातिभिः / यज्ञान्ते तु विशेषेण सर्वदोषविशोधनम्

શ્રાદ્ધમાં અથવા દૈવિક કાર્યમાં દ્વિજોએ આ શ્રાવણીય પાઠનું પઠન/શ્રવણ કરવું જોઈએ; ખાસ કરીને યજ્ઞાંતમાં તે સર્વ દોષોનું વિશોધન કરે છે.

Verse 136

मुमुक्षूणामिदं शास्त्रमध्येतव्यं विशेषतः / श्रोतव्यं चाथ मन्तव्यं वेदार्थपरिबृंहणम्

મુમુક્ષુઓ માટે આ શાસ્ત્ર વિશેષ રીતે અધ્યયનયોગ્ય છે; તેને શ્રવણ કરીને પછી મનન કરવું જોઈએ, કારણ કે તે વેદાર્થનું વિસ્તરણ અને સ્પષ્ટીકરણ છે.

Verse 137

ज्ञात्वा यथावद् विप्रेन्द्रान् श्रावयेद् भक्तिसंयुतान् / सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मसायुज्यमाप्नुयात्

ઉપદેશને યથાવત્ જાણી ભક્તિસંયુક્ત શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને તેનું શ્રવણ કરાવવું. તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ બ્રહ્મસાયુજ્યને પામે છે.

Verse 138

यो ऽश्रद्दधाने पुरुषे दद्याच्चाधार्मिके तथा / स प्रेत्य गत्वा निरयान् शुनां योनिं व्रजत्यधः

જે શ્રદ્ધાહીન પુરુષને અને તેમ જ અધાર્મિકને દાન આપે છે, તે મૃત્યુ પછી નરકોમાં જાય છે અને પછી અધોગતિ પામી કૂતરાની યોનિમાં પડે છે.

Verse 139

नमस्कृत्वा हरिं विष्णुं जगद्योनिं सनातनम् / अध्येतव्यमिदं शास्त्रं कृष्णद्वैपायनं तथा

સનાતન જગદ્યોનિ હરિ-વિષ્ણુને નમસ્કાર કરીને, પછી આ શાસ્ત્રનું અધ્યયન કરવું જોઈએ—જે કૃષ્ણદ્વૈપાયન (વ્યાસ) દ્વારા પણ પ્રસારિત છે.

Verse 140

इत्याज्ञा देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः / पाराशर्यस्य विप्रर्षेर्व्यासस्य च महात्मनः

આ રીતે દેવોના દેવ, અમિત તેજવાળા વિષ્ણુની આજ્ઞા હતી; તેમજ પરાશરી, વિપ્રર્ષિ મહાત્મા વ્યાસની પણ (આજ્ઞા) હતી.

Verse 141

श्रुत्वा नारायणाद् दिव्यां नारदो भगवानृषिः / गौतमाय ददौ पूर्वं तस्माच्चैव पराशरः

નારાયણ પાસેથી દિવ્ય ઉપદેશ સાંભળી, ભગવાન ઋષિ નારદે પ્રથમ ગૌતમને આપ્યો; અને તેમના પાસેથી જ પરાશરે પણ (ગ્રહણ કરી પ્રસાર કર્યો).

Verse 142

पराशरो ऽपि भगवान गङ्गाद्वारे मुनीश्वराः / मुनिभ्यः कथयामास धर्मकामार्थमोक्षदम्

ગંગાદ્વારે ભગવાનસમાન પૂજ્ય પરાશર મુનિએ શ્રેષ્ઠ મુનીશ્વરોને સંબોધી તપસ્વીઓને તે ઉપદેશ કહ્યો, જે ધર્મ, કામ, અર્થ અને મોક્ષ આપે છે।

Verse 143

ब्रह्मणा कथितं पूर्वं सनकाय च धीमते / सनत्कुमाराय तथा सर्वपापप्रणाशनम्

આ ઉપદેશ પૂર્વે બ્રહ્માએ ધીમાન સનકને કહ્યો હતો, તેમજ સનત્કુમારને પણ—આ સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર છે।

Verse 144

सनकाद् भगवान् साक्षाद् देवलो योगवित्तमः / अवाप्तवान् पञ्चशिखो देवलादिदमुत्तमम्

સનક પાસેથી ભગવાનસમાન, યોગવિદ્યા જાણનારામાં શ્રેષ્ઠ દેવલે આ પરમ ઉપદેશ પ્રાપ્ત કર્યો; અને દેવલ પાસેથી પંચશિખે આ ઉત્તમ સિદ્ધાંત મેળવ્યો।

Verse 145

सनत्कुमाराद् भगवान् मुनिः सत्यवतीसुतः / लेभे पुराणं परमं व्यासः सर्वार्थसंचयम्

સનત્કુમાર પાસેથી ભગવાનસમાન મુનિ, સત્યવતીપુત્ર વ્યાસે આ પરમ પુરાણ પ્રાપ્ત કર્યું—જે સર્વ અર્થ અને પ્રયોજનોનો સારસંગ્રહ છે।

Verse 146

तस्माद् व्यासादहं श्रुत्वा भवतां पापनाशनम् / ऊचिवान् वै भवद्भिश्च दातव्यं धार्मिके जने

અતએવ વ્યાસ પાસેથી તમારાં પાપોનો નાશ કરનાર આ ઉપદેશ સાંભળી મેં કહ્યું છે—તમે પણ અવશ્ય દાન આપો; ધાર્મિક જનને અર્પણ કરો।

Verse 147

तस्मै व्यासाय गुरवे सर्वज्ञाय महर्षये / पाराशर्याय शान्ताय नमो नारायणात्मने

તે વ્યાસ ગુરુને—સર્વજ્ઞ મહર્ષિ પારાશર્ય, શાંત સ્વરૂપ, જેમનું આત્મસ્વરૂપ નારાયણ છે—નમસ્કાર।

Verse 148

यस्मात् संजायते कृत्सनं यत्र चैव प्रलीयते / नमस्तस्मै सुरेशाय विष्णवे कूर्मरूपिणे

જેનાથી સમગ્ર જગત ઉત્પન્ન થાય છે અને જેમાં જ લય પામે છે—દેવેશ, કૂર્મરૂપધારી વિષ્ણુને નમસ્કાર।