Adhyaya 13

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे अग्निनिचयो नाम द्वादशो ऽध्यायः सुत उवाच ब्रह्मणः सृजतः पुत्रान् पूर्वं स्वायंभुवेंऽतरे / गात्रेभ्यो जज्ञिरे तस्य मनुष्यासुरदेवताः

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના વાયુપ્રોક્ત પૂર્વભાગના દ્વિતીય અનુષંગપાદમાં ‘અગ્નિનિચય’ નામે બારમો અધ્યાય. સૂત બોલ્યા— સ્વાયંભુવ મન્વંતરના આરંભે બ્રહ્મા પુત્રોને સર્જતા હતા ત્યારે તેમના અંગોમાંથી મનુષ્ય, અસુર અને દેવતાઓ ઉત્પન્ન થયા।

Verse 2

पितृवन्मन्यमानास्तं जज्ञिरे पितरो ऽपि च / तेषां निसर्गः प्रागुक्तः समासाच्छ्रुयतां पुनः

તેમને પિતાસમાન માની પિતૃગણ પણ ઉત્પન્ન થયા. તેમની ઉત્પત્તિ અગાઉ કહી છે; હવે સંક્ષેપમાં ફરી સાંભળો।

Verse 3

देवासुरमनुष्यांश्च सृष्ट्वा ब्रह्माभ्यमन्यत / पितृवन्मन्यमाना वै जज्ञिरे ऽस्योपपक्षतः

દેવો, અસુરો અને મનુષ્યોને સર્જ્યા પછી બ્રહ્માએ વિચાર કર્યો; અને તેમને પિતાસમાન માનનારા પિતૃગણ તેમના પાર्श્વમાંથી ઉત્પન્ન થયા।

Verse 4

मध्वादयः षडृतवः पितॄंस्तान्परिचक्षते / ऋतवः पितरो देवा इत्येषा वैदिकी श्रुतिः

મધુ વગેરે છ ઋતુઓ તે પિતૃઓને દર્શાવે છે. ‘ઋતુઓ જ પિતૃ છે અને પિતૃ જ દેવ છે’— આ વૈદિક શ્રુતિ છે।

Verse 5

मन्वन्तरेषु सर्वेषु ह्यतीतानागतेषु वै / एते स्वायंभुवे पूर्वमुत्पन्नाश्चान्तरे शुभे

ભૂત અને ભવિષ્યના સર્વ મન્વંતરોમાં, આ પિતૃઓ શુભ સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં સૌપ્રથમ ઉત્પન્ન થયા હતા।

Verse 6

अग्निष्वात्ता स्मृता नाम्ना तथा बर्हिषदश्च वै / अयज्वानस्तथा तेषामासन्ये गृहमेधिनः

તેઓ ‘અગ્નિષ્વાત્ત’ નામે સ્મૃત છે અને ‘બર્હિષદ’ પણ; તેમામાં કેટલાક અન્ય યજ્ઞ ન કરનારા ગૃહમેધી હતા.

Verse 7

अग्निष्वात्ता स्मृतास्ते वै पितरो नाहिताग्नयः / यज्वानस्तेषु ये त्वासन्पितरः सोमपीथिनः

‘અગ્નિષ્વાત્ત’ એવા પિતૃઓ નાહિતાગ્નિ (અગ્નિ સ્થાપિત ન કરનાર) તરીકે સ્મૃત છે; અને તેમામાં જે યજ્વાન હતા, તેઓ સોમપાન કરનાર પિતૃ કહેવાયા.

Verse 8

स्मृता बर्हिषदस्ते वै पितर स्त्वग्निहोत्रिणः / ऋतवः पितरो देवाः शास्त्रे ऽस्मिन्निश्चयं गताः

‘બર્હિષદ’ એવા પિતૃઓ અગ્નિહોત્ર કરનાર તરીકે સ્મૃત છે; અને આ શાસ્ત્રમાં ઋતુઓ પિતૃ-દેવ તરીકે નિશ્ચિત માનવામાં આવ્યા છે.

Verse 9

मधुमाधवौ रसौ ज्ञेयौ शुचिशुक्रौ च शुष्मिणौ / नभाश्चैव नभस्यश्च जीवावेतापुदात्दृतौ

મધુ અને માધવ રસસ્વરૂપ જાણવાં; શુચિ અને શુક્ર તેજસ્વી; તેમજ નભા અને નભસ્ય—આ બે ‘જીવ’ અપુદાત્-દૃત કહેવાય છે.

Verse 10

इषश्चैव तथोर्जश्च स्वधावन्तावृदात्दृतौ / सहश्चैव सहस्यश्च घोरावेतापुदात्दृतौ

ઇષ અને ઊર્જ—આ બે ‘સ્વધાવંત’ અને ‘વૃદાત્-દૃત’; તથા સહ અને સહસ્ય—આ બે ‘ઘોર’ અને ‘અપુદાત્-દૃત’ કહેવાય છે.

Verse 11

तपाश्चैव तपस्यश्च मन्युमन्तौ तु शैशिरौ / कालावस्थासु षट्स्वेते मासाख्या वै व्यवस्थिताः

તપ અને તપસ્યા, તેમજ મન્યુમંત અને શૈશિર—આ છ માસનામો કાળાવસ્થાઓમાં સુવ્યવસ્થિત રીતે સ્થિત છે।

Verse 12

इमे च ऋतवः प्रोक्ताश्चेतनाचेतनेषु वै / ऋतवो ब्रह्मणः पुत्रा विज्ञेयास्ते ऽभिमानिनः

આ ઋતુઓ ચેતન અને અચેતન સર્વમાં કહેલાં છે; ઋતુઓ બ્રહ્માના પુત્રો છે—તેઓ ‘અભિમાની’ દેવતા તરીકે જાણવાં।

Verse 13

मासार्द्धमासस्थानेषु स्थानिनौ ऋतवो मताः / स्थानानां व्यतिरेकेण ज्ञेयाः स्थानागिमानिनः

માસ અને અર્ધમાસના સ્થાનોમાં ઋતુઓ અધિષ્ઠાતા માનવામાં આવે છે; સ્થાનભેદથી તેઓ ‘સ્થાનાભિમાની’ તરીકે જાણવાં।

Verse 14

अहोरात्राणि मासाश्च ऋतवश्चायनानि च / संवत्सराश्च स्थानानि कामाख्या ह्यभिमानिनाम्

અહોરાત્ર, માસ, ઋતુ, અયન અને સંવત્સર—આ બધાં ‘અભિમાની’ શક્તિઓનાં સ્થાનો છે; તેમને ‘કામ’ નામે કહેવાય છે।

Verse 15

एतेषु स्थानिनो ये तु कालावस्था व्यवस्थिताः / तत्सतत्त्वास्तदात्मानस्तान्वक्ष्यामि निबोधत

આ સ્થાનોમાં જે કાળાવસ્થાઓ સ્થિર છે, તે તે જ તત્ત્વની અને તે જ આત્માની છે; હું તેમને કહું છું—સાવધાન થઈ સાંભળો।

Verse 16

पार्वण्यस्ति थयः संध्याः पक्षा मासार्द्धसंमिताः / निमेषाश्च कलाः कष्ठा मुहुर्त्ता दिवसाः क्षयाः

પર્વ, સંધ્યા, પક્ષ અને માસના અર્ધભાગ—આ બધાં કાળના માપ છે. નિમેષ, કલા, કાષ્ઠા, મુહૂર્ત, દિવસ અને ક્ષય પણ કાળગણના છે.

Verse 17

द्वावर्द्धमासौ मासस्तु द्वौ मासावृ तुरुच्यते / ऋतुत्रयं चाप्ययनं द्वे ऽयने दक्षिणोत्तरे

બે અર્ધમાસ મળીને એક માસ થાય; બે માસને ઋતુ કહે છે. ત્રણ ઋતુ મળીને એક અયન; અને બે અયન—દક્ષિણ તથા ઉત્તર—કહ્યાં છે.

Verse 18

संवत्सरः समेतश्च स्थानान्येतानि स्थानिनाम् / ऋतवस्तु निमेः पुत्रा विज्ञेयास्ते तथैव षट्

આ બધાનો સમુચ્ચય સંવત્સર (વર્ષ) છે; આ કાળાધિષ્ઠાતાઓનાં સ્થાન છે. ઋતુઓ નિમિના પુત્રો છે; તેઓ છ જ માનવા યોગ્ય છે.

Verse 19

ऋतुपुत्राः स्मृताः पञ्च प्रजाः स्वार्तवलक्षणाः / यस्माच्चैवार्त्तवेभ्यस्तु जायन्ते स्थाणु जङ्गमाः

ઋતુપુત્રોથી પાંચ પ્રકારની પ્રજાઓ સ્મૃત છે, જેમના લક્ષણો ઋતુજન્ય છે. કારણ કે એ જ આર્તવોમાંથી સ્થાવર અને જંગમ સર્વે જન્મે છે.

Verse 20

आर्तवाः पितरस्तस्मादृतवश्च पितामहाः / समेतास्तु प्रसूयन्ते प्रजाश्चैव प्रजापतेः

એથી આર્તવો ‘પિતર’ અને ઋતુઓ ‘પિતામહ’ કહેવાય છે. તેઓ એકત્ર થઈ પ્રજાપતિની પ્રજાઓને પ્રસવે છે.

Verse 21

तस्मात्स्मृतः प्रजानां वै वत्सरः प्रपितामहः / स्थानेषु स्थानिनो ह्येते स्थानात्मानः प्रकीर्त्तिताः

અતએવ પ્રજાઓ માટે ‘વત્સર’ પ્રપિતામહ તરીકે સ્મરાયેલો છે. એ બધા પોતાના-પોતાના સ્થાનોમાં સ્થિત હોવાથી ‘સ્થાનાત્મા’ તરીકે કીર્તિત છે.

Verse 22

तदाख्यास्तत्ससत्त्वाश्च तदात्मानश्च ते स्मृताः / प्रजापतिः स्मृतो यस्तु स तु संवत्सरो मतः

તેઓ તેના જ નામથી ઓળખાય છે, તેના જ સત્ત્વથી યુક્ત છે અને તેના જ આત્મસ્વરૂપ તરીકે સ્મરાય છે. જે પ્રજાપતિ તરીકે સ્મૃત છે, તે જ ‘સંવત્સર’ માનવામાં આવે છે.

Verse 23

संवत्सरसुतो ह्यग्नि ऋत इत्युच्यते बुधैः / ऋतात्तु ऋतवो यस्माज्जज्ञिरे ऋतवस्ततः

સંવત્સરના પુત્ર અગ્નિને વિદ્વાનો ‘ઋત’ કહે છે. અને એ જ ઋતમાંથી ઋતુઓ જન્મ્યાં, તેથી તેઓ ‘ઋતવઃ’ કહેવાય છે.

Verse 24

मासाः षडर्तवो ज्ञेयास्तेषां पञ्चर्तवाः स्मृताः / द्विपदां चतुष्पदां चैव पक्षिणां सर्वतामपि

માસોથી છ ઋતુઓ જાણવાં; અને તેમાં પાંચ ‘આર્તવ’ તરીકે સ્મૃત છે—દ્વિપદ, ચતુષ્પદ તથા પક્ષીઓ વગેરે સર્વ માટે.

Verse 25

स्थावराणां च पञ्चानां पुष्पं कालार्त्तवं स्मृतम् / ऋतुत्वमार्तवत्वं च पितृत्वं च प्रकीर्त्तितम्

અને પાંચ પ્રકારના સ્થાવરો માટે પુષ્પને ‘કાલ-આર્તવ’ તરીકે સ્મૃત કર્યું છે. ઋતુત્વ, આર્તવત્વ અને પિતૃત્વ પણ પ્રકીર્તિત છે.

Verse 26

इत्येते पितरो ज्ञेया ऋतवश्चार्तवाश्च ये / सर्वभूतानि तेभ्यो यदृतुकालाद्विजज्ञिरे

આ રીતે આ પિતૃગણ ઋતુ તથા ‘આર્તવ’ તરીકે જાણવાનાં છે; કારણ કે ઋતુકાળ અનુસાર સર્વ પ્રાણીઓ તેમનામાંથી જ ઉત્પન્ન થયા.

Verse 27

तस्मादेते हि पितर आर्तवा इति नः श्रुतम् / मन्वन्तरेष्विह त्वेते स्थिताः कालभिमानिनः

આથી અમે સાંભળ્યું છે કે આ પિતૃગણ ‘આર્તવ’ કહેવાય છે; મન્વંતરોમાં અહીં સ્થિત રહી તેઓ કાળના અધિષ્ઠાતા-અભિમાની બની રહે છે.

Verse 28

कार्यकारणयुक्तास्तु ए श्वर्याद्व्याप्य संस्थिताः / स्थानाभिमानिनो ह्येते तिष्ठन्तीह प्रसंगमात्

તેઓ કાર્ય-કારણથી યુક્ત થઈ, ઐશ્વર્યથી વ્યાપી સ્થિત છે; એ સ્થાનાભિમાની હોવાથી પ્રસંગવશ અહીં સ્થિર રહે છે.

Verse 29

अग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो विविधाः पुनः / जज्ञे स्वधापितृभ्यस्तु द्वे कन्ये लोकविश्रुते

અગ્નિષ્વાત્ત અને બર્હિષદ એવા પિતૃગણ ફરી વિવિધ પ્રકારના છે; અને સ્વધા-પિતૃગણમાંથી લોકવિખ્યાત બે કન્યાઓ જન્મી.

Verse 30

मेना च धारणी चैव याभ्यां धतमिदं जगत् / ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ चैव ते उभे

તે બંને—મેના અને ધારણી—જેનાથી આ જગત ધારણ થયું છે; તે બંને બ્રહ્મવાદિની છે અને તે બંને યોગિની પણ છે.

Verse 31

पितरस्ते निजे कन्ये धर्मार्थं प्रददुः शुभे / अग्निष्वात्तास्तु ये प्रोक्तास्तेषां मेना तु मानसी

હે શુભ કન્યા! તે પિતૃઓએ ધર્માર્થે પોતાની કન્યાનું દાન કર્યું. જે ‘અગ્નિષ્વાત્ત’ કહેવાય છે, તેમની માનસી કન્યા મેના હતી.

Verse 32

धारणी मानसी चैव कन्या बर्हिषदां स्मृता / मेरोस्तां धारणीं नाम पत्न्यर्थं वा सृजन् घुभाम्

‘ધારણી’ નામની માનસી કન્યા બર્હિષદ પિતૃઓની કન્યા તરીકે સ્મૃત છે. મેરુએ પત્નીરૂપે મેળવવા માટે ‘ધારણી’ નામની તે શુભાને સર્જી.

Verse 33

पितरस्ते बर्हिषदः स्मृता ये सोमपायिनः / अग्निष्वात्तास्तु तां मेना पत्नी हिमवते ददुः

જે પિતૃઓ બર્હિષદ અને સોમપાયી તરીકે સ્મૃત છે, તે અગ્નિષ્વાત્તોએ મેનાને હિમવંતને પત્નીરૂપે આપી.

Verse 34

उपहूता स्मृता ये वै तद्दौहित्रान्निबोधत / मेना हिमवतः पत्नी मैनाकं सा व्यजायत

જે ‘ઉપહૂત’ તરીકે સ્મૃત છે, તેમના દૌહિત્રોને જાણો. હિમવંતની પત્ની મેનાએ મૈનાકને જન્મ આપ્યો.

Verse 35

गङ्गां सरिद्वरां चैव पत्नी या लवणोदधेः / मैनाकस्या त्मजः क्रौचः क्रैञ्चद्वीपो यतः स्मृतः

ગંગા, નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ, લવણોદધિની પત્ની તરીકે સ્મૃત છે. મૈનાકનો પુત્ર ક્રૌચ છે; તેની પરથી ‘ક્રૈંચદ્વીપ’ પ્રસિદ્ધ થયો.

Verse 36

मेरोस्तु धारणी पत्नी दिव्यौषधिसमन्वितम् / मन्दरं सुषुवे पुत्रं तिस्रः कन्याश्च विश्रुताः

મેરુની પત્ની ધારણી દિવ્ય ઔષધિઓથી યુક્ત હતી. તેણે મન્દર નામનો પુત્ર અને ત્રણ પ્રસિદ્ધ કન્યાઓને જન્મ આપ્યો.

Verse 37

वेलां च नियतिं चैव तृतीयां चायतिं विदुः / धातुश्चैवायतिः पत्नी विधातुर्नियतिः स्मृता

તેમને વેલા, નિયતિ અને ત્રીજી આયતિ તરીકે જાણે છે. ધાતુની પત્ની આયતિ કહેવાય છે અને વિધાતુની પત્ની નિયતિ સ્મૃત છે.

Verse 38

स्वायं भुवेंऽतरे पूर्वं ययोर्वै कीर्त्तिताः प्रजाः / सुषुवे सागराद्वेला कन्यामेकामनिन्दिताम्

સ્વાયંભુવ મન્વંતર પહેલાં, જેમની પ્રજા અગાઉ વર્ણવાઈ છે, તે વેલાએ સાગરથી એક નિર્દોષ કન્યાને જન્મ આપ્યો.

Verse 39

सवर्णां नाम सामुद्रीं पत्नीं प्राचीनबर्हिषः / सवर्णायां सुता जाता दश प्राचीनबर्हिषः

પ્રાચીનબર્હિષની પત્ની સમુદ્રકન્યા ‘સવર્ણા’ નામે પ્રસિદ્ધ હતી. સવર્ણામાં પ્રાચીનબર્હિષના દસ પુત્રો જન્મ્યા.

Verse 40

सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः / तेषां स्वायंभुवो दक्षः पुत्रत्वं जग्मि वान्प्रभुः

તેઓ બધા ‘પ્રચેતાંસ’ નામે પ્રસિદ્ધ હતા અને ધનુર્વેદમાં પારંગત હતા. તેમના વચ્ચે સ્વાયંભુવ દક્ષ પ્રભુ પુત્રરૂપે પ્રગટ થયો.

Verse 41

त्रयंबकस्याभिशापेन चाक्षुषस्यातरे मनोः / एतच्छुत्वा ततः सूतमपृच्छच्छांशपायनिः

ત્ર્યંબકના અભિશાપથી ચાક્ષુષ મનુના અંતરકાળમાં આ બન્યું. આ સાંભળી શાંશપાયનિએ સૂતને પૂછ્યું.

Verse 42

उत्पन्नः स कथं दक्षो ह्यभिशापाद्भवस्य तु / चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वं तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्

ભવ (શિવ) ના અભિશાપથી દક્ષ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયો? ચાક્ષુષ મનુના અંતરકાળમાં અગાઉ જે થયું તે અમને પૂછનારને કહો.

Verse 43

इत्युक्तः कथयामास सूतो दक्षाश्रयां कथाम् / शांशपायनिमामन्त्र्य त्र्यंबकाच्छापकारणम्

આ રીતે કહ્યે પછી સૂતે દક્ષને આધારિત કથા કહેવા માંડી. શાંશપાયનિને સંબોધીને તેણે ત્ર્યંબકના શાપનું કારણ જણાવ્યું.

Verse 44

सूत उवाच दक्षस्यासन्सुता ह्यष्टौ कन्या याः कीर्त्तिता मया / स्वेभ्यो गृहेभ्य आनाय्य ताः पिताभ्यर्चयद्गृहे

સૂત બોલ્યા—દક્ષની આઠ પુત્રીઓ હતી, જેમનું મેં વર્ણન કર્યું છે. તેમને તેમના-તેમના ઘરોમાંથી બોલાવી પિતાએ પોતાના ઘરમાં તેમનું પૂજન-સત્કાર કર્યું.

Verse 45

ततस्त्वभ्यर्चिताः सर्वा न्यवसंस्ताः पितुर्गृहे / तासां ज्येष्ठा सती नाम पत्नी या त्र्यंबकस्य वै

પછી તેઓ સર્વે પૂજિત થઈ પિતાના ઘરમાં નિવાસ કરવા લાગ્યા. તેમામાં જેઠી ‘સતી’ નામની હતી, જે ખરેખર ત્ર્યંબક (શિવ) ની પત્ની હતી.

Verse 46

नाजुहावात्मजां तां वै दक्षो रुद्रमभिद्विषन् / अकरोत्संनतिं दक्षे न कदाचिन्महेश्वरः

રુદ્ર પ્રત્યે દ્વેષ ધરાવતો દક્ષ પોતાની પુત્રીને બોલાવ્યો નહિ; અને મહેશ્વરે પણ દક્ષ આગળ કદી નમ્રતા કરી નહિ।

Verse 47

जामाता श्वशुरे तस्मिन्स्वभावात्तेजसि स्थितः / ततो ज्ञात्वा सती सर्वाः न्यवसंस्ताः पितुर्गृहे

એ જમાઈ તે સસરા સામે સ્વભાવથી જ તેજમાં સ્થિત રહ્યો; તે જાણીને સતી પોતાની સર્વ બહેનો સાથે પિતૃગૃહે રહી।

Verse 48

जगाम साप्यनाहूता सती तत्स्व पितुर्गृहम् / ताभ्यो हीनां पिता चक्रे सत्याः पूजामसंमताम्

બોલાવ્યા વિના પણ સતી પિતૃગૃહે ગઈ; પરંતુ પિતાએ તેની પૂજાને અન્યોથી નીચી અને અસમ્મત બનાવી।

Verse 49

ततो ऽब्रवीत्सा पितरं देवी क्रोधादमर्षिता / यवीयसीभ्यो प्यधमां पूजां कृत्वा मम प्रभो

ત્યારે ક્રોધથી અસહ્ય થઈ દેવી પિતાને બોલી— ‘હે પ્રભુ! નાની બહેનોને પણ ઉત્તમ પૂજા કરીને મારી માટે કેમ નીચી પૂજા કરી?’

Verse 50

असत्कृत्य पितर्मां त्वं कृतवानसि गर्हितम् / अहं ज्येष्ठा वरिष्ठा च त्वं मां सत्कर्तुमर्ह सि

હે પિતા! મને સન્માન ન આપી તું નિંદનીય કાર્ય કર્યું છે; હું જ્યેષ્ઠા અને શ્રેષ્ઠા છું, તારે મને સત્કારવો જોઈએ।

Verse 51

एवमुक्तो ऽब्रवीदेनां दक्षः संरक्तलोचनः / त्वत्तः श्रेष्ठावरिष्ठाश्च पूज्या बालाः सुता मम

એવું કહેવાતાં રક્તલોચન દક્ષે તેણીને કહ્યું— “તારા કરતાં શ્રેષ્ઠ અને પૂજ્ય મારી કન્યાઓ છે.”

Verse 52

तासां चैव तु भर्तार स्ते मे बहुमाताः सति / ब्रह्मिष्ठाः सुतपस्काश्च महायोगाः सुधार्मिकाः

હે સતી, તેમની પતિઓ પણ મને અત્યંત માન્ય છે— તેઓ બ્રહ્મનિષ્ઠ, ઘોર તપસ્વી, મહાયોગી અને સુધાર્મિક છે.

Verse 53

गुणैश्चैवाधिकाः श्लाघ्याः सर्वे ते त्र्यंबकात्सति / वसिष्ठो ऽत्रिः पुलस्त्यश्च ह्यङ्गिरा पुलहः क्रतुः

હે સતી, તેઓ બધા ત્ર્યંબક કરતાં પણ ગુણોમાં અધિક અને પ્રશંસનીય છે— વસિષ્ઠ, અત્રિ, પુલસ્ત્ય, અંગિરા, પુલહ અને ક્રતુ.

Verse 54

भृगुर्मरीचिश्च तथा श्रैष्ठा जामातरो मम / यस्मान्मां स्पर्द्धते शर्वः सदा चैवावमन्यते

ભૃગુ અને મરીચિ પણ મારા શ્રેષ્ઠ જમાઈ છે; કારણ કે શર્વ સદા મારી સાથે સ્પર્ધા કરે છે અને મને અવમાનિત કરે છે.

Verse 55

तेन त्वां न विभूषोमि प्रतिकूलो हि मे भवः / इत्युक्तवांस्तदा दक्षः संप्रमूढेन चेतसा

એથી હું તને શોભાવતો નથી; કારણ કે ભવ મને પ્રતિકૂળ છે— એમ કહી ત્યારે દક્ષનું ચિત્ત મોહગ્રસ્ત થયું.

Verse 56

शापार्थमात्मनश्चैव ये चोक्ताः परमर्षयः / तथोक्ता पितरं सा वै क्रुद्धा देवीदम ब्रवीत्

પોતાના શાપાર્થે તથા પરમર્ષિઓના વચનો મુજબ ક્રોધિત દેવીએ પિતાને આ રીતે કહ્યું.

Verse 57

वाङ्मनः कर्मभिर्यस्माददुष्टां मां विगर्हसे / तस्मात्त्यजाम्यहमिमं देहं तात तवात्मजम्

વાણી, મન અને કર્મથી તું નિર્દોષ મને નિંદે છે; તેથી, હે તાત, હું તારી પુત્રી આ દેહ ત્યજી દઉં છું.

Verse 58

ततस्तेनावमानेन सती दुःखादमर्षिता / अब्रवीद्वचनं देवी नमस्कृत्य स्वयंभुवे

તે અપમાનથી સતી દુઃખિત થઈ અસહ્ય બની; પછી દેવીએ સ્વયંભૂ બ્રહ્માને નમસ્કાર કરીને વચન કહ્યું.

Verse 59

यत्राहमुपपद्ये च पुनर्देहेन भास्वता / तत्राप्यहमसंभूता संभूता धार्मिकादपि

હું ફરી તેજસ્વી દેહ ધારણ કરીને જ્યાં જન્મ લઉં, ત્યાં પણ હું (તારા પાસેથી) જન્મીશ નહીં; ધર્માત્માથી જ જન્મીશ.

Verse 60

गच्छेयं धर्मपत्नीत्वं त्र्यंबकस्यैव धीमतः / तत्रैवाथ समासीना युक्तात्मानं समादधे

હું ધીમાન ત્ર્યંબક (શિવ)ની ધર્મપત્ની બનીશ—એવો સંકલ્પ કરીને દેવીએ ત્યાં જ બેસી યોગયુક્ત ચિત્તને સ્થિર કર્યું.

Verse 61

धारयामास चाग्नेयीं धारणां मनसात्मनः / तत आत्मसमुत्थो ऽस्या वायुना समुदीरितः / सर्वागेभ्यो विनिःसृत्य वह्निस्तां भस्मसात्करोत्

તેણે મન અને આત્મબળથી અગ્નેયી ધારણા ધારણ કરી. પછી આત્મામાંથી ઉદ્ભવેલી અને વાયુથી પ્રેરિત અગ્નિ સર્વ અંગોમાંથી નીકળી તેને ભસ્મસાત કરી દીધી.

Verse 62

तदुपश्रुत्य निधनं सत्या देवो ऽथ शूलभृत् / संवादं च तयोर्बुद्धा याथातथ्येन शङ्करः / दक्षस्य च ऋषीणां च चुकोप भगवान्प्रभुः

સતીના નિધનનું સમાચાર સાંભળી અને બંનેનો સંવાદ યથાર્થ રીતે જાણી શૂલધારી દેવ શંકર—ભગવાન પ્રભુ—દક્ષ તથા ઋષિઓ પર ક્રોધિત થયા.

Verse 63

रुद्र उवाच सर्वेषामेव लोकानां भूर्लोकस्त्वादिरुच्यते / तं सदा धारयिष्यामि निदेशात्परमेष्ठिनः

રુદ્ર બોલ્યા—સર્વ લોકોમાં ભૂર્લોકને આદિ કહેવાય છે. પરમેષ્ઠીના નિર્દેશથી હું તેને સદા ધારણ કરીશ.

Verse 64

अस्यां क्षितौ धृता लोकाः सर्वे तिष्ठन्ति भास्वराः / तानहं धारया मीह सततं च तदाज्ञया

આ ધરતી પર આધારિત સર્વ લોક તેજસ્વી બની સ્થિત છે. તેની આજ્ઞાથી હું તેમને અહીં સતત ધારણ કરું છું.

Verse 65

चातुर्वर्ण्यं हि देवानां ते चाप्येकत्र भुञ्जते / नाहं तैः सह भोक्षये वै ततो दास्यन्ति ते पृथक्

દેવોમાં પણ ચાતુર્વર્ણ્ય છે અને તેઓ એકત્ર ભોજન કરે છે. હું તેમની સાથે ભોજન નહીં કરું; તેથી તેઓ મને અલગથી અર્પણ કરશે.

Verse 66

यस्मादवमता दक्ष मत्कृते ऽनागसा सती / प्रशस्ताश्चेतराः सर्वाः स्वसुता भर्तृभिः सह

હે દક્ષ! મારા કારણે નિર્દોષ સતીનું તું અપમાન કર્યું; તેથી તારી સર્વ પુત્રીઓ પોતાના-પોતાના પતિઓ સાથે પ્રશંસિત અને કલ્યાણપ્રાપ્ત થાઓ, અને અન્ય પણ.

Verse 67

तस्मा द्वैवस्वते प्राप्ते पुनरेते महर्षयः / उत्पत्स्यन्ते द्वितीये वै मम यज्ञ ह्ययोनिचाः

અતએવ દ્વૈવસ્વત મન્વંતર આવે ત્યારે આ મહર્ષિઓ ફરી ઉત્પન્ન થશે; બીજા યજ્ઞમાં તેઓ મારા યજ્ઞ માટે અયોનિજ (ગર્ભરહિત) રૂપે પ્રગટ થશે.

Verse 68

हुते वै ब्रह्मणा शुक्रे चाक्षुषस्यातरे मनोः / अभिव्याहृत्य सर्वांस्तान् दक्षं चैवाशपत्पुनः

ચાક્ષુષ મનુના અંતરકાળમાં, શુક્રકાળે બ્રહ્માએ હવન કર્યું; તે સૌના નામ ઉચ્ચારી તેણે દક્ષને ફરી શાપ આપ્યો.

Verse 69

भविता मानुषो राजा चाक्षुषस्य त्वमन्वये / प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चैव प्रचे तसाम्

તું ચાક્ષુષ મનુના વંશમાં એક માનવ રાજા બનશે; પ્રાચીનબર્હિષનો પૌત્ર અને પ્રચેતાંનો પુત્ર પણ બનશે.

Verse 70

दक्ष एवेह नाम्ना तु मारिषायां जनिष्यसि / कन्यायां शाखिनां त्वं वै प्राप्ते वैवस्वतेंऽतरे

તું અહીં ‘દક્ષ’ નામે જ મારિષાના ગર્ભમાં જન્મીશ; વૈવસ્વત મન્વંતરના અંતરકાળે તું શાખિનોની કન્યામાંથી ઉત્પન્ન થશ.

Verse 71

विघ्नं तत्रा प्यहं तुभ्यमाचरिष्यामि दुर्मते / धर्म्मयुक्ते च ते कार्ये एकस्मिंस्तु दुरासदे

હે દુર્મતિ! ત્યાં પણ હું તને વિઘ્ન કરાવીશ; ધર્મયુક્ત તારો એ એક કાર્ય પણ અત્યંત દુર્લભ બનશે.

Verse 72

सुत उवाच तदुपश्रुत्य दक्षस्तु रुद्रं सो ऽभ्य शपत्पुनः / यस्मात्त्वं मत्कृते ऽनिष्टमृषीणां कृतवानसि / तस्मात्सार्द्धं सुरैर्यज्ञे न त्वां यक्ष्यन्ति वै द्विजाः

સૂત બોલ્યા—આ સાંભળી દક્ષે રુદ્રને ફરી શાપ આપ્યો: ‘મારા કારણે તું ઋષિઓનું અનિષ્ટ કર્યું છે; તેથી દેવો સાથે યજ્ઞમાં દ્વિજ તને યજન નહીં કરે.’

Verse 73

हुत्वाऽहुतिं तव क्रूर ह्यपः स्प्रक्ष्यन्ति कर्मसु / इहैव वत्स्यसि तथा दिवं हित्वा युगक्षयात्

હે ક્રૂર! તારી આહુતિ અર્પણ કર્યા પછી કર્મોમાં જળ તેને સ્પર્શ કરશે; અને યુગક્ષય સુધી સ્વર્ગ છોડીને તું અહીં જ વસશે.

Verse 74

ततो देवैःस तैः सार्द्धं नेज्यते पृथसिज्यते / ततो ऽभिव्याहृतो दक्षो रुद्रेणामिततेजसा

ત્યારે તે દેવો સાથે તેની યજ્ઞમાં પૂજા થતી નથી, તે અલગથી યજિત થાય છે; પછી અમિત તેજવાળા રુદ્રે દક્ષને પ્રતિઉત્તર આપ્યો.

Verse 75

स्वायंभुवीं तनुं त्यक्त्वा उत्पन्नो मानुषेष्विह

સ્વાયંભુવી દેહ ત્યજીને તે અહીં માનવોમાં જન્મ્યો.

Verse 76

ज्ञात्वा गृहपतिर्दक्षो यज्ञाना मीश्वरं प्रभुम् / समस्तेनेह यज्ञेन सो ऽयजद्दैवतैः सह

ગૃહપતિ દક્ષે યજ્ઞોના ઈશ્વર પ્રભુને જાણી, અહીં સમસ્ત યજ્ઞ દ્વારા દેવતાઓ સાથે મળીને તેમનું યજન કર્યું.

Verse 77

अथ देवी सती या तु प्राप्ते वैवस्वतेंऽतरे / मेनायां तामुमां देवीं जनयामास शैलराट्

પછી વૈવસ્વત મન્વંતર પ્રાપ્ત થતાં, જે દેવી સતી હતી, તે જ દેવી ઉમા રૂપે મેના પાસે શૈલરાજ દ્વારા જન્મી.

Verse 78

या तु देवी सती पूर्वमासीत्पश्चादुमाभवत् / सदा पत्नी भवस्यैषा न तया मुच्यते भवः

જે દેવી પહેલાં સતી હતી, તે પછી ઉમા બની; એ સદા ભવ (શિવ) ની પત્ની છે—ભવ કદી પણ તેણીથી મુક્ત થતો નથી.

Verse 79

मरीचं कश्यपं देवी यथादितिरनुव्रता / यथा नारायणं श्रीश्च मघवतं शची यथा

જેમ અદિતિ દેવી મરીચિ-કશ્યપ પ્રત્યે અનુવ્રતા છે, જેમ શ્રી નારાયણ પ્રત્યે શ્રી છે, તેમ જ શચી મઘવા (ઇન્દ્ર) પ્રત્યે છે.

Verse 80

विष्णुं कीर्ती रुषा मूर्यं वसिष्ठं चाप्यरुन्धती / नैतास्तु विजहत्येतान् भर्तॄन् देव्यः कदाचन

કીર્તિ વિષ્ણુ પ્રત્યે, રૂષા મૂર્ય પ્રત્યે અને અરુંધતી વસિષ્ઠ પ્રત્યે—આ દેવીઓ પોતાના પતિઓને કદી છોડતી નથી.

Verse 81

आवर्तमानाः कल्पेषु जायन्ते तैः पुनः सह / एवं प्राचेतसो दक्षो जज्ञे वै चाक्षुषेंऽतरे

તેઓ કલ્પોમાં વારંવાર પરિભ્રમણ કરીને એ જ લોકો સાથે ફરી જન્મ લે છે. એમ પ્રાચેતસ દક્ષ ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં જન્મ્યો.

Verse 82

दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां पुनर्नृपः / जज्ञे तदाभिशापेन द्वितीय इति नः श्रुतम्

દસ પ્રચેતાઓથી મારિષાના ગર્ભમાં તે નૃપ ફરી જન્મ્યો; તે સમયના શાપના કારણે તેને ‘દ્વિતીય’ કહેવાયો—એવું અમે સાંભળ્યું છે.

Verse 83

भृगवादयश्च ये सप्त जज्ञिरे च महर्षयः / आद्ये त्रेतायुगे पूर्वं मनोर्वैवस्वतस्य च

ભૃગુ વગેરે જે સાત મહર્ષિઓ, તેઓ પણ જન્મ્યા—આદ્ય ત્રેતાયુગમાં, વૈવસ્વત મનુના પૂર્વે.

Verse 84

देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम् / इत्येषो ऽनुशयो ह्यासीत्तयोर्जात्यन्तरानुगः

મહાદેવના મહાયજ્ઞમાં (એકએ) વારુણી સ્વરૂપ દેહ ધારણ કર્યો—આ જ તે પૂર્વાનુશય/સંસ્કાર હતો, જે બંનેના જન્માંતરો સુધી અનુગામી રહ્યો.

Verse 85

प्रजापतेश्च दक्षस्य त्र्यबकस्य च धीमतः / तस्मान्नानुशयः कार्यो वैरेष्विह कदाचन

પ્રજાપતિ દક્ષ અને ત્ર્યંબક (શિવ) બંને ધીમાન છે; તેથી આ લોકમાં વૈર વિષે ક્યારેય અનુશય—અંતરદ્વેષ—રાખવો ન જોઈએ.

Verse 86

जात्यन्तरगतस्यापि भवितस्य शुभाशुभैः / ख्यातिं न मुञ्चते जन्तुस्तन्न कार्यं विपश्चिता

અન્ય જાતિમાં જન્મ્યો હોય તોય, શુભ-અશુભ કર્મોથી જીવ પોતાની ખ્યાતિ છોડતો નથી; તેથી વિદ્વાને એવું કાર્ય કરવું નહીં.

Verse 87

इत्येषा समनुक्रान्ता कथा पापप्रमोचनी / या दक्षमधिकृत्येह त्वया पूर्वं प्रचौदिता

આ રીતે પાપમોચક આ કથા સંક્ષેપે કહેવામાં આવી; અહીં દક્ષને વિષય બનાવી, જે તું પહેલાં પ્રેરણા આપી પૂછેલી હતી.

Verse 88

पितृवंशप्रसंगेन कथा ह्येषा प्रकीर्त्तिता / पितॄणामानुपूर्व्येण देवान्वक्ष्याम्यतः परम्

પિતૃવંશના પ્રસંગથી આ કથા પ્રકીર્તિત થઈ; હવે આગળ પિતૃઓની અનુક્રમણિકાથી દેવોનું વર્ણન કરીશ.

Verse 89

त्रेतायुगमुखे पूर्वमासन्स्वायंभुवेंऽतरे / देवायामा इति ख्याताः पूर्वं ये यज्ञसूनवः

પૂર્વકાળે ત્રેતાયુગના આરંભે, સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં, જે પહેલાં યજ્ઞના પુત્રો હતા, તેઓ ‘દેવાયામા’ તરીકે ખ્યાત હતા.

Verse 90

प्रथिता ब्रह्मणः पुत्रा अजत्वादजितास्तु ते / पुत्राः स्वायंभुवस्यैते शक्ता नाम तु मानसाः

તેઓ બ્રહ્માના પ્રસિદ્ધ પુત્રો હતા; અજ (અજન્મા) હોવાથી તેઓ ‘અજિત’ કહેવાયા. આ સ્વાયંભુવના માનસપુત્રો છે, જેમનું નામ ‘શક્તા’ હતું.

Verse 91

तेषां यतो गणा ह्येते देवानां तु त्रयः स्मृताः / छन्दजास्तु त्रयस्त्रिंशत्सर्गे स्वायंभुवस्य ह

આમાંથી જ આ ગણો ઉત્પન્ન થયા; દેવોના ત્રણ વર્ગ સ્મૃત છે. સ્વાયંભુવ મનુના સર્જમાં છંદજ દેવો ત્રેત્રીસ કહેવાયા છે.

Verse 92

यदुर्ययातिर्देवौ द्वौ वीवधस्रासतो मतिः / विभासश्च क्रतुश्चैव प्रयातिर्विश्रुतो द्युतिः

યદુ અને યયાતિ—આ બે દેવ; તેમજ વીવધસ્રાસ અને મતિ. વિભાસ અને ક્રતુ, તથા પ્રયાતિ—આ પ્રસિદ્ધ તેજસ્વી દેવો છે.

Verse 93

वायव्यः संयमश्चैव यामा द्वादश कीर्त्तिताः / असमश्चोग्रदृष्टिश्च सुनयो ऽथ शुचिश्रवाः

વાયવ્ય અને સંયમ—આ યામા નામના બાર દેવ તરીકે કીર્તિત છે. તેમજ અસામ, ઉગ્રદૃષ્ટિ, સુનય અને શુચિશ્રવા પણ તેમાં ગણાય છે.

Verse 94

केवलो विश्वरूपश्च सुदक्षो मधुपस्तथा / तुरीय इद्रयुक्चैव युक्तो ग्रावजितस्तु वै

કેવલ, વિશ્વરૂપ, સુદક્ષ અને મધુપ; તેમજ તુરીય, ઇદ્રયુક, યુક્ત અને ગ્રાવજિત—આ પણ દેવગણમાં ગણાય છે.

Verse 95

चनिमा विश्वदेवा च जविष्ठो मितवानपि / जरो विभुर्विभावश्च स ऋचीको ऽथ दुर्दिहः

ચનિમા અને વિશ્વદેવા; તેમજ જવಿಷ್ಠ અને મિતવાન. જરો, વિભુ, વિભાવ, ઋચીકો અને દુર્દિહ—આ પણ દેવ તરીકે કહેવાય છે.

Verse 96

श्रुतिर्गृणानो ऽथ बृहच्छुक्रा द्वादश कीर्त्तिताः / आसन्स्वायंभुवस्यैते चान्तरे सोमपायिनः

શ્રુતિ, ગૃણાન તથા બૃહચ્છુક્ર—આ બાર તરીકે કીર્તિત છે. સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં તેઓ સર્વે સોમપાન કરનારા હતા.

Verse 97

दीप्तिमन्तो गणा ह्येते वीर्यवन्तो महाबलाः / तेषामिन्द्रस्तद्दा ह्यासीत्प्रथमे विश्वभुक्त प्रभुः

આ ગણો તેજસ્વી, વીર્યવાન અને મહાબળવાન હતા. તે સમયે તેમનો પ્રથમ ઇન્દ્ર જ હતો—વિશ્વભુક્ત પ્રભુ.

Verse 98

असुरा ये तदा तेषामासन् दायादबान्धवाः / सुपर्णयक्षगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः

તે સમયે જે અસુરો હતા, તેઓ તેમના દાયાદ હતા પરંતુ બંધુ નહોતા. સુપર્ણ, યક્ષ, ગંધર્વ, પિશાચ, ઉરગ અને રાક્ષસ પણ હતા.

Verse 99

अष्टौ ताः पितृभिः सार्द्धमासन्या देवयोनयः / स्वायंभुवेन्तरे ऽतीताः प्रजास्तासां महस्रशः

તે આઠ દેવયોનિઓ પિતૃઓ સાથે અન્ય (વર્ગ) તરીકે હતાં. સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં તેઓ પસાર થઈ ગયા; તેમની પ્રજાઓ અસંખ્ય હતી.

Verse 100

प्रभावरूपसंपन्ना आयुषा च बलेन च / विस्तरादिह नोच्यन्ते माप्रसंगो भवेदिह

તેઓ પ્રભાવ, રૂપ, આયુષ્ય અને બળથી સંપન્ન હતા. અહીં વિસ્તારે કહેવામાં આવતું નથી, જેથી પ્રસંગ લાંબો ન બને.

Verse 101

स्वायंभुवो विसर्गस्तु विज्ञेयः सांप्रतेन ह / अतीतो वर्तमानेन दृष्टो वैवस्वते न सः

સ્વાયંભુવ વિસર્ગ વર્તમાનથી જાણવો જોઈએ; વૈવસ્વત મન્વંતરમાં તે વર્તમાન લોકોને દેખાતો નથી, કારણ કે તે અતીત છે।

Verse 102

प्रजाभिर्देवाताभिश्च ऋषिभिः पितृभिः सह / तेषां सर्पर्षयः पूर्वमासन्ये तान्निबोधत

પ્રજાઓ, દેવતાઓ, ઋષિઓ અને પિતૃઓ સાથે—તેમના પૂર્વે સર્પઋષિઓ હતા; તેમને વિષે સાંભળો અને સમજો।

Verse 103

भृग्वं गिरा मरीचिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः / अत्रिश्चैव वसिष्ठस्च सप्त स्वायंभुवे ऽतरे

ભૃગુ, અંગિરા, મરીચિ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ, અત્રિ અને વસિષ્ઠ—સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં આ સાત મહર્ષિઓ છે।

Verse 104

आग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च मोधा मेधातिथिर् वसुः / ज्योतिष्मान् द्युतिमान्हव्यः सवनः सत्त्र एव च

આગ્નીધ્ર, અગ્નિબાહુ, મોધા, મેધાતિથિ, વસુ, જ્યોતિષ્માન, દ્યુતિમાન, હવ્ય, સવન અને સત્ત્ર—આ (અન્ય મુખ્ય) નામો છે।

Verse 105

मनोः स्वायंभुवस्यैते दश पुत्रा महौजसः / वायुवेगा महासत्त्वा राजानः प्रथमेंऽतरे

સ્વાયંભુવ મનુના આ દસ પુત્રો મહાતેજસ્વી હતા; વાયુવેગ સમા, મહાસત્ત્વવાન—પ્રથમ મન્વંતરમાં તેઓ રાજાઓ થયા।

Verse 106

सासुरं तत्सुगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम् / सपिशाचमनुष्यञ्च ससुपर्णाप्सरोगणम्

તેમાં દેવગણ, ગંધર્વ, યક્ષ, નાગ અને રાક્ષસ, પિશાચ તથા મનુષ્ય, તેમજ સુપર્ણ અને અપ્સરાઓના સમૂહ પણ હતા.

Verse 107

नशक्यमानु पूर्व्येण वक्तुं वर्षशतैरपि / बहुत्वान्नामधेयानां संख्या तेषां कुतः कुले

પૂર્વજોના પ્રમાણે તો સો-સો વર્ષ કહીએ તોય તેમનું વર્ણન શક્ય નથી; નામોની બહુતા હોવાથી તેમના કુળોની સંખ્યા ક્યાંથી ગણાય?

Verse 108

या वै प्रजा युगाख्यास्तु आसन्स्वायंभुवेंऽतरे / कालेन महतातीता अयनाब्दयुगक्रमैः

સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં યુગ-નામે પ્રસિદ્ધ જે પ્રજાઓ હતી, તે મહાકાળના પ્રવાહમાં અયન, વર્ષ અને યુગના ક્રમથી વીતી ગઈ.

Verse 109

ऋषय ऊचुः क एष भगवान् कालः सर्वभूतापहारकः / कस्य योनिः किमादिश्च किं सतत्त्वः किमात्मकः

ઋષિઓએ કહ્યું—સર્વભૂતોને હરી લેતો આ ભગવાન કાળ કોણ છે? તેની યોનિ કોની છે, તેનો આદિ શું છે, તેનું તત્ત્વ શું છે, અને તેનું સ્વરૂપ શું છે?

Verse 110

किमस्य चक्षुः का मूर्तिः के वा अवयवाः स्मृताः / किं नामधेयं को ऽस्यात्मा एप्तत्त्वं ब्रूहि तत्त्वतः

તેનું ચક્ષુ શું છે, તેની મૂર્તિ કેવી છે, અને તેના કયા અવયવો સ્મૃતમાં કહ્યા છે? તેનું નામ શું છે, તેનો આત્મા કોણ છે—આ તત્ત્વ અમને યથાર્થ રીતે કહો.

Verse 111

सूत उवाच श्रूयता कालसद्भावः श्रुत्वा चैवावधार्यताम् / सूर्ययोनिर्निमेषादिः संख्याचक्षुः स उच्यते

સૂત બોલ્યા—કાળનો સદ્ભાવ સાંભળો; સાંભળી ને તેને સારી રીતે ધારણ કરો. સૂર્યયોનિથી નિમેષ આદિ ઉત્પન્ન થાય છે; તે ‘સંખ્યા-ચક્ષુ’ કહેવાય છે.

Verse 112

मूर्तिरस्य त्वहो रात्रो निमेषावयवश्च सः / संवत्सरः सतत्त्वश्च नाम चास्य कलात्मकः

તેની મૂર્તિ દિવસ અને રાત્રિ છે; નિમેષ આદિ તેના અંગો છે. તે જ સંવત્સરરૂપ તત્ત્વ છે અને તેનું નામ ‘કલાત્મક’ પણ કહેવાય છે.

Verse 113

साम्प्रतानागतातीतकालात्मा स प्रजापतिः / पञ्चधा प्रविभक्तां तु कालावस्थां निबोधत

તે પ્રજાપતિ વર્તમાન, આગત અને અતીત—ત્રણે કાળનો આત્મા છે. હવે કાળની પાંચ રીતે વિભક્ત અવસ્થાને જાણો.

Verse 114

दिवसार्द्धमासमासैश्च ऋतुभिस्त्वयनैस्तथा / संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः

દિવસ, અર્ધદિવસ, માસ-ઉપમાસ, ઋતુઓ અને અયન વગેરેના ક્રમમાં—પ્રથમ ‘સંવત્સર’ અને દ્વિતીય ‘પરિવત્સર’ કહેવાય છે.

Verse 115

इड्रवत्सरस्तृतीयश्च चतुर्थश्चानुवत्सरः / पञ्चमो वत्सरस्तेषां कालःस युगसज्ञितः

ત્રીજું ‘ઇડ્રવત્સર’ અને ચોથું ‘અનુવત્સર’ છે. પાંચમું ‘વત્સર’; આ બધાનો આ કાળ ‘યુગ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 116

तेषां तत्त्वं प्रवक्ष्यामि कीर्त्यमानं निबोधत / क्रतुरग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः

તેમનું તત્ત્વ હું કહું છું; કીર્તિત થતું ધ્યાનથી સમજો. જેને ‘ક્રતુ-અગ્નિ’ કહેવાયો છે, તે જ ‘સંવત્સર’ માનવામાં આવે છે.

Verse 117

आदितेयस्त्वसौ सूर्यः कालाग्निः परिवत्सरः / शुक्लकृष्णगतिश्चापि अपां सारमयः खगः

એ સૂર્ય આદિતેય છે; ‘કાલાગ્નિ’ જ ‘પરિવત્સર’ છે. તેની ગતિ શુક્લ-કૃષ્ણ પક્ષ મુજબ છે, અને તે જળતત્ત્વના સારથી બનેલો ખગ છે.

Verse 118

स इडावत्सरः सोमः पुराणे निश्चयं गतः / यश्चायं पवते लोकांस्तनुभिः सप्तसप्तभिः

એ જ સોમ ‘ઇડાવત્સર’ છે—પુરાણમાં આ નિશ્ચિત થયું છે. અને તે સાત-સાત તનુઓ દ્વારા લોકોને પવિત્ર કરે છે.

Verse 119

अनुवाता च लोकस्य स वायुरनुवत्सरः / अहङ्कारादुदग्रुद्रः संभूतो ब्रह्मणास्तु यः

લોકનો અનુવાત (અનુગામી પવન) એ જ છે; તે વાયુ ‘અનુવત્સર’ છે. અને જે બ્રહ્માથી અહંકારમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો ઉગ્ર રુદ્ર છે.

Verse 120

स रुद्रो वत्सर स्तेषां विज्ञेयो नीललोहितः / सतत्त्वं तस्य वक्ष्यमि कीर्त्यमानं निबोधत

તેમામાં તે રુદ્ર ‘વત્સર’ છે; તેને ‘નીલલોહિત’ તરીકે જાણવો. તેનું તત્ત્વ હું કહું છું; કીર્તિત થતું ધ્યાનથી સમજો.

Verse 121

अङ्गप्रत्यङ्गसंयोगात्कालात्मा प्रतितामहः / ऋक्सामयजुषां योनिः पञ्चानां पतिरीश्वरः

અંગ-પ્રત્યંગના સંયોગથી તે કાળાત્મા પરમ પિતામહ છે; તે જ ઋક્-સામ-યજુઃનો યોનિ અને પંચનો પતિ ઈશ્વર છે.

Verse 122

सो ऽग्निर्यमश्च कालश्च संभूतिः स प्रजापतिः / प्रोक्तः संवत्सरश्चेति सूर्य चोनिर्मनीषिभिः

તે જ અગ્નિ, તે જ યમ અને તે જ કાળ; તે જ સંભૂતિ, તે જ પ્રજાપતિ છે. મનીષીઓએ તેને ‘સંવત્સર’ અને ‘સૂર્ય-યોનિ’ પણ કહ્યું છે.

Verse 123

यस्मात्कालविभागानां मासर्त्वयनयोरपि / ग्रहनक्षत्रशीतोष्णवर्षायुः कर्मणां तथा

જેનાથી કાળના વિભાગો—માસ, ઋતુ અને અયન—તથા ગ્રહ-નક્ષત્ર, શીત-ઉષ્ણ, વર્ષ, આયુષ્ય અને કર્મોની વ્યવસ્થા પણ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 124

योनिः स प्रविभागानां दिवसानां च भास्करः / वैकारिकः प्रसन्नात्मा ब्रह्मपुत्रः प्रजापतिः

તે જ તે વિભાગોની યોનિ છે અને દિવસોનો ભાસ્કર પણ; તે વૈકારિક, પ્રસન્નાત્મા, બ્રહ્મપુત્ર પ્રજાપતિ છે.

Verse 125

एको नैको ऽथ दिवसो मासो ऽथर्तुः पितामहः / आदित्यः सविता भानुर्जीवनो ब्रह्मसत्कृतः

તે એક પણ છે અને અનેક પણ; તે જ દિવસ, માસ અને ઋતુનો પિતામહ છે. તે જ આદિત્ય, સવિતા, ભાનુ—જીવનદાતા—અને બ્રહ્મા દ્વારા સન્માનિત છે.

Verse 126

प्रभवश्चाव्ययश्चैव भूतानां तेन भास्करः / ताराभिमानी विज्ञेयो द्वितीयः परिवत्सरः

તે ભાસ્કર સર્વ ભૂતોનો પ્રભવ અને અવ્યય છે; તારાઓનો અધિમાની જાણવો—એ જ દ્વિતીય પરિવત્સર છે.

Verse 127

सोमः सर्वौंषधिपतिर्यस्मात्स प्रपितामहः / आजीवः सर्वभूतानां योगक्षेमकृदीश्वरः

સોમ સર્વ ઔષધિઓના પતિ છે; તેથી તે પ્રપિતામહ કહેવાય છે. તે સર્વ ભૂતોનો આજીવ અને યોગક્ષેમ કરનાર ઈશ્વર છે.

Verse 128

आवेक्षमाणः सततं बिभर्ति जगदंशुभिः / तिथीनां पर्वसंधीनां पूर्णिमादर्शयोरपि

તે સતત અવલોકન કરીને પોતાની કિરણોથી જગતને ધારણ કરે છે; તિથિઓ, પર્વસંધિઓ તથા પૂર્ણિમા અને અમાવાસ્યાને પણ।

Verse 129

योनिर्निशाकरो यश्च अमृतात्मा प्रजापतिः / तस्मात्स पितृमान्सोमः स्मृत इङ्वत्सरात्मकः

જે યોનિ, નિશાકર, અમૃતાત્મા પ્રજાપતિ છે; તેથી પિતૃમાન સોમ ‘ઇઙ્વત્સર’ સ્વરૂપે સ્મૃત છે.

Verse 130

प्राणापानसमानाद्यैर्व्यानोदानात्मकैरपि / कर्मभिः प्राणिनां लोके सर्वचेष्टाप्रवर्तकः

પ્રાણ, અપાન, સમાન વગેરે તથા વ્યાન-ઉદાન સ્વરૂપ કર્મોથી તે લોકમાં પ્રાણીઓની સર્વ ચેષ્ટાઓનો પ્રવર્તક છે.

Verse 131

पञ्चानां चेन्द्रियमनोर्बुद्धिस्मृतिबलात्मनाम् / समानकालकरणक्रियाः संपादयन्नपि

પાંચનાં—ઇન્દ્રિયો, મન, બુદ્ધિ, સ્મૃતિ, બળ અને આત્મા—એમની સમકાલીન ક્રિયાઓ પણ તે સિદ્ધ કરે છે.

Verse 132

सर्वात्मा सर्वलोकेश आवहप्रवहादिभिः / वर्त्तते चोपकारैर्यस्तनुभिः सप्तसप्तभिः

તે સર્વાત્મા, સર્વલોકેશ; આવહ-પ્રવહ આદિ ઉપકારોથી, સાત-સાત તનુઓરૂપે વર્તે છે।

Verse 133

विधाता सर्वभूतानाङ्क्षेमी नित्यं प्रभञ्जनः / योनिरग्नेरपां भूमे रवेश्चन्द्रमसश्चयः

તે વિધાતા, સર્વભૂતોનો ક્ષેમકર્તા, નિત્ય પ્રભંજન; અગ્નિ, જળ, ભૂમિ, સૂર્ય અને ચંદ્ર—એ બધાનો કારણ-યોનિ પણ તે જ છે।

Verse 134

वायुः प्रजापतिर्भूतो लोकात्मा प्रपितामहः / अहोरात्रकरस्तस्मात्स वायुरनुवत्सरः

વાયુ જ પ્રજાપતિ બની લોકાત્મા, પ્રપિતામહ છે; તે જ અહોરાત્ર કરનાર છે, તેથી તે વાયુ ‘અનુવત્સર’ કહેવાય છે।

Verse 135

एते प्रजानां पतयश्चत्वार उपपक्षजाः / पितरः सर्वलोकानां लोकात्मानः प्रकीर्त्तिताः

આ ચાર ઉપપક્ષજ પ્રજાપતિ પ્રજાઓના પતિ છે; તેઓ જ સર્વલોકોના પિતર અને લોકાત્મા તરીકે પ્રકીર્તિત છે।

Verse 136

ध्यायतो ब्रह्माणो वक्त्रादुदन्समभवद्भवः / ऋषिर्विप्रा महादेवो भूतात्मा प्रपितामहः

બ્રહ્મા ધ્યાનમાં લીન હતા ત્યારે તેમના મુખમાંથી ઉદિત થઈ ભવ પ્રગટ થયા—તે ઋષિ, વિપ્ર, મહાદેવ, સર્વભૂતાત્મા અને પ્રપિતામહ છે.

Verse 137

ईश्वरः सर्वभूतानां प्रणवो यो ऽथपठ्यते / आत्मावेशेन भूतानामङ्गप्रत्यङ्गसंभवः

સર્વભૂતોના ઈશ્વર એવા તેઓ જ ‘પ્રણવ’ તરીકે પાઠવામાં આવે છે; આત્માવેશથી તેઓ પ્રાણીઓના અંગ-પ્રત્યંગની ઉત્પત્તિ કરાવે છે.

Verse 138

उन्मादको ऽनुग्रहकृद्रुद्रो वत्सर उच्यते / सूर्य्यश्च चन्द्रमाश्चाग्निर्वायू रुद्रस्तथैव च

ઉન્માદક અને અનુગ્રહકર્તા રુદ્રને ‘વત્સર’ કહેવામાં આવે છે; સૂર્ય, ચંદ્ર, અગ્નિ, વાયુ—આ બધાં પણ તેવી જ રીતે રુદ્ર જ છે.

Verse 139

युगाभिमानी कालात्मा नित्यं संक्षयकृद्विभुः / रुद्रः प्रविष्टो भगवाञ्जगत्यस्मिन्स्वतेजसा

યુગોના અધિષ્ઠાતા, કાળાત્મા, નિત્ય સંક્ષયકર્તા એવા વિભુ ભગવાન રુદ્ર પોતાના તેજથી આ જગતમાં પ્રવેશ્યા છે.

Verse 140

आश्रयान्मयि संयोगात्तनुभिर्नाममिस्तथा / ततस्तस्य तु वीर्येण लोकानुग्रहकारकम्

મારા આશ્રયથી, મારી સાથે સંયોગથી, તેઓ વિવિધ તનુઓ દ્વારા તેમ જ નામ ધારણ કરે છે; ત્યારબાદ તેમના જ વીર્યથી લોકહિતકારી અનુગ્રહકાર્ય થાય છે.

Verse 141

देवत्वं च पितृत्वं च कालत्वं चास्य यत्परम् / तस्माद्वै सर्वथा रुद्रस्तद्विद्वद्भिरभीज्यते

એમાં જે પરમ દેવત્વ, પિતૃત્વ અને કાલત્વ છે, તેથી સર્વ રીતે રુદ્રની વિદ્વાનો દ્વારા પૂજા થાય છે।

Verse 142

यतः पतिः स भगवान् प्रजेशानां प्रजापतिः / भावनः सर्वभूतानां सर्वात्मा नीललोहितः

એ જ ભગવાન પ્રજેશોના પતિ અને પ્રજાપતિ છે; તે સર્વભૂતોનો પોષક, સર્વાત્મા, નીલલોહિત છે।

Verse 143

औषधीः प्रतिसंधत्ते रुद्रः क्षीणाः पुनःपुनः / प्रजापतिमुखैर्देवैः सम्यगिष्टफलार्थिभिः

રુદ્ર વારંવાર ક્ષીણ થયેલી ઔષધિઓને ફરી ફરી સંધારે છે; પ્રજાપતિમુખ દેવો યજ્ઞફળની ઇચ્છાથી તેમની સમ્યક પૂજા કરે છે।

Verse 144

त्रिभिरेव कपालैश्च त्रयंबकैरौषधिक्षये / इज्यते भगवान् यस्मात्तस्मार्त्र्यंबक उच्यते

ઔષધિઓ ક્ષય પામે ત્યારે ત્રણ કપાલવાળા ત્ર્યંબકો દ્વારા જે ભગવાનની પૂજા થાય છે, તેથી તેઓ ‘ત્ર્યંબક’ કહેવાય છે।

Verse 145

गायत्री चैव त्रिष्टुप्च जगती चैव याः स्मृताः / त्र्यंबका नामतः प्रेम्णा योनयस्ता वनस्पतेः

ગાયત્રી, ત્રિષ્ટુપ્ અને જગતી—જે છંદો સ્મૃત છે, તે પ્રેમથી નામે ‘ત્ર્યંબકા’ કહેવાય છે; તે વનસ્પતિની યોનિઓ (ઉદ્ભવસ્થાનો) છે।

Verse 146

ताभिरेकत्वभूताभिस्त्रिविधाभिः स्ववीर्यतः / त्रिसाधनः पुरोडाशस्त्रिकपालः स वै स्मृतः

તે ત્રણ પ્રકારની, એકત્વ પામેલી શક્તિઓ દ્વારા, પોતાના જ પરાક્રમથી તે પુરોડાશ ‘ત્રિસાધન’ અને ‘ત્રિકપાલ’ તરીકે સ્મૃત છે।

Verse 147

त्र्यंबकः स पुरोडाशस्तेनैष त्र्यंबकः स्मृतः / इत्येतत्पञ्चवर्षं हि युगं प्रोक्तं मनीषिभिः

તે પુરોડાશ ‘ત્ર્યંબક’ છે; તેથી આ ‘ત્ર્યંબક’ તરીકે સ્મૃત છે. આ રીતે પાંચ વર્ષનું યುಗ મનીષીઓએ કહ્યું છે।

Verse 148

यश्चैष पञ्चधात्मा वै प्रोक्तः संवत्सरो द्विजैः / सैकः षट्को विजज्ञे ऽथ मध्वादिऋतुसंज्ञकः

દ્વિજોએ જેને પંચધા આત્માવાળો સંવત્સર કહ્યું, એ જ એકરૂપ થઈ પછી ‘મધુ’ વગેરે નામવાળી છ ઋતુઓ તરીકે જાણીાયો।

Verse 149

ऋतुपुत्रार्त्तवाः पञ्च इति सर्गः समासतः / इत्येष बहुमानो वै प्राणिना जीवितानि च / नदीवेग इवासक्तः कालो धावति संहरन्

‘ઋતુપુત્ર’ અને ‘આર્ત્તવ’ એવા પાંચ—સંક્ષેપે આ સર્ગ છે. આ રીતે કાળ પ્રાણીઓના જીવનને, નદીના વેગની જેમ આસક્ત થઈ, દોડી ને સંહારે છે।

Verse 150

एतेषां यदपत्यं वै तदशक्यं प्रमाणतः / बहुत्वात्परिसंख्यातुं पुत्र पौत्रमनन्तकम्

એમની સંતતિનું પ્રમાણથી નિર્ધારણ અશક્ય છે; બહુત્વને કારણે પુત્ર-પૌત્રાદિ અનંત વંશની ગણતરી થઈ શકતી નથી।

Verse 151

इमं वंशं प्रजेशानां महतः पुण्यकर्मणाम् / कीर्त्तयन्पुण्यकीर्त्तीनां महतीं सिद्धिमाप्नुयात्

મહાન પુણ્યકર્મવાળા પ્રજેશોના આ વંશનું, પુણ્યકીર્તિમાનોનું કીર્તન કરનાર મહાન સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.