Anuvaka 14
આ અનુવાકમાં અવકાશ, વાણી અને સમયસર મળતી દૈવી સહાય પર અધિકાર દ્વારા વિધિબદ્ધ રક્ષણ અને દૈનિક કાર્યસફળતાનો મુખ્ય વિષય છે. દિશાઓને સાક્ષી/રક્ષક બનાવી સીમાઓનું શુદ્ધિકરણ અને નિર્ધારણ; ઢોલ વગેરે ધ્વનિ-વિધિઓ, જોડિયા પાઠ, ‘સ્થિર ઊભા રહો’ જેવી સૂત્રવાણી દ્વારા જાહેર પ્રદર્શનાત્મક આચરણ; અવરોધો તોડી શત્રુત્વકારી શક્તિઓને હાંકી કાઢવું; ઇન્દ્રિય શક્તિ—મંત્રને વજ્ર સમાન બનાવી વરસાદ જેવી વૃદ્ધિ/સમૃદ્ધિ કરાવવી; અશ્વિન દેવોના વૈદ્યક-રક્ષણ અને પ્રાણવર્ધનથી યજમાન/આશ્રિતને આરોગ્ય, જીવશક્તિ અને ઝડપી પુનઃસ્થાપના આપવી; તેમજ ઉષા (પ્રભાત) પ્રેરિત નવજીવનનો સંકેત પણ દર્શાય છે.
Suktas in Anuvaka 14
Sukta 131
AV 20.131 પૌષ્ટિક ઝોક ધરાવતો એક સૂક્ત-ખંડ છે, જેમાં વનસ્પતિ/વૃક્ષોની—દૃઢ રીતે અને સમૂહમાં ઊભી રહેનારી—છબી દ્વારા યજમાન અથવા ગૃહ માટે સ્થિરતા, રક્ષણ અને સમૃદ્ધિની વૃદ્ધિ સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. સોનું, રથો, આભૂષણો વગેરે સંપત્તિ-સૂચિ જેવી ભાષા સાથે તેમાં અપોત્રોપૈક (અપશકુન-નિવારક) છાંયો પણ છે: શત્રુ શક્તિઓને આઘાતથી પાડી નિષ્ક્રિય કરાય છે એમ કલ્પાય છે; અને વિધિનું આધાર-તંત્ર ‘એકસાથે ઊભું’ રહી જીવંત કિલ્લા સમું રક્ષણ આપે છે.
Sukta 132
AV 20.132 એક અપોત્રોપાયિક (અપશકુન-નિવારણ/પ્રતિમંત્ર) સૂક્ત છે. તેમાં રક્ષક દેવીને (ફળદાયી દિવ્ય શક્તિ) અને વિખેરનાર કુદરતી બળ—વાતાને (પવન)—પ્રેરિત કરીને શત્રુના કાવતરાં, ભ્રમો અને વિધિબદ્ધ છેતરપિંડી તોડી નાખવામાં આવે છે. તેની ભાષા પ્રહાર, ગૂંચવણ ઊભી કરવી અને શત્રુનો આધાર ‘મથાવી’ નાખવા પર ભાર મૂકે છે—હાનિના ગુપ્ત આધાર/આંકર ઉખેડી નાખીને તેને દૂર હાંકી કાઢે છે. શત્રુત્વકારી એજન્સીને નામે ઓળખી, તેને હલાવી ઢીલી પાડવી, અને દેવીના નિર્ણાયક પ્રહારે રક્ષણને ‘મુદ્રિત’ કરવું—આમાં જ આ સૂક્તની શક્તિ છે.
Sukta 133
AV 20.133 એક ઉત્તરકાલીન, વ્યવહારુ ચેતવણીરૂપ સૂક્ત છે. તે એક કુમારી (કન્યા)ને સંબોધીને, ગોપનીયતાને ભેદી ગેરસમજ દૂર કરવા માટે કઠોર શારીરિક અને સામાજિક વાસ્તવિકતાને નિર્ભય રીતે રજૂ કરે છે. તેમાં વારંવાર આવતું ધ્રુવપદ—“તમે જેમ વિચારો છો તેમ નથી”—એક ‘ઉઘાડ પાડતી’ વાક્યક્રિયા તરીકે કાર્ય કરે છે: તે આત્મછલને નકારે છે, પુરુષોના “અસત્ય” (અનૃત)નો પ્રતિકાર કરે છે, અને રક્ષણરૂપે સત્યજ્ઞાનને ફરી સ્થાપિત કરે છે.
Sukta 134
આ ટૂંકું ખિલ-શૈલીનું મંત્ર પૂર્વ, પશ્ચિમ, ઉત્તર અને દક્ષિણ—આ ચારેય દિશાઓને ક્રિયાત્મક રીતે આહ્વાન કરીને યજ્ઞ/વિધિ-સ્થળને શુદ્ધ કરી અધિકૃત કરે છે. દિશાસૂચક પુનરાવર્તિત સૂત્રો દ્વારા તે શત્રુત્વકારી શક્તિઓને ઠપકો આપી હાંકી કાઢે છે, અવરોધક પ્રભાવોને વિખેરી નાખે છે; તેમજ વિધિકર્તાના નિયંત્રણ હેઠળ રહેલા નામે નિર્દિષ્ટ ચાલતા ‘ચિહ્ન/દૂત’ને પણ ‘મોકલી’ શકે છે. તેની શક્તિ સર્વદિશી વ્યાપમાં છે—કોઈ દિશામાં હાનિકારક તત્ત્વોને છુપાવાની જગ્યા રહેતી નથી.
Sukta 135
આ મોડા સમયનું, પ્રદર્શનાત્મક અથર્વવેદિક સૂક્ત જાહેર ધ્વનિ-વિધિ તરીકે કાર્ય કરે છે: ડુંડુભિ/ઢોલ વગાડવું અને જોડામાં પાઠ કરવો—આ દ્વારા આગળ વધવું–પાછા હટવું–અડગ ઊભા રહેવું—એવું નાટ્યરૂપે દર્શાવી, કોઈ સ્થાન અથવા સમુદાય પર રક્ષણાત્મક દૃઢતા (થામસ) સ્થાપે છે. તે અપોત્રોપાયક સીમા-મજબૂતીકરણને સમૃદ્ધિના આશ્વાસનો સાથે ભેળવે છે—ખાસ કરીને વિધિ-સમયની વ્યવસ્થિતતા, દાનોની સફળ પ્રાપ્તી, અને પ્રચુર અન્ન—દિવ્ય ‘સ્થિરતા-શક્તિ’ તથા આદર્શ દૈવી પુરવઠાનું આહ્વાન કરીને.
Sukta 136
આ ઉત્તરકાલીન અથર્વવેદીય સૂક્ત ઘરગથ્થુ સમૃદ્ધિ અને રક્ષણ માટેનું કર્મ છે. તેમાં અવરોધોને “સ્થાનોમાં સ્થિર બેઠેલા” તરીકે માની, તેમની ગોઠવણી તોડી તેમને ભાગવા મજબૂર કરવામાં આવે છે. વનસ્પતિ (યજ્ઞીય વનસ્પતિ-શક્તિ), સક્તુ/ઓદન જેવા ધાન્ય-આહાર અર્પણ, અને તેલથી અભ્યંજન—આ બધું જોડીને ઉગ્ર શક્તિઓને શાંત કરવી, સ્થાનિક ઇજા/વેદના હળવી કરવી, અને ઘરનું કાર્ય શુદ્ધ તથા સફળ રીતે ચાલે તે સુનિશ્ચિત કરવું—આ તેનો હેતુ છે.
Sukta 137
AV 20.137 ઋગ્વેદમાંથી ઉતરી આવેલું ઇન્દ્ર-સ્તોત્ર છે, જેમાં સોમના ઉલ્લાસજનક ચિત્રણને અથર્વણ પરંપરાની “વાણી શસ્ત્ર છે” એવી કલ્પનასთან જોડવામાં આવ્યું છે: મંત્ર પોતે જ “વજ્ર” બની જાય છે—સંક્ષિપ્ત, શક્તિશાળી અને અપરાજેય. ગૃહમાં સ્થાપિત, યશ આપનાર શક્તિ તરીકે ઇન્દ્રની સ્તુતિ થાય છે; તે શુદ્ધિકારક સોમપ્રવાહને આગળ ધપાવે છે અને પ્રેરિત ઉચ્ચારને અપોત્રોપૈક (દુષ્ટનિવારક) બળમાં ફેરવી ચોંટેલા દોષો તથા વિરોધને દૂર કરે છે. બળવર્ધક અને રક્ષાત્મક સૂત્રરૂપે તેનો પાઠ કરવામાં આવે છે; સાધકનું વચન અસરકારક, અડગ અને વિજયી બને—એ જ તેનો હેતુ છે.
Sukta 138
આ ટૂંકું ઇન્દ્ર-સ્તોત્ર સ્તુતિ દ્વારા ઇન્દ્રની મહિમા અને શક્તિને વિસ્તારે છે; તેને વરસાદથી સમૃદ્ધ પર્જન્ય સાથે ઉપમા આપી, વૃદ્ધિ અને જીવનશક્તિ લાવતી તેની શક્તિ દર્શાવે છે. તે સૂચવે છે કે ઋતને અનુરૂપ પુરોહિતીય કર્મ જ સમૃદ્ધિ (ખાસ કરીને સંતાન અને સુવ્યવસ્થિત પ્રચુરતા) ‘ભરાઈ’ને વધે તેવો માર્ગ છે. યજ્ઞના સિદ્ધિકર્તા અને રક્ષક ‘આયુધ’ તરીકે કાણ્વોએ ઇન્દ્રનું જે સ્વરૂપ ઘડ્યું છે તેની સ્મૃતિને આહ્વાન કરીને, આ સ્તોત્ર વિધિ-સફળતા અને યજમાનના બળવર્ધન—બંને સુનિશ્ચિત કરવા ઇચ્છે છે.
Sukta 139
AV 20.139 અથર્વવેદીય પરિપ્રેક્ષ્યમાં પુનઃપ્રયોજિત અશ્વિન-સ્તુતિસૂક્ત છે. તે નામિત યજમાન (વત્સ) તથા તેના દ્વારા વિધિ-ગ્રાહક માટે રક્ષાત્મક સહાય, પ્રાણશક્તિ અને સફળતા (નૃમ્ણ) મેળવવા અશ્વિનોને આહ્વાન કરે છે. ‘હમણાં જ’ ઉદ્ધાર માટે આવવા વિનંતી કરીને, વિશાળ અને નિર્વિઘ્ન/અહિતરહિત આશ્રય માગે છે; પછી ઘર્મ અને સોમની પ્રતિમાઓ દ્વારા બ્રહ્માંડિય બળ અને યજ્ઞ-સશક્તિકરણની કલ્પના વિસ્તારે છે અને અવરોધોને (આદર્શ શત્રુ તરીકે વૃત્ર) ભેદી નાખવા પ્રાર્થના કરે છે. સૂક્તની શક્તિ તાત્કાલિક સહાય અને સ્થાપિત થયેલ વીર્ય રૂપે રજૂ થાય છે—શત્રુત્વકારી બળોથી રક્ષણ અને પુરુષોચિત પરાક્રમ તથા સમૃદ્ધિનો શુભ પ્રવાહ પ્રદાન કરનાર.
Sukta 140
ઋગ્વેદના અશ્વિન-સ્તુતિના દ્રવ્ય પરથી લેવાયેલું આ સંક્ષિપ્ત અથર્વવેદીય સૂક્ત નાસત્ય અશ્વિનોને દિવ્ય વૈદ્યો તરીકે ત્વરિત આવવા પ્રેરિત કરે છે અને આરોગ્ય તથા કલ્યાણ પુનઃસ્થાપિત કરવા વિનવે છે. તેમાં ઉપચારને યજ્ઞકર્મની દૃષ્ટિએ “આર્થિક” રીતે ગોઠવવામાં આવ્યો છે: માત્ર મનનો સંકલ્પ તેમની સહાય સુનિશ્ચિત કરતો નથી; પરંતુ જે યજમાન હવિષ અર્પે છે અને ઉચ્ચારપૂર્વક સ્તુતિ કરે છે, તે તેમની રથયાત્રાને નિશ્ચિત રીતે આકર્ષે છે. અગાઉ સફળતાપૂર્વક આવાહન કરનારાઓનો ઉલ્લેખ કરીને, પૂર્વદૃષ્ટાંત આધારિત સિદ્ધિનો દાવો કરવામાં આવે છે અને દેવોને ‘અહીં અને અત્યારે ધ્યાન આપો’ એમ દબાણપૂર્વક વિનંતી કરવામાં આવે છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
