Anuvaka 14
મુખ્ય વિષય: કામ/સ્મરનું વશીકરણ–રક્ષણાત્મક કર્મબળ અને ઇન્દ્રના વજ્રનું પરાક્રમ; સાથે ઘરેલુ ઉપચાર (વાળની વૃદ્ધિ, શિશુના દાંત આવવાની પીડા શમાવવી). ઉપવિષયો: (1) કામ/સ્મર-પ્રતિષ્ઠા દ્વારા વશીકરણ અને પ્રેમરોગ/વિરહતાપનું શમન; તપોબળને ઇચ્છિત દિશામાં વાળવું. (2) ઇન્દ્રના વજ્રથી રાજ્યરક્ષા અને આક્રમકોને દંડ. (3) મેખલા (વ્રતકટિબંધ) દ્વારા બ્રહ્મચર્યની શિસ્ત અને રક્ષણ. (4) પૃથ્વીજન્ય ઔષધિઓ અને પરંપરાથી સંક્રમિત મંત્રબળ વડે વાળનું પુનર્જનન અને ઘનતા વધારવી. (5) ગૃહશાંતિ—શિશુના દંતોદયની પીડાથી ઘરમાં થતી અશાંતિ શાંત કરવી.
Suktas in Anuvaka 14
Sukta 131
આ સંક્ષિપ્ત અથર્વવેદીય મંત્ર વશીકરણ (જબરદસ્ત આકર્ષણ) વિધિ તરીકે કાર્ય કરે છે: સ્મર/કામને લક્ષ્યના માથા અને મનમાં ‘ધકેલી’ દેવામાં આવે છે, જેથી તે વ્યક્તિ કર્તા પ્રત્યે તીવ્ર તરસથી દહે. દેવતાઓને ઇચ્છાને આગળ ધપાવનારા અમલકર્તા તરીકે ગણવામાં આવ્યા છે; અને અનુમતિ (સંમતિ/મંજુરી) તથા આકૂતિ (સંકલ્પ/ઇરાદો)ને આ ક્રિયાને અધિકૃત અને શક્તિશાળી બનાવવા માટે આહ્વાન કરવામાં આવે છે. અંતિમ મંત્ર “પરત ફરવું”નો ભાવ ઉમેરે છે—ગેરહાજર પુરુષને પાછો આવી ગૃહધર્મ અને પિતૃત્વકર્તવ્ય ફરી સંભાળવા દબાણ કરે છે.
Sukta 132
આ ટૂંકું આથર્વણિક ચર્મ સ્મર (કામ) ને જળોમાં “સ્થાપિત” કરીને, તેની આંતરિક દહનશક્તિ—તપસ્—ને પસંદ કરેલા લક્ષ્ય તરફ વાળીને કાર્ય કરે છે. તેની બળજબરીય શક્તિને વરુણના ધર્મ—તેની બંધનકારી આજ્ઞા/વિધિ—દ્વારા અધિકૃતતા મળે છે; તેથી ઇચ્છા માત્ર ભાવના નહીં, પરંતુ અમલમાં મૂકી શકાય એવો વૈશ્વિક બંધનરૂપ નિયમ તરીકે રજૂ થાય છે. પુનરાવર્તિત સૂત્રોમાં વિવિધ દૈવી “સ્થાપકો” (દેવો, ઇન્દ્રાણી, મિત્ર-વરુણ) ના નામો આવે છે, જે દર્શાવે છે કે જળને માધ્યમ બનાવી વાસનાને તેમાં ભરી, વહન કરી અને સક્રિય કરીને પ્રભાવિત કરી શકાય છે.
Sukta 133
આ ટૂંકું અથર્વવેદીય સૂક્ત મેખલા (વ્રત-કટિબંધ)ને ધારક માટે રક્ષણ આપતું, શિસ્તબદ્ધ કરતું અને શક્તિ આપતું દિવ્ય બંધન તરીકે પવિત્ર કરે છે—ખાસ કરીને બ્રહ્મચર્ય અને દીક્ષાત્મક સંયમના સંદર્ભમાં. બંધવાની ક્રિયાને એક દિવ્ય “બંધક” દેવતા તથા આદ્ય ઋષિ-પરંપરાના પૂર્વદૃષ્ટાંત સાથે જોડીને, આ કટિબંધ અપોત્રોપાયક પરિઘ-રક્ષણ બની જાય છે, જે યમ તરફ ખેંચતી મૃત્યુની આકર્ષણશક્તિને દૂર રાખે છે; વ્રતની સુરક્ષિત પૂર્ણતા સુનિશ્ચિત કરે છે અને શુભપ્રદ મુક્તિ/વિસર્જનને સ્થિર કરે છે.
Sukta 134
AV 6.134 એક સંક્ષિપ્ત રાષ્ટ્રભૃત–અભિચારિક મંત્ર છે. તેમાં ઇન્દ્રના વજ્રને જીવંત, દંડકારી શક્તિ તરીકે માનવામાં આવ્યું છે અને શત્રુ આક્રમકોને તોડી ને ધરતીમાં દબાવી દફન કરીને રાજ્યનું રક્ષણ કરાવવાનું સાધન બનાવાયું છે. અહીં રાજકીય સીમા-રક્ષણ સાથે પ્રાણઘાતક દમન જોડાય છે: શત્રુનો પ્રાણ પ્રહારથી છીનવાઈ જાય છે, તેની ગતિને બળજબરીથી નીચે—પૃથ્વીમાં—ધકેલવામાં આવે છે, અને વજ્રને સીમાંત (સરહદ) સુધી પણ તેનો પીછો કરીને દંડ આપવા આદેશ આપવામાં આવે છે. આ સૂક્તનો વિશિષ્ટ દાવો એ છે કે છંદોચ્ચાર પોતે (વિશેષ કરીને ઉષ્ણિહ્) વજ્રની અસરકારકતાને તીક્ષ્ણ બનાવતું કાર્યકારી ‘ઉપકરણ’ બને છે; જે ઇન્દ્રના વૃત્રવધના આદર્શ પ્રસંગને સ્મરાવે છે.
Sukta 135
આ સંક્ષિપ્ત આથર્વણિક સૂક્ત એક બલ-મંત્ર છે. ભોજન, પાન અને ગળવું જેવી ક્રિયાઓને ઇન્દ્રની વજ્રશક્તિને આદર્શ બનાવી ‘બલ’ (શક્તિ) પ્રાપ્તિ તરીકે પવિત્ર કરે છે. કર્તાનું ગ્રહણ સમુદ્રના વિશ્વ-આત્મસાત્કરણ અને ઇન્દ્રના વૃત્રવધ સાથે તાદાત્મ્ય પામે છે; જેથી પોતાના અંદર પ્રાણવૈભવ ખેંચી લેવાય અને વિરોધીના પ્રાણને ક્ષીણ કરવામાં આવે. પરિણામે પૌષ્ટિક બળવર્ધન થાય છે, પરંતુ તેમાં સ્પષ્ટ અભિચારિક ધાર છે—બીજાને દબાવીને પોતાને બળવાન બનાવવું.
Sukta 136
AV 6.136 એક સંક્ષિપ્ત ઉપચાર-મંત્ર છે. તેમાં નામ ન જણાવેલી એક ઔષધિને “દેવી પૃથ્વી પર જન્મેલી” તરીકે પવિત્ર કરી, તેને વાળને સ્થિર રાખવા, ઘન કરવા અને ફરી ઉગાડવા માટે લગાડવામાં આવે છે. સ્તુતિ વનસ્પતિને શ્રદ્ધાપૂર્વક ખોદી કાઢવાથી શરૂ થઈ, વાળમાં દૃઢતા અને નવી વૃદ્ધિ થાઓ એવી સીધી આજ્ઞા સુધી આગળ વધે છે; અને અંતે વાળ પડવા તથા તૂટવા સામે “સર્વ-ચિકિત્સક” વનસ્પતિ-ઔષધિનું છાંટણ/લેપન કરીને પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 137
આ સંક્ષિપ્ત ભૈષજ્ય સૂક્ત વિશેષ કેશવર્ધની (વાળ વધારતી ઔષધિ)ને પરંપરાની સ્મૃતિ દ્વારા શક્તિમાન બનાવે છે—જમદગ્નિએ પોતાની પુત્રી માટે તેને શોધી હતી અને વીતહવ્યએ અસિતના ઘરમાંથી વિધિપૂર્વક તેને પ્રાપ્ત કરી હતી, એવી વંશપરંપરાની સત્તા અહીં સ્મરાય છે. ત્યારબાદ મંત્રો ઇચ્છિત વૃદ્ધિને ‘માપીને’ અને ઘડીને નિર્ધારિત કરે છે: વાળ રીડ/સરકંડા જેવા સમાન રીતે ઉપર ઊગે, કાળા અને ઘન બને; અને ઔષધિને મૂળ, ટોચ અને મધ્યભાગ—ત્રણેને મજબૂત કર, એવી આજ્ઞા આપવામાં આવે છે. આમ આ સૂક્ત પરંપરાના પ્રામાણ્યને સીધી ઔષધીય આજ્ઞા સાથે જોડીને, ઘન અને સ્થિર વાળવૃદ્ધિ સુનિશ્ચિત કરવા પ્રયત્ન કરે છે.
Sukta 138
આ ટૂંકું અભિચારિક સૂક્ત ‘ઓષધી’ (સર્વાધિકારી ઔષધિ/વનસ્પતિ)ને દબાણકારી, બંધનકારી શક્તિ તરીકે શસ્ત્રરૂપે વાપરે છે. નિશાન બનાવેલા પુરુષમાં ક્લીબત્વ (લૈંગિક નિર્બળતા) અને વશતા ઉત્પન્ન કરવા માટે “મેં તને ક્લીબ કર્યો છે” જેવી કઠોર કાર્યકારી ઘોષણાઓ તથા ઢાંકવું અને ચીરવું/ફાડવું જેવી અનુસાધક (sympathetic) ક્રિયાઓ દ્વારા પુરૂષત્વ-વીર્યને ક્ષીણ કરવું, શક્તિ અવરોધવી અને આજ્ઞાપાલન લાદવું—આ સૂક્તનો આશય છે.
Sukta 139
આ પાંચ મંત્રોનું અથર્વવેદીય ચર્મ, કામ (ઇચ્છા/વાસના)ને બળજબરીની શક્તિ તરીકે પ્રવર્તાવી, લક્ષ્યવ્યક્તિમાં પ્રેમ-રોગ ઉત્પન્ન કરવા માટે પ્રયોજાય છે—તેમનું હૃદય અને મોં સુકાતાં (શુષ્કતા, તરસ, કુમળાવું/વિલાવું) અંતે તેઓ પ્રયોગકર્તાના પ્રભાવ હેઠળ આવી જાય ત્યાં સુધી. તેમાં ઔષધી-શક્તિ (ન્યસ્તિકા/સહસ્રપર્ણી)ને માનસિક બાંધછોડ સાથે જોડીને, સુકાવટ, તરસ અને કુમળાવાની જીવંત દેહાત્મક છબીઓને આકર્ષણ અને નિયંત્રણની યાંત્રિકતા તરીકે રજૂ કરવામાં આવી છે.
Sukta 140
આ સંક્ષિપ્ત ગૃહ્ય-ચિકિત્સાત્મક મંત્રમાં દાંત નીકળતી વેળા ઉદ્ભવતા “બે દાંત”ને, ઘરનું શાંતિભંગ કરી શકે તેવી તીવ્ર, કાટક શક્તિ તરીકે સંબોધવામાં આવે છે. મુખ્ય અન્નધાન્યોનો નાનો બલી-ભાગ અર્પણ કરીને અને બ્રહ્મણસ્પતિ તથા અગ્નિ (જાતવેદસ)નું આહ્વાન કરીને, તેમની “ઘોર” (ભયંકર) ભાવનાને અન્યત્ર વાળી દેવામાં આવે છે અને આશીર્વાદ મજબૂત થાય છે: દાંત શુભ બને અને માતા-પિતાને હાનિ ન કરે; તેમજ ઘરમાં સમૃદ્ધિ (રત્ન) એકત્રિત થાય.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.