Sukta 4
Rishi: Prāṇa-hymn tradition (often attributed in ancillary tradition to Atharvanic seers; exact r̥ṣi per anukramaṇī to be verified).
Devata: Prāṇa (personified vital breath).
Chandas: Mixed; predominantly anuṣṭubh-like with prose-like segmentation.
આ સૂક્ત પ્રાણની સર્વોચ્ચ શક્તિ તરીકે સ્તુતિ કરે છે, જેના આધિપત્યમાં સઘળા પ્રાણીઓ સ્થિત છે, અને જીવન, સ્વાસ્થ્યલાભ તેમજ સ્થિરતા તેમની કૃપા પર આધાર રાખે છે. આ સૂક્ત રોગનિવારક-રક્ષણાત્મક ભાવનાને બ્રહ્મવાદ શૈલીના ચિંતન સાથે જોડે છે, પ્રાણને શારીરિક જીવનશક્તિ તરીકે પણ વિશ્વવ્યાપી તત્ત્વ તરીકે પણ રજૂ કરે છે જે વ્યવસ્થા, કાળ અને જ્ઞાનને ટકાવી રાખે છે. ડોલતી વિતાનને સ્થિર કરવા માટે ઉચ્ચારવામાં આવતા, તે જીવનને શરીરમાં પુનઃસ્થાપિત કરવાનો અને વ્યક્તિને બ્રહ્માંડના ધારક લય સાથે સંરેખિત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે.
Mantras
Mantra 1
प्राणः। प्रा॒णाय॒ नमो॒ यस्य॒ सर्व॑मि॒दं वशे॑ । यो भू॒तः सर्व॑स्येश्व॒रो यस्मि॒न्त्सर्वं॒ प्रति॑ष्ठितम्
પ્રાણ! પ્રાણને નમસ્કાર—જેનાં વશમાં આ બધું છે; જે ભૂત બની સર્વનો ઈશ્વર છે; અને જેમાં સર્વ કંઈ પ્રતિષ્ઠિત છે.
Mantra 2
नम॑स्ते प्राण॒ क्रन्दा॑य॒ नम॑स्ते स्तनयि॒त्नवे॑ । नम॑स्ते प्राण वि॒द्युते॒ नम॑स्ते प्राण॒ वर्ष॑ते
હે પ્રાણ, ગર્જનારા રૂપે તને નમસ્કાર; હે ગર્જના-કર્તા (સ્તનયિત્નુ) રૂપે તને નમસ્કાર. હે પ્રાણ, વિદ્યુત રૂપે તને નમસ્કાર; હે પ્રાણ, વર્ષનાર રૂપે તને નમસ્કાર.
Mantra 3
यत् प्रा॒ण स्त॑नयि॒त्नुना॑भि॒क्रन्द॒त्योष॑धीः । प्र वी॑यन्ते॒ गर्भा॑न् दध॒तेऽथो॑ ब॒ह्वीर्वि जा॑यन्ते
જ્યારે પ્રાણ, ગર્જના (સ્તનયિત્નુ)ને સાથી બનાવી, ઔષધિઓ પર ઊંચે સ્વરે ગર્જે છે, ત્યારે તે ફેલાઈ ઊગે છે; તે ગર્ભોને ધારણ કરે છે, અને વધુમાં ઘણી તો સર્વત્ર જન્મે છે.
Mantra 4
यत् प्रा॒ण ऋ॒तावाग॑तेऽभि॒क्रन्द॒त्योष॑धीः । सर्वं॑ त॒दा प्र मो॑दते॒ यत् किं च॒ भूम्या॒मधि॑
જ્યારે પ્રાણ, ઋતુ યોગ્ય રીતે આવી પહોંચે ત્યારે, ઔષધિઓ પર ઊંચે સ્વરે ગર્જે છે, ત્યારે ધરતી પર જે કંઈ છે—બધું જ—આનંદથી પ્રસ્ફુટિત થાય છે અને સમૃદ્ધિ પામે છે.
Mantra 5
य॒दा प्रा॒णो अ॒भ्यव॑र्षीद् व॒र्षेण॑ पृथि॒वीं म॒हीम्। प॒शव॒स्तत् प्र मो॑दन्ते॒ महो॒ वै नो॑ भविष्यति
જ્યારે પ્રાણે વરસાદ દ્વારા મહાન પૃથ્વી પર વર્ષા વરસાવી, ત્યારે પશુઓ તેમાં આનંદિત થાય છે અને ફલે-ફૂલે છે; ખરેખર, આપણાં માટે મહાન કલ્યાણ થશે.
Mantra 6
अ॒भिवृ॑ष्टा॒ ओष॑धयः प्रा॒णेन॒ सम॑वादिरन्। आयु॒र्वै नः॒ प्राती॑तरः॒ सर्वा॑ नः सुर॒भीर॑कः
સુવૃષ્ટિથી સિંચાયેલી ઔષધિઓ પ્રાણ સાથે એકસૂર થઈ બોલી ઊઠી છે. આયુષ્ય જ ખરેખર અમને પાર ઉતારે; અને તે સર્વે ઔષધિઓ અમારે માટે સુગંધિત તથા કૃપાશક્તિથી ભરપૂર રહે.
Mantra 7
नम॑स्ते अस्त्वाय॒ते नमो॑ अस्तु पराय॒ते। नम॑स्ते प्राण॒ तिष्ठ॑त॒ आसी॑नायो॒त ते॒ नमः॑
તું આગળ વધે ત્યારે તને નમસ્કાર; તું દૂર જાય ત્યારે પણ તને નમસ્કાર. હે પ્રાણ, તું ઊભો રહે ત્યારે તને નમસ્કાર; અને તું બેઠો રહે ત્યારે પણ—હા, તને નમસ્કાર.
Mantra 8
नम॑स्ते प्राण प्राण॒ते नमो॑ अस्त्वपान॒ते। प॒रा॒चीना॑य ते॒ नमः॑ प्रती॒चीना॑य ते॒ नमः॑ सर्व॑स्मै त इ॒दं नमः॑
હે પ્રાણ, તને નમસ્કાર—પ્રાણવંતને નમસ્કાર; અપાનને પણ નમસ્કાર થાઓ. બહાર તરફ વળેલા તને નમઃ; અંદર તરફ વળેલા તને નમઃ; સર્વરૂપ તને—આ નમસ્કાર.
Mantra 9
या ते॑ प्राण प्रि॒या त॒नूर्यो ते॑ प्राण॒ प्रेय॑सी । अथो॒ यद् भे॑ष॒जं तव॒ तस्य॑ नो धेहि जी॒वसे॑
હે પ્રાણ! તારી જે તનુ (દેહ) પ્રિય છે, હે પ્રાણ! જે તને સર્વથી પ્રિયતમ છે—અને તારો જે પણ ભેષજ (ઔષધ/ઉપચાર) છે, તે અમને જીવન માટે અર્પણ કર.
Mantra 10
प्रा॒णः प्र॒जा अनु॑ वस्ते पि॒ता पु॒त्रमि॑व प्रि॒यम्। प्रा॒णो ह॒ सर्व॑स्येश्व॒रो यच्च॑ प्रा॒णति॒ यच्च॒ न
પ્રાણ પ્રજાઓ સાથે વસે છે, જેમ પિતા પ્રિય પુત્ર સાથે રહે. પ્રાણ તો સર્વનો અધિપતિ છે—જે શ્વાસ લે છે તેનું પણ, અને જે શ્વાસ લેતું નથી તેનું પણ.
Mantra 11
प्रा॒णो मृ॒त्युः प्रा॒णस्त॒क्मा प्रा॒णं दे॒वा उपा॑सते । प्रा॒णो ह॒ सत्यवा॒दिन॑मुत्त॒मे लो॒क आ द॑धत्
પ્રાણ મૃતિ છે; પ્રાણ તક્મા-જ્વર છે; પ્રાણને દેવો ઉપાસે છે. પ્રાણ સત્યવક્તાને પરમ લોકમાં સ્થાપે છે.
Mantra 12
प्रा॒णो वि॒राट् प्रा॒णो देष्ट्री॑ प्रा॒णं सर्व॒ उपा॑सते । प्रा॒णो ह॒ सूर्य॑श्च॒न्द्रमाः॑ प्रा॒णमा॑हुः प्र॒जाप॑तिम्
પ્રાણ વિરાટ છે; પ્રાણ દેષ્ટ્રી (માર્ગદર્શિકા/નિયંત્રિકા) છે; સર્વ મનુષ્યો પ્રાણની ઉપાસના કરે છે અને તેની સેવા કરે છે. પ્રાણ જ સૂર્ય અને ચંદ્રમા છે; પ્રાણને જ તેઓ પ્રજાપતિ કહે છે.
Mantra 13
प्रा॒णा॒पा॒नौ व्री॑हिय॒वाव॑न॒ड्वान् प्रा॒ण उ॑च्यते । यवे॑ ह प्रा॒ण आहि॑तोऽपा॒नो व्री॒हिरु॑च्यते
પ્રાણ અને અપાનને ‘વ્રીહિ’ અને ‘યવ’ કહેવામાં આવે છે; અને અનડ્વાન (ખેંચાણ-બળદ)ને ‘પ્રાણ’ કહે છે. ખરેખર, યવમાં પ્રાણ સ્થાપિત છે; અને અપાનને ‘વ્રીહિ’ કહેવામાં આવે છે.
Mantra 14
अपा॑नति॒ प्राण॑ति॒ पुरु॑षो॒ गर्भे॑ अन्त॒रा। य॒दा त्वं प्रा॑ण॒ जिन्व॒स्यथ॒ स जा॑यते॒ पुनः॑
ગર્ભની અંદર રહેલો પુરુષ અપાન કરે છે, પ્રાણ કરે છે. જ્યારે તું, હે પ્રાણ, તેને જીવંત-બળ આપે છે, ત્યારે તે ફરી જન્મે છે.
Mantra 15
प्रा॒णमा॑हुर्मात॒रिश्वा॑नं॒ वातो॑ ह प्रा॒ण उ॑च्यते । प्रा॒णे ह॑ भू॒तं भव्यं॑ च प्रा॒णे सर्वं॑ प्रति॑ष्ठितम्
પ્રાણને તેઓ માતરિશ્વાન કહે છે; અને પવનને જ ખરેખર પ્રાણ કહેવાય છે. પ્રાણમાં ભૂત અને ભવ્ય—બંને સ્થિત છે; પ્રાણમાં સર્વ કંઈ દૃઢપણે પ્રતિષ્ઠિત છે.
Mantra 16
आ॒थ॒र्व॒णीरा॑ङ्गिर॒सीर्दैवी॑र्मनुष्य॒जा उ॒त। ओष॑धयः॒ प्र जा॑यन्ते य॒दा त्वं प्रा॑ण॒ जिन्व॑सि
આથર્વણી, આંગિરસી—દૈવી, અને મનુષ્યોમાં જન્મેલી પણ—એવી ઔષધિઓ ત્યારે પ્રગટે છે, જ્યારે તું, હે પ્રાણ, તેમને જીવંત-બળ આપે છે.
Mantra 17
य॒दा प्रा॒णो अ॒भ्यव॑र्षीद् व॒र्षेण॑ पृथि॒वीं म॒हीम्। ओष॑धयः॒ प्र जा॑य॒न्तेऽथो॒ याः काश्च॑ वी॒रुधः॑
જ્યારે પ્રાણે મહાન પૃથ્વી પર વરસાદ સાથે વરસ્યું, ત્યારે ઔષધિઓ પ્રગટ થાય છે, અને જે કોઈ પણ વીરુધો—વનસ્પતિઓ—હોય તે પણ.
Mantra 18
यस्ते॑ प्राणे॒दं वेद॒ यस्मिं॒श्चासि॒ प्रति॑ष्ठितः । सर्वे॒ तस्मै॑ ब॒लिं ह॑रान॒मुष्मिंल्लो॒क उ॑त्त॒मे
હે પ્રાણ, જે કોઈ તારા વિષે આ જાણે છે—અને જેમાં તું દૃઢપણે પ્રતિષ્ઠિત છે તે પણ—ઉત્તમ પરલોકમાં સર્વે લોકો તેને બલિ (ઉપહાર/શ્રદ્ધાંજલિ) અર્પે.
Mantra 19
यथा॑ प्राण बलि॒हृत॒स्तुभ्यं॒ सर्वाः॑ प्र॒जा इ॒माः । ए॒वा तस्मै॑ ब॒लिं ह॑रा॒न् यस्त्वा॑ शृ॒णव॑त् सुश्रवः
હે પ્રાણ, જેમ આ સર્વ પ્રજાઓ તને બલિ અર્પે છે, તેમ જ—હે સુશ્રવ (સુખ્યાત), જે તને સાંભળે છે તેને બલિ અર્પો.
Mantra 20
अ॒न्तर्गर्भ॑श्चरति दे॒वता॒स्वाभू॑तो भू॒तः स उ॑ जायते॒ पुनः॑ । स भू॒तो भव्यं॑ भवि॒ष्यत् पि॒ता पु॒त्रं प्र वि॑वेशा॒ शची॑भिः
અંતર્ગર્ભ લઈને તે દેવતાઓમાં વિચરે છે; જે બની ચૂક્યું છે તે બનીને તે ફરી જન્મે છે. જે થયો છે તે જ આગળ થનાર બને છે; પિતા પોતાની શક્તિઓ (શચીભિઃ) સાથે પુત્રમાં પ્રવેશી ગયો છે.
Mantra 21
एकं॒ पादं॒ नोत्खि॑दति सलि॒लाद्धंस उ॒च्चर॑न्। यद॒ङ्ग स तमु॑त्खि॒देन्नैवाद्य न श्वः स्या॒न्न रात्री॒ नाहः॑ स्या॒न्न व्युऽछेत् क॒दा च॒न
જળમાંથી ઊઠતો હંસ એક પગ પણ ખસેડતો નથી. જો ખરેખર તે તેને ખસેડી દે, તો ન આજ રહે ન કાલ; ન રાત રહે ન દિવસ; અને ક્યારેય ઉષા પણ ન ફૂટે.
Mantra 22
अ॒ष्टाच॑क्रं वर्तत॒ एक॑नेमि स॒हस्रा॑क्षरं॒ प्र पु॒रो नि प॒श्चा। अ॒र्धेन॒ विश्वं॒ भुव॑नं ज॒जान॒ यद॑स्या॒र्धं क॑त॒मः स के॒तुः
આઠ ચક્રવાળું, એક નાભિવાળું ચક્ર ફરતું રહે છે—હજાર અક્ષરવાળું—આગળ તરફ આગળ, અને પાછળ તરફ નીચે. તેના અર્ધથી આ સમગ્ર જગત ઉત્પન્ન થયું છે; તેના અર્ધોમાંથી કયું તે ‘કેતુ’ (ચિહ્ન) છે?
Mantra 23
यो अ॒स्य वि॒श्वज॑न्मन॒ ईशे॒ विश्व॑स्य॒ चेष्ट॑तः । अन्ये॑षु क्षि॒प्रध॑न्वने॒ तस्मै॑ प्राण॒ नमो॑ऽस्तु ते
જે સર્વજનક મનથી આ (જગત) પર અધિપતિ છે અને જે કંઈ ચળે-ફરે છે તે સર્વ પર પણ સ્વામી છે—સર્વ જીવોમાં ક્ષિપ્રધન્વા (ઝડપી બાણ છોડનાર) એવા તે પ્રાણને નમસ્કાર; હે પ્રાણ, તને નમો નમઃ.
Mantra 24
यो अ॒स्य स॒र्वज॑न्मन॒ ईशे॒ सर्व॑स्य॒ चेष्ट॑तः । अत॑न्द्रो॒ ब्रह्म॑णा॒ धीरः॑ प्रा॒णो मानु॑ तिष्ठातु
જે સર્વજનક મનથી આ (જગત) પર અધિપતિ છે અને સર્વ ક્રિયાશીલતા પર સ્વામી છે—અતન્દ્ર, બ્રહ્મશક્તિથી ધીર અને સ્થિર; હે મનુ, માનવજાત માટે પ્રાણ તારા માટે દૃઢપણે સ્થિર રહે.
Mantra 25
ऊ॒र्ध्वः सु॒प्तेषु॑ जागार न॒नु ति॒र्यङ् नि प॑द्यते । न सु॒प्तम॑स्य सु॒प्तेष्वनु॑ शुश्राव॒ कश्च॒न
સુતેલા લોકોમાં તે ઊભો રહી જાગે છે; નિશ્ચયે તે તિરછો પડી નીચે નથી ધસી જતો. બધા સુતા હોય ત્યારે કોઈએ ક્યારેય એવું સાંભળ્યું નથી કે તે સૂઈ જાય છે.
Mantra 26
प्राण॒ मा म॑त् प॒र्यावृ॑तो॒ न मद॒न्यो भ॑विष्यसि । अ॒पां गर्भ॑मिव जी॒वसे॒ प्राण॑ ब॒ध्नामि॑ त्वा॒ मयि॑
હે પ્રાણ, મારી પાસેથી વળી ન જા; મારા સિવાય બીજો ન બન. જળના ગર્ભ સમાન—જીવન માટે—હે પ્રાણ, હું તને મારા અંદર દૃઢપણે બાંધી રાખું છું.
Frequently Asked Questions
To praise and stabilize Prāṇa as the ruling life-force, so vitality returns, life remains established, and weakening or life-threatening collapse is averted.
Both. It functions as a healing/protective charm (bhaisajya/āyuṣya) while also teaching a brahmavāda view: breath is a cosmic sovereignty that upholds all beings and order.
No specific substances are required by the hymn. The primary ‘instrument’ is disciplined recitation with a steady, calming intent; optional water or a simple protective thread may be used by local tradition.
Ask anything about Sukta 4 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.