Anuvaka 4
મુખ્ય વિષય: રક્ષણ અને વિજય માટે વિધિબદ્ધ શક્તિ—ક્રોધ (મન્યુ) અને અગ્નિને સાધીને દુષ્ટતાનો નાશ, ગૃહનું સંરક્ષણ અને જીવનનું પોષણ. ઉપ-વિષયો: (1) યુદ્ધાભિષેક અને શત્રુભંગક ઉગ્ર મન્યુ—ઇન્દ્રસમાન શક્તિ. (2) પાપનાશક તથા સાક્ષી અગ્નિ—વિરોધી વિધિઓ/અભિચારને ઉલટાવનાર. (3) બ્રહ્મ-ઓદન/ઓદન—જીવનદાયક, મૃત્યુ-તરણ કરાવતું સંસ્કારરૂપ અન્ન. (4) રક્ષોઘ્ન સીમા-રક્ષા—રાત્રે ભટકતા પ્રાણીઓ/ભૂતો સામે કવચ. (5) કૃમિ અને રોગકારક તત્ત્વો સામે ઔષધિ-ચિકિત્સા. (6) સમૃદ્ધિ અને કલ્યાણવર્ધન માટે મંગલપ્રયોગો.
Suktas in Anuvaka 4
Sukta 31
AV 4.31 એક યુદ્ધપ્રેરક મન્યુ-સૂક્ત છે, જે યુદ્ધક્રોધને દૈવી સાથી તરીકે અભિષેક કરીને યુદ્ધદળને અપ્રતિરોધ્ય, શસ્ત્રોને ધાર ચડાવતું સૈન્ય બનાવે છે અને તેને “અગ્નિના રૂપમાં” આગળ ધપાવે છે. તે કુળોને યુદ્ધ માટે ગોઠવે છે, વિજયઘોષ ઊંચો કરે છે, હૃદયજન્ય ભય દ્વારા શત્રુઓને હાંકી કાઢવાની અને મન્યુના અધિન (અંતે વરુણ સહિત) એકઠી થયેલી સંપત્તિ/લૂંટને સુરક્ષિત કરવાની પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 32
આ ત્રિષ્ટુભ યુદ્ધ-સૂક્ત ‘મન્યુ’ (ક્રોધ)ને દૈવી, ઇન્દ્રસમાન યુદ્ધશક્તિ તરીકે પ્રેરિત કરે છે—શત્રુઓને ભેદી તોડી નાખનાર, છુપાયેલા ખતરાઓને ચીરી બહાર લાવનાર અને વિજયને અનિવાર્ય બનાવનાર શક્તિ તરીકે. મન્યુને ઇન્દ્ર, વરુણ, જાતવેદસ, હોતૃ વગેરે અનેક સર્વાધિકારી તથા યજ્ઞીય શક્તિઓ સાથે એકરૂપ કરીને, આ સૂક્ત સર્વહેતુક યુદ્ધરક્ષા સંકેન્દ્રિત કરે છે; સાથે જ યજમાન માટે લૂંટનું ધન અને સમૃદ્ધિ પણ સુનિશ્ચિત કરે છે.
Sukta 33
આ આઠ મંત્રોનું અથર્વવેદીય સૂક્ત અઘ (પાપ, દુષ્ટતા, દુર્ભાગ્ય, યજ્ઞીય અશૌચ/દૂષણ)ને દહન કરીને દૂર કરનાર પાપનાશન અગ્નિને આહ્વાન કરે છે. પુનરાવર્તિત, જાણે નિષ્કાસન-સૂત્ર જેવી વાણી દ્વારા, અગ્નિની જ્વાળાઓ અને કિરણો યજમાનના શરીર તથા આસપાસના પરિસરને ઝાડી-શુદ્ધ કરી ભય-અપાય દૂર કરે અને તેના સ્થાને રયિ (સમૃદ્ધિ) તથા સ્વસ્તિ (કલ્યાણ) સ્થાપે એવી પ્રાર્થના કરે છે. સૂક્તની શક્તિ સંપૂર્ણ શુદ્ધિકરણ રૂપે દર્શાવવામાં આવી છે—અંતરના નૈતિક/યાજ્ઞિક દોષો અને બહારના શત્રુત્વપૂર્ણ પ્રભાવ, બંને અગ્નિના તાપ અને તેજથી ભસ્મ થાય છે.
Sukta 34
આ સૂક્ત રાંધેલા ઓદનાને (બ્રહ્મૌદન/વિષ્ટારિણ) યજ્ઞના જ શરીર સાથે એકરૂપ કરીને પવિત્ર બનાવે છે: છંદો તેના પંખા બને છે, સત્ય તેનું મુખ, અને તપસ તેની જનક ઉષ્મા. અભિષિક્ત આહારને બ્રાહ્મણોમાં પ્રતિષ્ઠિત કરીને પોષણ યજ્ઞસિદ્ધિમાં વિસ્તરે—સમૃદ્ધિ, “લોકવિજયી” પુણ્ય, અને સ્વર્ગ તરફ દોરી જતી કાર્યક્ષમતા—એવો આ સ્તુતિનો હેતુ છે; તેમજ યજમાન પર કોઈ હાનિકારક પ્રતિફળ પાછું ન વળે તે પણ સ્પષ્ટ રીતે અટકાવવામાં આવે છે.
Sukta 35
AV 4.35 મૃત્યુ-સંતારણ (મરણને પાર કરાવનાર) પ્રકારનું ભૈષજ્ય/અપમૃત્યુ-નિવારક સૂક્ત છે. તેમાં બ્રહ્મ-ઓદન (દીક્ષિત રીતે ઉકાળેલો ભાત) ને વિશ્વવ્યાપી, જીવનવાહક દ્રવ્ય તરીકે પવિત્ર ઠેરવી, તેના બળે પાઠક અકાળમૃત્યુને ‘પાર કરે’ છે એમ દર્શાવવામાં આવ્યું છે. ઓદનને પ્રજાપતિના તપસથી જન્મેલા સર્જનકર્મ સાથે એકરૂપ ગણાવી, સર્વ દિશાઓમાં રક્ષણ આપતા તેજસ્વી બ્રહ્મ/બ્રાહ્મણસ્પતિ-તત્ત્વ તરીકે પણ ઓળખાવવામાં આવ્યું છે; તે પ્રાણને પુનઃસ્થાપિત કરે છે અને સમયના ચક્રો—મહિના, વર્ષ, દિવસ-રાત—ને પણ વટાવી જાય છે. “તેન ઓદનેન અતિ તરાણિ મૃત્યુમ્” એવી ધ્રુવપદસમાન પ્રાર્થના આ સૂક્તની કાર્યસિદ્ધિ માટેની અસરકારક મુદ્રા (ઓપરેટિવ સીલ) રૂપે કાર્ય કરે છે.
Sukta 36
AV 4.36 એક રક્ષોઘ્ન–અભિચારિક સૂક્ત છે. તે ઘર-પરિસરની સીમાને રાત્રે ફરતા ભક્ષકો—રાક્ષસ, પિશાચ અને ક્રવ્યાદ—ખાસ કરીને અમાવાસ્યાની રાત્રે સક્રિય રહેનારાઓથી—મજબૂત રીતે સુરક્ષિત કરે છે. અગ્નિ વૈશ્વાનરની જ્વાળાઓ દ્વારા તેમને હાંકી કાઢવું, મંત્રના ‘સહસ’ (દબાણકારી મંત્રબળ) વડે તેમને વશ કરવું, અને અંતે નિરૃતિ દ્વારા બાંધીને વિનાશ તરફ દોરવું—આ બધું જોડીને દરેક શત્રુભાવપૂર્ણ નજીક આવવાનું દહન કરવું, પરાજિત કરવું અને રોકવું એ તેનો હેતુ છે.
Sukta 37
અવ 4.37 એક ભૈષજ્ય-સૂક્ત છે. તેમાં ઔષધિને જીવંત, વ્યક્તિમય વૈદ્ય તરીકે શક્તિ આપી કૃમિ (કીડા/પરજીવી) અને રાક્ષસસદૃશ રોગકારક શક્તિઓનો નાશ કરવા માટે પ્રેરિત કરવામાં આવે છે. તેની અસરકારકતા પૂર્વજ પરંપરાના આધાર પર—અથર્વણો અને પ્રસિદ્ધ ઋષિઓ (કાશ્યપ, કણ્વ, અગસ્ત્ય)—ના પ્રામાણ્યનો ઉલ્લેખ કરીને સ્થાપિત થાય છે; ત્યારબાદ પ્રબળ રક્ષોઘ્ન વાણી દ્વારા ગંધર્વ–અપ્સરા પ્રભાવોને, ખાસ કરીને કામાવેશ અને ઘરગથ્થુ વિક્ષેપ/ગૃહભંગ સાથે જોડાયેલા પ્રભાવોને, બહાર હાંકી કાઢે છે.
Sukta 38
આ અથર્વવેદીય મંત્ર ઘરનાં નાજુક ધનને—ખાસ કરીને ગાયો-ઢોર અને જીત/લાભ—દૂર સુધી વ્યાપતી રક્ષાત્મક શક્તિથી બાંધી સમૃદ્ધિ સુરક્ષિત કરે છે. તે ‘છાણી ને છાંટે’ એવી રીતે ભાગ્યને પ્રસારે તેવી શુભ અપ્સરાનું અને મધ્યાકાશમાં તથા સૂર્યકિરણોની દિશામાં ગતિ કરતું વાજિન-સદૃશ રક્ષક બળનું આહ્વાન કરે છે, જેથી ઇચ્છિત લાભો ઘેર આવી જાય અને ત્યાં જ અચળ રીતે સ્થિર રહે.
Sukta 39
AV 4.39 સમૃદ્ધિ અને પ્રાણશક્તિ માટેનું મંત્રાત્મક ચર્મ છે. તેમાં અંતરિક્ષને વિશ્વધેનુ (દૂધ આપતી ગાય) તરીકે કલ્પાય છે અને વાયુને તેનું વાછરડું—પોષણને ખેંચી કાઢનાર કાર્યકારી દેવતા—રૂપે દર્શાવાય છે. સામાજિક અને વૈશ્વિક શક્તિઓને સંનતિ (સામંજસ્ય)માં ગોઠવી, અગ્નિ જાતવેદસ દ્વારા વિધિને ‘મુદ્રિત’ કરીને, કર્તાને જીવન, બળ, ઇચ્છાપૂર્તિ, સંતાન, સમૃદ્ધિ અને ધન ‘દૂધ દોહ્યા’ જેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય એવી આ સૂક્તની પ્રાર્થના છે.
Sukta 40
AV 4.40 દિશાત્મક પ્રતિ-અભિચારિક (અપોત્રોપાયિક) સૂક્ત છે, જે કોઈ પણ દિશા કે ઉપદિશામાંથી આવતી શત્રુની આહુતિઓ અને જાદુ-ટોણા/વિચક્રાફ્ટને ઓળખી તેને બળપૂર્વક પાછું ફેરવી દે છે. સર્વ વિધિઓના સર્વજ્ઞ સાક્ષી અગ્નિ જાતવેદસને સંબોધીને, આક્રમણકારોને ‘દૂર તરફ’ (પરાઞ્ચઃ) વાળી દે છે, પાછું વળતા પ્રતિબળ (પ્રત્યગ્)થી તેમને કંપાવે છે, અને પ્રતિસર (બંધન/તાબીઝ) દ્વારા રક્ષણને મજબૂત રીતે સીલ કરે છે. દિશાઓ અને અંતરદિશાઓમાં જોખમને અવકાશમાં નકશાંકિત કરી, અગ્નિ, પવિત્ર તેજ/શક્તિ અને શારીરિક રક્ષાબંધ દ્વારા તેને નિષ્ક્રિય કરવું—આ સૂક્તની મુખ્ય શક્તિ છે; સોમને સહાયક શક્તિ તરીકે આહ્વાન કરવામાં આવે છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.