Adhyaya 37

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने चिन्तामणिगृहान्तरकथनं नाम षट्त्रिंशो ऽध्यायः हयग्रीव उवाच सर्वज्ञद्यन्तरालस्योपरिष्टात्कलशोद्भव / हस्तविंशतिरुन्नम्रं चतुर्नल्वप्रविस्तरम्

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના ઉત્તરભાગમાં હયગ્રીવ–અગસ્ત્ય સંવાદના લલિતોપાખ્યાનમાં ‘ચિંતામણિ-ગૃહાંતરકથન’ નામે છત્રીસમો અધ્યાય. હયગ્રીવ બોલ્યા— હે કલશોદ્ભવ! સર્વજ્ઞાદિ અંતરાલના ઉપર વીસ હસ્ત ઊંચું અને ચાર નલ્વ વિસ્તૃત એક દિવ્ય મંડપ છે.

Verse 2

वशिन्याद्यन्तरं ज्ञेयं प्राग्वत्सोपानमन्दिरम् / सर्वरोगहरं नाम्ना तच्चक्रमिति विश्रुतम्

વશિની આદિનું અંતર પૂર્વવત્ સોપાનવાળું મંદિરરૂપ જાણવું. તે ‘સર્વરોગહર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે અને તે જ ચક્ર તરીકે વિખ્યાત છે.

Verse 3

वशिन्याद्यास्तत्र देव्यः पूर्वादिदिगनुक्रमात् / स्वरैस्तु रहितास्तत्र प्रथमा वशिनीश्वरी

ત્યાં પૂર્વ દિશાથી ક્રમશઃ વશિની આદિ દેવીઓ સ્થિત છે. તેમાં સ્વરોથી રહિત પ્રથમ દેવી ‘વશિનીશ્વરી’ છે.

Verse 4

कवर्गसहिता पश्चात्कामेश्वर्याख्यवाह्मयी / चवर्गजुष्टा वागीशी मोदिनी स्यात्तृतीयका

પછી ક-વર્ગ સહિત ‘કામેશ્વરી’ નામની વાગ્મયી દેવી છે. ચ-વર્ગયુક્ત ‘વાગીશી’ અને ‘મોદિની’ તૃતીયા કહેવાય છે.

Verse 5

टवर्गमण्डिताकारा विमलाख्या सरस्वती / तवर्गेण तथोपेता पञ्चमी वाक्प्रधारणा

ટ-વર્ગથી મંડિત આકારવાળી ‘વિમલા’ નામની સરસ્વતી છે. તેમજ ત-વર્ગયુક્ત પાંચમી ‘વાક્પ્રધારણા’ છે.

Verse 6

पवर्गेण परिस्फीता षष्ठी तु जयिनी मता / यादिवर्णचतुष्कोणे सर्वैश्वर्यादिवाङ्मयी

પ-વર્ગથી પરિપૂર્ણ થયેલી ષષ્ઠી દેવી ‘જયિની’ તરીકે માન્ય છે. ‘યા’ આદિ વર્ણોના ચતુષ્કોણમાં સ્થિત રહી, સર્વ ઐશ્વર્યાદિની વાણીરૂપા છે.

Verse 7

साधिकाक्षरषट्केन कौलिनी त्वष्टमी मता / एता देव्यो जपरता मुक्ताभरणमण्डिताः

સાધિક અક્ષરોના ષટ્કથી યુક્ત અષ્ટમી દેવી ‘કૌલિની’ તરીકે મતા. આ દેવીઓ જપમાં રત છે અને મુક્તાના આભૂષણોથી મંડિત છે.

Verse 8

सदा स्फुरद्गद्यपद्यलहरीलालिता मताः / काव्यैश्च नाटकैश्चैव मधुरैः कर्णहारिभिः / विनोदयन्त्यः श्रीदेवीं वर्तन्ते कुम्भसम्भवः

તેઓ સદા ગદ્ય-પદ્યની સ્ફુરિત લહેરોથી લલિત ગણાય છે. મધુર અને કર્ણહારિ કાવ્યો તથા નાટકો દ્વારા શ્રીદેવીને વિનોદિત કરતાં—હે કુંભસમ્ભવ—તેઓ વર્તે છે.

Verse 9

एता रहस्यनाम्नैव ख्याता वातापितापन / नायिका स्वस्य चक्रस्य सिद्धानाम्ना प्रकीर्तिता

હે વાતાપિતાપન! આ દેવીઓ ‘રહસ્ય’ નામથી જ પ્રસિદ્ધ છે. પોતાના ચક્રની નાયિકા ‘સિદ્ધા’ નામે પ્રકીર્તિત છે.

Verse 10

अस्य चक्रस्य संरक्षाकारिणी खेचरी मता / वशिन्याद्यन्तरालस्योपरिष्टाद्विन्ध्यमर्दन

હે વિંધ્યમર્દન! આ ચક્રની સંરક્ષા કરનારી ‘ખેચરી’ તરીકે મતા; અને વશિની આદિના અંતરાલના ઉપર ભાગે તે સ્થિત છે.

Verse 11

हस्तविंशतिरुन्नम्रं चतुर्नल्वप्रविस्तरम् / अस्त्रं चक्रमितिज्ञेयं तत्र बाणादिदेवताः

વીસ હાથ ઊંચું અને ચાર નલ્વ વિસ્તૃત એવું તે દિવ્ય અસ્ત્ર ‘ચક્ર’ તરીકે જાણવું; તેમાં બાણ આદિના અધિષ્ઠાતા દેવતાઓ નિવાસ કરે છે.

Verse 12

पञ्च बाणेश्वरीदेव्यः पञ्च कामेश्वराशुगाः / अङ्कुशद्वितयं दीप्तमादिस्त्रीपुंसयोर्द्वयोः

પાંચ બાણેશ્વરી દેવીઓ અને કામેશ્વરના પાંચ તીવ્ર બાણો છે; આદિ સ્ત્રી-પુરુષ—આ બંને માટે બે તેજસ્વી અંકુશ પણ છે.

Verse 13

धनुर्द्वयं च विन्ध्यारे नव पुण्ड्रेषु कल्पितम् / पाशद्वयं च दीप्ताभं चत्वार्यस्त्राणि कुम्भज

હે કુંભજ! વિંધ્ય પ્રદેશમાં નવ પુણ્ડ્રોમાં બે ધનુષ્યો કલ્પિત છે; અને બે તેજસ્વી પાશ—આ રીતે ચાર અસ્ત્રો છે.

Verse 14

कामेश्वर्यास्तु चत्वारि चत्वारि श्रीमहेशितुः / आहत्याष्टायुधानीति प्रज्वलन्ति विभान्ति च

કામેશ્વરીનાં ચાર અને શ્રીમહેશ્વરના પણ ચાર—આ રીતે કુલ આઠ આયુધો; તે પ્રજ્વલિત થઈ તેજથી ઝળહળે છે.

Verse 15

भण्डासुरमहायुद्धे दुष्टदानवशोणितैः / पीतैरतीव तृप्तानिदिव्यास्त्राण्यति जाग्रति

ભંડાસુરના મહાયુદ્ધમાં દુષ્ટ દાનવોના રક્તને પીીને તે દિવ્ય અસ્ત્રો અત્યંત તૃપ્ત થાય છે અને અતિ જાગૃત રહે છે.

Verse 16

एतेषामायुधानां तु परिवारायुधान्यलम् / वर्तन्ते ऽस्त्रान्तरे तत्र तेषां संख्या तु कोटिशः

આ આયુધોના પરિઘમાં સહાયક આયુધો પણ પૂરતા પ્રમાણમાં વર્તે છે; તે અસ્ત્રસમૂહમાં તેમની સંખ્યા તો કરોડો છે.

Verse 17

वज्रशक्तिः शतघ्नी च भुशुण्डी मुसलं तथा / कृपाणः पट्टिशं चैव मुद्गरं भिन्दिपालकम्

વજ્રશક્તિ, શતઘ્ની, ભુશુન્ડી અને મુસલ; તેમજ કૃપાણ, પટ્ટિશ, મુદગર અને ભિંદિપાલક—આ બધાં.

Verse 18

एवमादीनि शस्त्राणि सहस्राणां सहस्रशः / अष्टायुधमहाशक्तीः सेवन्ते मदविह्वलाः

આ રીતે અન્ય શસ્ત્રો હજારોના હજારો છે; મદમાં વિહ્વળ થયેલા તેઓ અષ્ટ-આયુધ મહાશક્તિઓની સેવા કરે છે.

Verse 19

अथ शस्त्रान्तरालस्योपरि वातापितापन / हस्तविंशतिरुन्नम्रं चतुर्नल्वप्रविस्तरम् / धिष्ण्यं तु समयेशीनां स्थानं च तिसृणां मतम्

પછી તે શસ્ત્ર-અંતરાળના ઉપર ‘વાતાપિતાપન’ નામનું ધિષ્ણ્ય હતું—વીસ હસ્ત ઊંચું અને ચાર નલ્વ વિસ્તૃત; એ જ સમયેશીઓનું ધામ અને ત્રણે દેવીઓનું સ્થાન માનવામાં આવ્યું.

Verse 20

कामेशाद्यास्तत्र देव्यस्तिस्रो ऽन्या तु चतुर्थिका / सैव निःशेषविश्वानां सवित्री ललितेश्वरी

ત્યાં કામેશ્વરી આદિ ત્રણ દેવીઓ હતી અને બીજી એક ચોથી પણ; એ જ સર્વ વિશ્વોની સાવિત્રી—લલિતેશ્વરી છે.

Verse 21

तिसृणां शृणु नामानि कामेशी प्रथमा मता / वज्रेशी भगमाला च ताः सेवन्ते सहस्रशः

તે ત્રણેના નામો સાંભળો—કામેશી પ્રથમ માનવામાં આવે છે; વજ્રેશી અને ભગમાલા પણ—તેમની સહસ્ર રીતે સેવા થાય છે।

Verse 22

सर्वेषां दर्शनानां च या देव्यो विविधाः स्मृताः / ताः सर्वास्तत्र सेवन्ते कामेशादिमहोदयाः

સર્વ દર્શનોમાં જે વિવિધ દેવીઓ સ્મરાય છે, તે સર્વ ત્યાં કામેશી આદિ મહોદયાઓની સેવા કરે છે।

Verse 23

एतासांच प्रसंगेषु नित्यानां च प्रसञ्जने / चक्रिणीनां योगिनीनां श्रीदेवी पूरणात्मिका

આ પ્રસંગોમાં તથા નિત્યા દેવીઓના સંયોગમાં, ચક્રિણી યોગિનીઓમાં શ્રીદેવી જ પૂરણાત્મિકા સ્વરૂપે વિરાજે છે।

Verse 24

या कामेश्वरदेवाङ्कशायिनी ललितांबिका / कामेश्यादिचतुर्थी सा नित्यानां षोडशी मता

જે કામેશ્વર દેવના અંકમાં શયન કરે છે તે લલિતાંબિકા—નિત્યાઓમાં કામેશી આદિની ચતુર્થી, તથા ષોડશી તરીકે માન્ય છે।

Verse 25

योगिनी चक्रदेवीनां नवमी परिकीर्तिता / समयेश्यन्तरालस्योपरिष्टादिल्वलान्तक

યોગિની-ચક્રદેવીોમાં તે નવમી તરીકે કીર્તિત છે; અને સમયેશીના અંતરાલના ઉપર ભાગે ‘ઇલ્વલાંતક’ સ્થિત છે।

Verse 26

नाथान्तरमिति प्रोक्तं हस्तविंशतिरुन्नतम् / चतुर्नल्वप्रविस्तारं प्राग्वत्सोपानमण्डितम्

આને “નાથાંતર” કહેવાયું છે; તેની ઊંચાઈ વીસ હસ્ત, વિસ્તાર ચાર નલ્વ, અને પૂર્વ દિશામાં સોપાનોથી શોભિત છે.

Verse 27

तत्र नाथामहादेव्या योगशास्त्रप्रवर्त्तकाः / सर्वेषां मन्त्रगुरवः सर्वविद्यामहार्णवाः

ત્યાં નાથા-મહાદેવીના યોગશાસ્ત્રના પ્રવર્તકો, સર્વના મંત્રગુરુઓ, અને સર્વ વિદ્યાનો મહાસાગરરૂપે વિરાજે છે.

Verse 28

चत्वारो यागनाथाश्च लोकानामिह गुप्तये / सृष्टाः कामंशदेवेन तेषां नामानि मे शृणु

લોકોની ગુપ્ત રક્ષા માટે અહીં ચાર યાગનાથ કામંશદેવ દ્વારા સર્જાયા; તેમના નામો મારી પાસેથી સાંભળો.

Verse 29

मित्री च शोडिशश्चैव चर्याख्यः कुम्भसम्भव / तैः सृष्टा बहवो लोकारक्षार्थं पादुकात्मकाः

મિત્રી, શોડિશ, ચર્યાખ્ય અને કુંભસમ્ભવ—તેમના દ્વારા લોકરક્ષા માટે પાદુકાસ્વરૂપ અનેક રક્ષકો સર્જાયા.

Verse 30

दिव्यविद्या मानवौघसिद्धौघाः सुरतापसाः / प्राप्तसालोक्यसारूप्यसायुज्यादिकसिद्धयः

તેઓ દિવ્યવિદ્યાથી યુક્ત, માનવસમૂહ અને સિદ્ધસમૂહરૂપ, દેવતુલ્ય તપસ્વી છે; જેમણે સાલોક્ય, સારૂપ્ય, સાયુજ્ય વગેરે સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત કરી છે.

Verse 31

महान्तो गुरवस्तांस्तु सेवन्ते प्रचुरा गुरून् / अथ नाथान्तरालस्योपरिष्टाद्धिष्ण्यमुत्तमम्

તે મહાન ગુરુઓ બહુ ગુરુજનની સેવા કરે છે. ત્યારબાદ નાથના અંતરાલના ઉપર પરમ ઉત્તમ ધામ સ્થિત છે.

Verse 32

हस्तविंशतिरुन्नमं चतुर्नल्वप्रविस्तरम् / नित्यान्तरमिति प्रोक्तं नित्याः पञ्चदशात्र वै

તેની ઊંચાઈ વીસ હસ્ત અને વિસ્તાર ચાર નલ્વ કહેવાયો છે. તેને ‘નિત્યાન્તર’ કહે છે; અહીં નિત્યાઓ પંદર છે.

Verse 33

अथ कामेश्वरी नित्या नित्या च भगमालिनी / नित्यक्लिन्ना अपि तथा भेरुण्डा वह्निवासिनी

પછી કામેશ્વરી નિત્યા અને ભગમાલિની નિત્યા; તેમજ નિત્યક્લિન્ના, ભેરુણ્ડા અને વહ્નિવાસિની.

Verse 34

महावज्रेश्वरी दूती त्वरिता कुलसुन्दरी / नित्या नीलपताका च विजया सर्वमङ्गला

મહાવજ્રેશ્વરી, દૂતી, ત્વરિતા, કુલસુંદરી; તેમજ નિત્યા નીલપતાકા, વિજયા અને સર્વમંગલા.

Verse 35

ज्वालामालिनिका चित्रेत्येताः पञ्चदशोदिताः / एता देवीस्वरूपाः स्युर्महाबलपराक्रमाः

જ્વાલામાલિનિકા અને ચિત્રા—આ રીતે આ પંદર જણાવાઈ છે. આ બધાં દેવીના સ્વરૂપો છે, મહાબળ અને પરાક્રમથી યુક્ત.

Verse 36

प्रथमा मुख्यतिथितां प्राप्ता व्याप्य जगत्त्रयाः / कालत्रितयरूपाश्च कालग्रासविचक्षणाः

તે પ્રથમ નિત્યા મુખ્ય તિથિનું પદ પ્રાપ્ત કરીને ત્રિલોકમાં વ્યાપી છે; તે કાળત્રયરૂપા અને કાળગ્રાસને વિવેકપૂર્વક જાણનારી છે.

Verse 37

ब्रह्मादीनामशेषाणां चिरकालमुपेयुषाम् / तत्तत्कालशतायुष्यरूपा देव्याज्ञया स्थिताः

બ્રહ્મા આદિ સર્વના દીર્ઘકાળ સ્થિતિસાથે, દેવીની આજ્ઞાથી તેઓ તે-તે કાળના શતાયુષ્યરૂપ બની સ્થિર રહે છે.

Verse 38

नित्योद्यता निरान्तकाः श्रीपराङ्गसमुद्भवाः / सेवन्ते जगतामृद्ध्यै ललितां चित्स्वरूपिणीम्

તેઓ સદા ઉદ્યત, અંતરહિત, શ્રી-પરાંગમાંથી ઉત્પન્ન; જગતની સમૃદ્ધિ માટે ચિત્સ્વરૂપિણી લલિતા દેવીની સેવા કરે છે.

Verse 39

तासां भवनतां प्राप्ता दीप्ताः पञ्चदशेश्वराः / विसृष्टिबिन्दुचक्रे तु षोडश्या भवनं मतम्

તેમના ભવનત્વને પ્રાપ્ત થયેલા પંદર તેજસ્વી ઈશ્વરો છે; પરંતુ વિસૃષ્ટિ-બિંદુ-ચક્રમાં ષોડશીનું ભવન માનવામાં આવે છે.

Verse 40

अथ नित्यान्तरालस्योपरिष्टात्कुम्भसम्भव / अङ्गदेव्यन्तरं प्रोक्तं हस्तविंशातिरुन्नतम्

હે કુંભસમ્ભવ! હવે નિત્યાઓના અંતરાલના ઉપર અંગદેવીનું એક અંતર (સ્થાન) કહેવાયું છે, જે વીસ હસ્ત ઊંચું છે.

Verse 41

चतुर्नल्वप्रविस्तारं प्राग्वत्सोपानमन्दिरम् / तस्मिन्हृदयदेव्याद्याः शक्तयः संति वै मुने

હે મુને! પૂર્વમુખ સોપાનવાળું, ચતુર્નલ્વ વિસ્તૃત તે મંદિર છે; તેમાં હૃદયદેવી આદિ શક્તિઓ નિવાસ કરે છે.

Verse 42

हृद्देवी च शिरोदेवी शिखादेवी तथैव च / वर्मदेवी दृष्टिदेवी शस्त्रदेवी षडीरिताः

હૃદ્દેવી, શિરોદેવી, શિખાદેવી, વર્મદેવી, દૃષ્ટિદેવી અને શસ્ત્રદેવી—આ છ દેવીઓ કહેવાય છે.

Verse 43

अत्यन्तसन्निकृष्टास्ताः श्रीकामेश्वरसुभ्रुवः / नवलावण्यपूर्णाङ्ग्यः सावधाना धृतायुधाः

શ્રીકામેશ્વરના સુભ્રૂવાળી તે દેવીઓ અત્યંત નજીક સ્થિત છે; નવલાવણ્યથી પૂર્ણ અંગવાળી, સાવધાન અને આયુધધારી છે.

Verse 44

परितो बिन्दुपीठे च भ्राम्यन्तो दृप्तमूर्तयः / ललिताज्ञाप्रवर्तिन्यो वशीनां पीठवर्तिकाः

તે દૃપ્ત મૂર્તિઓ બિંદુપીઠની આસપાસ ભ્રમણ કરે છે; લલિતાની આજ્ઞાથી પ્રવર્તતી, વશિની શક્તિઓના પીઠમાં સ્થિત છે.

Verse 45

अथाङ्गदेव्यन्तरस्योपरिष्टान्मण्डलाकृति / बिन्दुनाद महापीठं दशहस्तसमुन्नतम्

ત્યારબાદ અંગદેવીઓના આંતરિક ભાગના ઉપર મંડલાકાર બિંદુનાદ મહાપીઠ છે, જે દશ હસ્ત જેટલું ઊંચે ઉન્નત છે.

Verse 46

नल्वाष्टकप्रविस्तारमुद्यदादित्यसंनिभम् / बिन्दुपीठमिदं ज्ञेयं श्रीपीठमपि चेष्यते

આ નલ્વાષ્ટક-વિસ્તારયુક્ત, ઉદયતા સૂર્ય સમાન તેજસ્વી છે. આને બિંદુપીઠ તરીકે જાણવું; આ જ શ્રીપીઠ પણ માન્ય છે.

Verse 47

महापीठमिति ज्ञेयं विद्यापीठमपीष्यते / आनन्दपीठमपि च पञ्चाशत्पीठरूपधृक्

આને મહાપીઠ તરીકે જાણવું; આ વિદ્યાપીઠ પણ માન્ય છે. આ આનંદપીઠ પણ છે અને પચાસ પીઠોના સ્વરૂપને ધારણ કરે છે.

Verse 48

तत्र श्रीललितादेव्याः पञ्चब्रह्ममये महत् / जागर्ति मञ्चरत्नं तु प्रपञ्चत्रयमूलकम्

ત્યાં શ્રીલલિતા દેવીનું પંચબ્રહ્મમય મહાન મંચરત્ન જાગ્રત રહે છે, જે ત્રિવિધ પ્રપંચનું મૂળ છે.

Verse 49

तस्य मञ्चस्य पादास्तु चत्वारः परिकीर्तिताः / दशहस्तसमुन्नम्रा हस्तत्रितयविष्ठिताः

તે મંચના ચાર પાદ કહ્યા છે; તે દસ હસ્ત જેટલા ઊંચા ઉઠેલા છે અને ત્રણ હસ્તના આધાર પર સ્થિત છે.

Verse 50

ब्रह्मविष्णुमहेशानेश्वररूपत्वमागताः / शक्तिभावमनुप्राप्ताः सदा श्रीध्यानयोगतः

તેઓ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ અને ઈશ્વરનાં રૂપત્વને પામી, સદા શ્રી-ધ્યાનયોગથી શક્તિભાવને પ્રાપ્ત થયા છે.

Verse 51

एकस्तु पञ्चपादः स्याज्जपाकुसुमसन्निभः / ब्रह्मात्मकः स विज्ञेयो वह्निदिग्भागमाश्रितः

એક પાદ પંચપાદયુક્ત છે, જપાકુસુમ સમાન વર્ણવાળો. તે બ્રહ્માત્મા તરીકે જાણવો, અગ્નિ-દિશાના ભાગમાં આશ્રિત છે.

Verse 52

चतुर्थो मञ्चपादस्तु कर्णिकारकसाररुक् / ईश्वरात्मा स विज्ञेय ईशदिग्भागमाश्रितः

ચોથો મંચપાદ કર્ણિકારના સાર જેવો તેજસ્વી છે. તે ઈશ્વરાત્મા તરીકે જાણવો, ઈશ-દિશાના ભાગમાં આશ્રિત છે.

Verse 53

एते सर्वे सायुधाश्च सर्वालङ्कारभूषिताः / उपर्यधःस्तंभरूपा मध्ये पुरुषरूपिणः

આ બધા શસ્ત્રધારી છે અને સર્વ અલંકારોથી ભૂષિત છે. ઉપર અને નીચે સ્તંભરૂપ છે, અને મધ્યમાં પુરુષરૂપ ધારણ કરે છે.

Verse 54

श्रीध्यानमीलिताक्षाश्च श्रीध्यानान्निश्चलाङ्गकाः / तेषामुपरि मञ्चस्य फलकस्तु सदाशिवः

તેઓ શ્રીધ્યાનમાં નેત્રો મીંચીને બેઠા છે અને શ્રીધ્યાનથી તેમના અંગો નિશ્ચલ છે. તેમના ઉપર મંચનું ફલક સ્વયં સદાશિવ છે.

Verse 55

विकासिदाडिमच्छायश्चतुर्नल्वप्रविस्तरः / नल्वषट्कायामवांश्च सदाभास्वरमूर्तिमान्

તે વિકસિત દાડમની છાયા સમાન વર્ણવાળો, ચાર નલ્વ પ્રમાણમાં વિસ્તૃત છે. નલ્વ-ષટ્ક આયામવાળો અને સદા તેજસ્વી મૂર્તિમાન છે.

Verse 56

अङ्गदेव्यन्तरारंभान्मञ्चस्य फलकावधि / चिन्तामणिमयाङ्गानि तत्त्वरूपाणि तापस

હે તાપસ! અઙ્ગદેવીના અંતરારંભથી માંચના ફલક સુધીનાં અંગો ચિંતામણિમય અને તત્ત્વસ્વરૂપ છે.

Verse 57

सोपानानि विभासंते षट्त्रिंशद्वै निवेशनैः / आरोहस्य क्रमेणैव सोपानान्यभिदध्महे

છત્રીસ નિવેશન-ભેદોથી તે સોપાનો પ્રકાશિત થાય છે; આરોહણના ક્રમ અનુસાર અમે તે સોપાનોનું વર્ણન કરીએ છીએ.

Verse 58

भूमिरापो ऽनलो वायुराकाशो गन्ध एव च / रसो रूपं स्पर्शसंब्दोपस्थपायुपदानि च

પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ; તેમજ ગંધ, રસ, રૂપ, સ્પર્શ, શબ્દ; અને ઉપસ્થ, પાયુ તથા પાદ—આ પણ।

Verse 59

पाणिवाग्घ्राणजिह्वाश्चत्वक् चक्षुः श्रोत्रमेव च / अहङ्कारश्च बुद्धिश्च मनः प्रकृतिपूरुषौ

હાથ, વાણી, ઘ્રાણ, જિહ્વા; ત્વચા, ચક્ષુ અને શ્રોત્ર; તેમજ અહંકાર, બુદ્ધિ, મન, પ્રકૃતિ અને પુરુષ।

Verse 60

नियतिः कालरागौ च कला विद्ये च मायया / शुद्धाविद्येश्वरसदाशिवशक्तिः शिवा इति

નિયતિ, કાળ અને રાગ; તેમજ કલા, વિદ્યા અને માયા; પછી શુદ્ધાવિદ્યા, ઈશ્વર, સદાશિવ, શક્તિ—અને ‘શિવ’—એવું કહેવાય છે.

Verse 61

एताः षट्त्रिंशदाख्यातास्तत्त्वसोपानपङ्क्तयः / पूषा सोपानपङ्क्तिश्च मञ्चपूर्वदिशंश्रिताः

આ છત્રીસ તત્ત્વરૂપ સોપાન-પંક્તિઓ વર્ણવાઈ છે; અને ‘પૂષા’ નામની સોપાન-પંક્તિ પણ મંચની પૂર્વ દિશામાં સ્થિત હતી.

Verse 62

अथ मञ्चस्योपरिष्टाद्धंसतूलिकतल्पकः / हस्तमात्रं समुन्नम्रं चतुर्नल्वप्रविस्तरम्

પછી મંચના ઉપર હંસ-તૂલિકાવાળો શય્યા-તલ્પ મૂકાયેલો હતો; તે એક હાથ જેટલો ઊંચો અને ચાર નલ્વ માપે વિસ્તૃત હતો.

Verse 63

पादोपधानमूर्धोपधान दन्द्वविराजितम् / गड्डकानां चतुः षष्टिशोभितं पाटलत्विषा

તેમાં પાદ-ઉપધાન અને મસ્તક-ઉપધાનની જોડ શોભતી હતી; અને પાટલ તેજથી ઝળહળતા ચોસઠ ગડ્ડકોથી તે અલંકૃત હતું.

Verse 64

तस्योपरिष्टात्कौसुंभवसनेनोत्तरच्छदः / शुचिना मृदुना कॢप्तः पद्मरागमणित्विषा

તેના ઉપર કૌસુંભ વસ્ત્રનું ઉત્તરિય આવરણ હતું; તે શુચિ, મૃદુ અને પદ્મરાગ મણિના તેજથી દીપ્ત હતું.

Verse 65

तस्योपरि वसन्पूर्वदिङ्मुखो दययान्वितः / शृङ्गारवेषरुचिरस्सदा षोडशवार्षिकः

તેના ઉપર તેઓ પૂર્વ દિશા તરફ મુખ રાખી, દયાથી યુક્ત થઈ વિરાજમાન હતા; શૃંગાર-વેષે મનોહર, સદા સોળ વર્ષના યુવક સમા જણાતા હતા.

Verse 66

उद्यद्भास्करबिंबाभश्चतुर्हस्तस्त्रिलोचनः / हारकेयूरमुकुटकटकाद्यैरलङ्कृतः

ઉદયતા સૂર્યબિંબ સમાન તેજસ્વી, તે ચતુર્ભુજ અને ત્રિલોચન છે. હાર, કેયૂર, મુકુટ, કટક આદિ આભૂષણોથી અલંકૃત છે॥

Verse 67

कमनीयस्मितज्योत्स्नामरिपूर्णकपोलभूः / जागर्ति भगवानादिदेवः कामेश्वरः शिवः

મનોહર સ્મિતની જ્યોત્સ્નાથી જેમના કપોલ પરિપૂર્ણ છે, તે ભગવાન આદિદેવ કામેશ્વર શિવ જાગૃત છે॥

Verse 68

तस्योत्संगे समासीना तरुणादित्यपाटला / सदा षोडशवर्षा च नवयौवनदर्पिता

તેમના ઉત્સંગમાં સમાસીન, યુવાન સૂર્ય જેવી પાટલ અરुणિમાવાળી; સદા સોળ વર્ષની, નવયૌવનના ગર્વથી દીપ્ત॥

Verse 69

अमृष्टपद्मरागाभा चन्दनाब्जनखच्छटा / यावकश्रीर्निर्व्यपेक्षा पादलौहित्यवाहिनी

અમૃષ્ટ પદ્મરાગ જેવી આભા, ચંદનલેપિત નખોની છટા; યાવકની શોભા વિના પણ, પગતળની લાલિમા પોતે જ ધારણ કરતી॥

Verse 70

कलनिस्वानमञ्जीरपतत्कङ्कणमोहना / अनङ्गवरतूणीरदर्पोन्मथनजङ्घिका

મધુર નાદ કરતી મંજિરો અને ઝણઝણતા કંકણોથી મોહક; અનંગના શ્રેષ્ઠ તૂણીરના દર્પને પણ મથન કરે તેવી જાંઘાવાળી॥

Verse 71

करिशुण्डदोः कदलिकाकान्तितुल्योरुशोभिनी / अरुणेन दुकूलेन सुस्पर्शेन तनीयसा / अलङ्कृतनितंबाढ्या जघनाभोगभासुरा

હાથીની સૂંઢ સમાન ભુજાઓવાળી, કેળીના કાંડ જેવી કાંતિ ધરાવતી ઊરુશોભાથી યુક્ત. અરুণવર્ણ, કોમળ-સ્પર્શી, સૂક્ષ્મ દુકૂલથી આવૃત; અલંકૃત નિતંબસંપન્ન, જઘનવૈભવથી દીપ્તિમતી।

Verse 72

अर्धोरुकग्रन्थिमती रत्नकाञ्चीविराजिता / नतनाभिमहावर्तत्रि वल्यूर्मिप्रभासरित्

અર્ધ-ઊરુ પર ગ્રંથિબંધ ધરાવતી, રત્નજડિત કાંચીથી વિરાજમાન। નત નાભિના મહા આવર્ત અને ત્રિવળીની તરંગ-પ્રભાથી પ્રકાશિત।

Verse 73

स्तनकुड्मलहिन्दोलमुक्तादामशतावृता / अतिपीवरवक्षोजभारभङ्गुरमध्यभूः

સ્તનકુડ્મલના હિંડોળા સમા લટકતા મુક્તાદામોના શતોથી આવૃત। અતિપિવર વક્ષોજના ભારથી મધ્યભાગ નાજુક રીતે વળેલો।

Verse 74

शिरीषदाममृदुलच्छदाभांश्चतुरो भुजान्

શિરીષમાળા જેવી મૃદુ, કોમળ પલ્લવ જેવી આભા ધરાવતી તેની ચાર ભુજાઓ હતી।

Verse 75

केयूरकङ्कणश्रेणीमण्डितान्सोर्मिकाङ्गुलीन् / वहन्ती पतिसंसृष्टशङ्खसुन्दरकन्धरा

કેયૂર અને કંકણની શ્રેણીઓથી મંડિત, આંગળીઓમાં ઉંગળીઓ (અંગૂઠીઓ) ધારણ કરતી। પતિના સંસ્પર્શથી શોભિત, શંખ સમી સુંદર કંધરા ધરાવતી તે વિરાજતી હતી।

Verse 76

मुखदर्पण वृत्ताभचिबुका पाटलाधरा / शुचिभिः पङ्क्तिशुद्धैस्च विद्यारूपैर्विभास्वरैः / कुन्दकुड्मललक्ष्मीकैर्दन्तैर्दर्शितचन्द्रिका

તેણીનું ચિબુક મુખ-દર્પણ સમું ગોળ અને તેજસ્વી, અધર પાટલ-લાલ. પંક્તિબદ્ધ, અતિ શુદ્ધ, વિદ્યારૂપે ઝળહળતા કુંદકળી જેવી દંતપંક્તિથી ચંદ્રિકા સમી કાંતિ પ્રગટતી હતી.

Verse 77

स्थूलमौक्तिकसनद्धनानाभरणभासुरा / केतकान्तर्दलश्रोणी दीर्घदीर्घविलोचना

સ્થૂલ મોતીથી ગૂંથાયેલા નાનાવિધ આભૂષણોથી તે તેજસ્વી હતી. તેની શ્રોણી કેતકીના આંતરિક દળ જેવી કોમળ, અને નેત્રો અત્યંત દીર્ઘ-દીર્ઘ હતાં.

Verse 78

अर्धेन्दुललिते भाले सम्यक्कॢप्तालकच्छटा / पालीवतं समाणिक्यकुण्डलामण्डितश्रुतिः

તેણીના ભાળ પર અર્ધચંદ્ર જેવી લલિત શોભા હતી અને અલક-છટા સુવ્યવસ્થિત રીતે ગોઠવાયેલી હતી. તેના કાન પાળી સમા શોભતા, માણિક્ય કુંડળોથી મંડિત હતાં.

Verse 79

नवकर्पूरकस्तूरीसदामोदितवीटिका / शरच्चञ्चन्निशानाथमण्डलीमधुरानना

નવ કર્પૂર અને કસ્તૂરીની સુગંધથી તેની વીટીકા (તામ્બૂલ) સદા સુવાસિત હતી. તેનું મધુર મુખ શરદઋતુમાં ચંચળ ચંદ્રમંડળ સમું મનોહર હતું.

Verse 80

चिन्तामणीनां सारेण कॢप्तचारुकिरीटिका / स्फुरत्तिलकरत्नाभभालनेत्रविराजिता

ચિંતામણિના સારથી તેનું સુંદર કિરીટ રચાયેલું હતું. ઝળહળતા તિલક-રત્ન સમું તેનું ભાલ-નેત્ર (લલાટ નેત્ર) શોભતું હતું.

Verse 81

गाढान्धकारनिबिडक्षामकुन्तलसंहतिः / सीमन्तरेशाविन्यस्तकिन्दूरश्रेणिभासुरा

તેણાં વાળ ઘન અંધકાર સમા કાળા અને સઘન છે; અને માથાની માંગમાં ગોઠવેલી કુંકુમની રેખાઓ દિવ્ય તેજથી ઝળહળે છે।

Verse 82

स्फुरच्चन्द्रकलोत्तंसमदलोलविलोचना / सर्वशृङ्गारवेषाढ्या सर्वाभरणभूषिता

મસ્તક પર ઝળહળતી ચંદ્રકલા શિરોભૂષણરૂપે ધારણ કરી, તેની નજર મીઠા મદથી ચંચળ છે; તે સર્વ શૃંગારવેષથી સમૃદ્ધ અને સર્વ આભરણોથી અલંકૃત છે।

Verse 83

समस्तलोकमाता च सदानन्दविवर्धिनी / ब्रह्मविष्णुगिरीशेशसदाशिवनिदानभूः

તે સમસ્ત લોકોની માતા છે, જે સદા આનંદ વધારનારી છે; બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ગિરીશ-ઈશ અને સદાશિવ—આ સર્વની કારણભૂતા તે જ છે।

Verse 84

अपाङ्गरिङ्खत्करुणानिर्झरीतर्पिताखिला / भासते सा भगवती पापघ्नी ललितांबिका

તેણાં અપાંગ કટાક્ષમાંથી વહેતી કરુણાની ઝરણીએ સર્વને તૃપ્ત કરે છે; તે ભગવતી લલિતાંબિકા પાપહંત્રી રૂપે પ્રકાશિત થાય છે।

Verse 85

अन्यदैवतपूजानां यस्याः पूजाफलं विदुः / यस्याः पूजाफलं प्राहुयस्या एव हि पूजनम्

અન્ય દેવતાઓની પૂજાનું જે ફળ જાણવામાં આવે છે, તે તેની જ પૂજાનું ફળ છે; અને જે ફળને તેનું ફળ કહે છે, તે પણ ખરેખર તેની જ પૂજન છે।

Verse 86

तस्याश्च ललितादेव्या वर्णयामि कथं पुनः / वर्षकोटिसहस्रेणाप्येकांशो वर्ण्यते न हि

તે શ્રીલલિતાદેવીનું હું ફરી કેવી રીતે વર્ણન કરું? કરોડો-હજારો વર્ષોથી પણ તેના મહિમાનો એક અંશ પણ વર્ણવી શકાય તેમ નથી.

Verse 87

वर्ण्यमाना ह्यवाग्रूपा वाचस्तस्यां कुतो गतिः / यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह

વર્ણન કરતાં પણ તે વાણીથી પર છે; ત્યાં વાણીની ગતિ ક્યાં? જ્યાં મન સાથે વાણી પણ તેને ન પામી પાછી વળી જાય છે.

Verse 88

बहुना किमिहोक्तेन तत्त्वभूतमिदं शृणु / न पक्षपातान्न स्नेहान्न मोहाद्वा मयोच्यते

અહીં બહુ કહેવામાં શું લાભ? તત્ત્વરૂપ આ સત્ય સાંભળ; હું આ પક્ષપાતથી નહીં, સ્નેહથી નહીં, મોહથી પણ નહીં કહું છું.

Verse 89

संतु कल्पतरोः शाखा लेखिन्यस्तपसां निधे / मषीपात्राणि सर्वे ऽपि सप्त संतु महार्णवाः

હે તપોનિધિ! કલ્પતરુંની શાખાઓ લેખણી બને અને સાતેય મહાસાગરો સર્વે શાહીપાત્ર બની જાય.

Verse 90

पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णा भूमिः पत्रत्वमृच्छतु / तस्य लेखनकालो ऽस्तु परार्ध्याधिकवत्सरैः

પચાસ કરોડ વિસ્તૃત ધરતી જ પત્ર બની જાય, અને તેને લખવાનો સમય પરાર્ધથી પણ વધુ વર્ષોનો થાય.

Verse 91

लिखन्तु सर्वे लोकाश्च प्रत्येकं कोटिबाहवः / सर्वे बृहस्पतिसमा वक्तारो यदि कुंभज

હે કુંભજ! જો સર્વ લોકના લોકો પ્રત્યેકને કરોડો ભુજાઓ હોય અને બધા બૃહસ્પતિ સમાન વક્તા હોય, તો પણ (તેણી મહિમા) પૂર્ણ વર્ણવી શકાશે નહીં.

Verse 92

अथापि तस्याः श्रीदेव्याः पादाब्जैकाङ्गुलिद्युतेः / सहस्रांशेष्वेकैकांशवर्णना न हि जायते / अथ वा वृत्तिरखिला निष्फला तद्गुणस्तुतौ

તથાપિ તે શ્રીદેવીના પાદપદ્મની એક આંગળીની જ્યોતિનું પણ સહસ્રાંશમાં એક અંશ જેટલું વર્ણન થતું નથી; અથવા તેના ગુણસ્તુતિમાં સર્વ વાણીપ્રવૃત્તિ નિષ્ફળ બની જાય છે.

Verse 93

बिन्दुपीठस्य परितश्चतुरस्रवया स्थिता / महामायाजवनिका लंबते मेचकप्रभा

બિંદુપીઠની આસપાસ ચતુરસ્રરૂપે સ્થિત મહામાયાની તે જવનિકા મેચક (મેઘશ્યામ) પ્રભાથી લટકી રહી છે.

Verse 94

देव्या उपरि हस्तानां विंशतिद्वितयोर्ध्वतः / इन्द्रगोपवितानं तु बद्धं त्रैलोक्यदुर्लभम्

દેવીના ઉપર, હસ્તમાપે વિંશતિદ્વય (ચાળીસ) ઊંચે, ઇન્દ્રગોપ સમાન લાલ વિતાન બંધાયેલું છે; તે ત્રિલોકમાં પણ દુર્લભ છે.

Verse 95

तत्रालङ्कारजालं तु वर्तमानं सुदुर्लभम् / मद्वाणी वर्णयिष्यन्ती कण्ठ एव ह्रिया हता

ત્યાં વર્તમાન અલંકારજાળ અતિ દુર્લભ છે; તેને વર્ણવવા ઉદ્યત મારી વાણી લજ્જાથી કણ્ઠમાં જ અટકી જાય છે.

Verse 96

सैव जानाति तत्सर्वं तत्रत्यमखिलं गुणम् / मनसो ऽपि हि दूरे तत्सौभाग्यं केनवर्ण्यते

એ જ દેવી ત્યાંના સર્વ ગુણસમૂહને સંપૂર્ણ જાણે છે. તે સૌભાગ્ય તો મનથી પણ પરે છે; તેનું વર્ણન કોણ કરી શકે?

Verse 97

इत्थं भण्डमहादैत्यवधाय ललितांबिका / प्रादुर्भुता चिदनलाद्दग्धनिःशेषदानवा

આ રીતે ભંડ મહાદૈત્યના વધ માટે લલિતાંબિકા પ્રાદુર્ભૂત થઈ; ચિત્-અગ્નિથી સર્વ દાનવો નિઃશેષ દગ્ધ થયા.

Verse 98

दिव्यशिल्पिजनैः कॢप्तं षोडशक्षेत्रवेशनम् / अधिष्ठाय श्रीनगरं सदा रक्षति विष्टपम्

દિવ્ય શિલ્પીઓએ રચેલું, સોળ ક્ષેત્રોથી યુક્ત તે નિવાસ અધિષ્ઠિત કરીને, શ્રીનગરમાં સ્થિત રહી તે સદા લોકોની રક્ષા કરે છે.

Verse 99

इत्थमेव प्रकारेण श्रीपुराण्यन्यकान्यपि / न भेदको ऽपि विन्यासो नाममात्रं पुरां भिदा

આ જ રીતે અન્ય શ્રીપુરો પણ છે; તેમની રચનામાં કોઈ ભેદ નથી, પુરીઓનો ભેદ માત્ર નામનો જ છે.

Verse 100

नानावृक्षमहोद्यानमारभ्येतिक्रमेण ये / वदन्ति श्रीपुरकथां ते यान्ति परमां गतिम्

જે નાનાવૃક્ષોથી ભરેલા મહોદ્યાનથી આરંભ કરીને ક્રમે કરીને શ્રીપુરકથા કહે છે, તેઓ પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 101

आकर्णयन्ति पृच्छन्ति विचिन्वन्ति च ये नराः / ये पुस्तके धारयन्ति ते यान्ति परमां गतिम्

જે મનુષ્યો સાંભળે છે, પૂછે છે અને વિચાર કરે છે, તથા જે આને પુસ્તકમાં ધારણ કરે છે—તે પરમ ગતિને પામે છે।

Verse 102

ये श्रीपुरप्रकारेण तत्तत्स्थानविभेदतः / कृत्वा शिल्पिजनैः सर्वं श्रीदेव्यायतनं महत् / संपादयन्ति ये भक्तास्ते यान्ति परमां गतिम्

શ્રીપુરની રીત મુજબ, સ્થાનભેદ અનુસાર શિલ્પીઓ દ્વારા સર્વ કાર્ય કરાવી શ્રીદેવીનું મહાન્ આયતન (મંદિર) સંપન્ન કરનાર ભક્તો—પરમ ગતિને પામે છે।