Adhyaya 4

Sutra 1

पतिकुलान्निष्पतितायाः स्त्रियाः षट्पणो दण्डः अन्यत्र विप्रकारात् ॥ कZ_०३.४.०१ ॥

સ્ત્રી પતિના ઘરેથી બહાર નીકળી જાય તો ૬ પણનો દંડ—પરંતુ આપત્તિ/વિશેષ કારણ હોય તો નહીં.

Sutra 2

प्रतिषिद्धायां द्वादशपणः ॥ कZ_०३.४.०२ ॥

જો તેના પર વિશિષ્ટ નિષેધ/પ્રતિબંધ હોય, તો ૧૨ પણનો દંડ.

Sutra 3

प्रतिवेशगृहातिगतायाः षट्पणः ॥ कZ_०३.४.०३ ॥

પડોશીના ઘરમાં ગયેલી સ્ત્રી માટે ૬ પણનો દંડ છે.

Sutra 4

प्रातिवेशिकभिक्षुकवैदेहकानामवकाशभिक्षापण्यदाने द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०३.४.०४ ॥

(કેટલાક) પડોશી, ભિક્ષુક અથવા વૈદેહકોને રહેવા માટે જગ્યા/આશ્રય, ભિક્ષા અથવા વેચાણનો માલ આપવાથી ૧૨ પણનો દંડ છે.

Sutra 5

प्रतिषिद्धानां पूर्वः साहसदण्डः ॥ कZ_०३.४.०५ ॥

નિષિદ્ધ કેસોમાં ‘પ્રથમ’ સાહસદંડ લાગુ પડે છે.

Sutra 6

परगृहातिगतायाश्चतुर्विंशतिपणः ॥ कZ_०३.४.०६ ॥

બીજાના ઘરમાં પ્રવેશ કરનાર સ્ત્રી માટે ૨૪ પણનો દંડ છે.

Sutra 7

परभार्यावकाशदाने शत्यो दण्डः अन्यत्रापद्भ्यः ॥ कZ_०३.४.०७ ॥

બીજાની પત્નીને અવકાશ/પ્રવેશ આપવાથી સો (પણ) દંડ; પરંતુ આપત્તિ/આકસ્મિક સ્થિતિ સિવાય.

Sutra 8

वारणाज्ञानयोर्निर्दोषः ॥ कZ_०३.४.०८ ॥

નિવારણ (રોકવા માટે કરેલી કાર્યવાહી) અથવા અજ્ઞાન (જ્ઞાન/ઇરાદાનો અભાવ) હોય ત્યારે દોષ નથી।

Sutra 9

पतिविप्रकारात्पतिज्ञातिसुखावस्थग्रामिकान्वाधिभिक्षुकीज्ञातिकुलानामन्यतममपुरुषं गन्तुमदोषः इति आचार्याः ॥ कZ_०३.४.०९ ॥

આચાર્યો કહે છે—પતિની ગેરહાજરી/વિમુખતાને કારણે પત્ની પતિના જ્ઞાતિઓ, સુસ્થિત ગ્રામિક, ભિક્ષુકી, અથવા પોતાના જ્ઞાતિકુલ—એમાંથી કોઈ એક પાસે ‘અપુરુષ’ (અસંબંધિત પુરુષ વિના) જવું દોષ નથી।

Sutra 10

सपुरुषं वा ज्ञातिकुलम् ॥ कZ_०३.४.१० ॥

અથવા યોગ્ય પુરુષ-રક્ષક સાથે પોતાના જ્ઞાતિકુલમાં।

Sutra 11

कुतो हि साध्वीजनस्यच्छलम् ॥ कZ_०३.४.११ ॥

સાધ્વી સ્ત્રીના મામલે છલ ક્યાંથી થશે?

Sutra 12

सुखमेतदवबोद्धुमिति कौटिल्यः ॥ कZ_०३.४.१२ ॥

કૌટિલ્ય કહે છે—આ જાણવું/નક્કી કરવું સહેલું છે।

Sutra 13

प्रेतव्याधिव्यसनगर्भनिमित्तमप्रतिषिद्धमेव ज्ञातिकुलगमनम् ॥ कZ_०३.४.१३ ॥

મૃતક‑વિધિ, રોગ, આપત્તિ/કષ્ટ અથવા ગર્ભાવસ્થા કારણે પોતાના જ્ઞાતિ‑કુળ (માયકા) જવું નિષિદ્ધ નથી.

Sutra 14

तन्निमित्तं वारयतो द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०३.४.१४ ॥

આવા કારણોસર તેને અટકાવનારને બાર પણનો દંડ થાય.

Sutra 15

तत्रापि गूहमाना स्त्रीधनं जीयेत ज्ञातयो वा छादयन्तः शुल्कशेषम् । इति निष्पतनम् ॥ कZ_०३.४.१५ ॥

આવા કેસમાં પણ, જો તે છુપાઈ/પલાયન કરે તો તેનું સ્ત્રીધન જપ્ત થાય; અથવા તેના જ્ઞાતિઓ તેને છુપાવે તો તેઓ બાકી રહેલું શુલ્ક/લેવી ચૂકવે. આ ‘નિષ્પતન’ (પલાયન) વિષયક નિયમ છે.

Sutra 16

पतिकुलान्निष्पत्य ग्रामान्तरगमने द्वादशपणो दण्डः स्थाप्याभरणलोपश्च ॥ कZ_०३.४.१६ ॥

પતિના ઘરેથી નીકળી બીજા ગામે જાય તો બાર પણનો દંડ, અને જમા રાખેલા આભૂષણોની પણ જપ્તી થાય.

Sutra 17

गम्येन वा पुंसा सह प्रस्थाने चतुर्विंशतिपणः सर्वधर्मलोपश्च अन्यत्र भर्मदानतीर्थगमनाभ्याम् ॥ कZ_०३.४.१७ ॥

જો કોઈ સ્ત્રી નિષિદ્ધ/અનુપયોગી પુરુષ (ગમ્ય) સાથે પ્રસ્થાન કરે, તો ૨૪ પણનો દંડ અને તમામ કાનૂની હકોનો લોપ (નાગરિક અયોગ્યતા) થાય; પરંતુ ભરણપોષણ/સહાય આપવું (ભર્મદાન) અથવા તીર્થગમન માટે જવું હોય તો અપવાદ છે।

Sutra 18

पुंसः पूर्वः साहसदण्डः तुल्यश्रेयसोः पापीयसो मध्यमः ॥ कZ_०३.४.१८ ॥

પુરુષ માટે પ્રાથમિક દંડ ‘સાહસ-દંડ’ (હિંસક/બળપૂર્વકના અપરાધનો દંડ) છે. બંને પક્ષ સમાન દરજ્જાના હોય તો મધ્યમ દંડ લાગુ પડે છે. અને પુરુષ નીચા દરજ્જાનો (પાપીયસ) હોય તો પણ મધ્યમ દંડ જ લાગુ પડે છે.

Sutra 19

बन्धुरदण्ड्यः ॥ कZ_०३.४.१९ ॥

બંધુ (સગા/સંબંધિ) દંડનીય નથી.

Sutra 20

प्रतिषेधेऽर्धदण्डाः ॥ कZ_०३.४.२० ॥

નિષેધ આદેશનો ભંગ કરીને કરેલા કૃત્યો માટે દંડ અડધો થાય છે.

Sutra 21

पथि व्यन्तरे गूढदेशाभिगमने मैथुनार्थेन शङ्कितप्रतिषिद्धायां वा पथ्यनुसरणे संग्रहणं विद्यात् ॥ कZ_०३.४.२१ ॥

કોઈ સ્ત્રીને માર્ગે લઈ જવામાં—(i) મુખ્ય માર્ગ છોડીને ઉપમાર્ગોથી, (ii) ગુપ્ત/દૂરના સ્થળ તરફ, અથવા (iii) મૈથુનના હેતુથી—ખાસ કરીને તે શંકાસ્પદ અથવા પ્રતિષિદ્ધ હોય ત્યારે—તેને ‘સંગ્રહણ’ (અવૈધ રીતે લઈ જવું/અપહરણ) ગણવું જોઈએ.

Sutra 22

तालावचरचारणमत्स्यबन्धकलुब्धकगोपालकशौण्डिकानामन्येषां च प्रसृष्टस्त्रीकाणां पथ्यनुसरणमदोषः ॥ कZ_०३.४.२२ ॥

ભ્રમણશીલ જૂથો/વ્યવસાયો—જેમ કે નટ/ચારણ, મત્સ્યબંધક (માછીમાર), લુબ્ધક (શિકારી), ગોપાલક, શૌંડિક (મદિરા વેચનાર)—અને અન્ય ‘પ્રસૃષ્ટ-સ્ત્રીઓ’ (સામાજિક રીતે અપ્રતિબંધિત સ્ત્રીઓ)ના કેસમાં માર્ગાનુસરણ/સાથે ચાલવું દોષ નથી.

Sutra 23

प्रतिषिद्धे वा नयतः पुंसः स्त्रियो वा गच्छन्त्यास्त एवार्धदण्डाः । इति पथ्यनुसरणम् ॥ कZ_०३.४.२३ ॥

જો કોઈ પુરુષ કોઈ સ્ત્રીને પ્રતિષિદ્ધ માર્ગે લઈ જાય, અથવા સ્ત્રીઓ પોતે પ્રતિષિદ્ધ માર્ગે જાય, તો તે જ વ્યક્તિઓ અર્ધદંડના ભાગી થાય છે. આ પથ્યાનુસરણ (માર્ગ-અનુસરણ/સાથે લઈ જવું) નો નિયમ છે.

Sutra 24

ह्रस्वप्रवासिनां शूद्रवैश्यक्षत्रियब्राह्मणानां भार्याः संवत्सरोत्तरं कालमाकाङ्क्षेरनप्रजाताः संवत्सराधिकं प्रजाताः ॥ कZ_०३.४.२४ ॥

ટૂંકા પ્રવાસે ગયેલા પતિના પ્રસંગે શૂદ્ર, વૈશ્ય, ક્ષત્રિય અને બ્રાહ્મણની પત્નીઓએ એક વર્ષ (અને ત્યારપછી પણ) રાહ જોવી જોઈએ. સંતાન ન હોય તો એક વર્ષ; સંતાન હોય તો એક વર્ષથી વધુ રાહ જોવી જોઈએ.

Sutra 25

प्रतिविहिता द्विगुणं कालम् ॥ कZ_०३.४.२५ ॥

પતિએ યોગ્ય વ્યવસ્થા/સંદેશ (પ્રતિવિહિત) કર્યો હોય તો રાહ જોવાનો સમય દ્વિગુણ થાય છે.

Sutra 26

अप्रतिविहिताः सुखावस्था बिभृयुः परं चत्वारि वर्षाण्यष्टौ वा ज्ञातयः ॥ कZ_०३.४.२६ ॥

જો કોઈ વ્યવસ્થા/સૂચના ન કરવામાં આવી હોય (અપ્રતિવિહિત), તો પત્નીને યોગ્ય સુખાવસ્થામાં રાખવી જોઈએ. તેના જ્ઞાતિ (સગાં) વધુમાં વધુ ચાર વર્ષ, અથવા (વિશેષ સ્થિતિમાં) આઠ વર્ષ સુધી તેનું ભરણપોષણ કરે.

Sutra 27

ततो यथादत्तमादाय प्रमुञ्चेयुः ॥ कZ_०३.४.२७ ॥

ત્યારબાદ નિયમ મુજબ જે આપેલું હતું તે (પાછું) લઈને, તેઓ (ન્યાયાધીશો) તેને બંધનમાંથી મુક્ત કરે.

Sutra 28

ब्राह्मणमधीयानं दशवर्षाण्यप्रजाता द्वादश प्रजाता राजपुरुषमायुःक्षयादाकाङ्क्षेत ॥ कZ_०३.४.२८ ॥

જો પતિ અભ્યાસમાં રત બ્રાહ્મણ હોય, તો સંતાન ન હોય તેવી પત્નીએ દસ વર્ષ રાહ જોવી; સંતાન હોય તો બાર વર્ષ. અને જો પતિ રાજસેવક હોય, તો તેની નિમણૂકની સેવા-અવધિ પૂરી થાય ત્યાં સુધી રાહ જોવી.

Sutra 29

सवर्णतश्च प्रजाता नापवादं लभेत ॥ कZ_०३.४.२९ ॥

અને જો તે સમાન વર્ણના પુરુષથી સંતાન પેદા કરે, તો તેને કાનૂની દોષ કે લોકનિંદા લાગશે નહીં.

Sutra 30

कुटुम्बर्द्धिलोपे वा सुखावस्थैर्विमुक्ता यथेष्टं विन्देत जीवितार्थमापद्गता वा ॥ कZ_०३.४.३० ॥

અથવા કુટુંબની સમૃદ્ધિ નષ્ટ થઈ જાય, અથવા સુખસ્થિતિવાળાઓ તેને મુક્ત કરી દે, તો તે પોતાની ઇચ્છા મુજબ જીવનનિર્વાહનો ઉપાય શોધી શકે; તેમ જ જો તે આપત્તિમાં પડી હોય તો પણ જીવનાર્થે એવું કરી શકે.

Sutra 31

धर्मविवाहात्कुमारी परिग्रहीतारमनाख्याय प्रोषितमश्रूयमाणं सप्त तीर्थान्याकाङ्क्षेत संवत्सरं श्रूयमाणम् ॥ कZ_०३.४.३१ ॥

ધર્મવિવાહથી વિવાહિત કન્યાનો પતિ જો જાણ કર્યા વિના દૂર ચાલ્યો જાય—તેનો કોઈ સમાચાર ન મળે તો તે સાત ‘તીર્થ’ સુધી રાહ જુએ; અને તેના સમાચાર મળતા રહે તો એક વર્ષ રાહ જુએ.

Sutra 32

आख्याय प्रोषितमश्रूयमाणं पञ्च तीर्थान्याकाङ्क्षेत दश श्रूयमाणम् ॥ कZ_०३.४.३२ ॥

જો તે (પતિ) કહીને ગયો હોય, તો તેનો કોઈ સમાચાર ન મળે તો પાંચ ‘તીર્થ’ સુધી રાહ જુએ; અને તેના સમાચાર મળતા રહે તો દસ ‘તીર્થ’ સુધી રાહ જુએ.

Sutra 33

एकदेशदत्तशुल्कं त्रीणि तीर्थान्यश्रूयमाणं श्रूयमाणं सप्त तीर्थान्याकाङ्क्षेत ॥ कZ_०३.४.३३ ॥

જો લગ્ન-શુલ્ક (શુલ્ક) માત્ર અંશતઃ ચૂકવાયું હોય—અને તે (પતિ) વિશે કોઈ ખબર ન હોય, તો તેણીએ ત્રણ તીર્થ સુધી રાહ જોવી; અને જો તેની ખબર મળતી રહે, તો સાત તીર્થ સુધી રાહ જોવી.

Sutra 34

दत्तशुल्कं पञ्च तीर्थान्यश्रूयमाणम् दश श्रूयमाणम् ॥ कZ_०३.४.३४ ॥

જ્યારે શુલ્ક ચૂકવાઈ ગયું હોય—અને તે (પતિ) વિશે કોઈ ખબર ન હોય, તો તેણીએ પાંચ તીર્થ સુધી રાહ જોવી; અને જો તેની ખબર મળતી રહે, તો દસ તીર્થ સુધી રાહ જોવી.

Sutra 35

ततः परं धर्मस्थैर्विसृष्टा यथेष्टं विन्देत ॥ कZ_०३.४.३५ ॥

ત્યારબાદ, ધર્મસ્થો (ન્યાયાધીશો) દ્વારા મુક્ત કરવામાં આવ્યા પછી, તે પોતાની ઇચ્છા મુજબ વર્તી શકે છે (નવો સંબંધ પણ કરી શકે છે).

Sutra 36

तीर्थोपरोधो हि धर्मवध इति कौटिल्यः । इति ह्रस्वप्रवासः ॥ कZ_०३.४.३६ ॥

‘નિર્ધારિત તીર્થ-મર્યાદાઓને અટકાવવું/લંઘવું એ ખરેખર ધર્મ (ન્યાય) નો વિનાશ છે,’ એમ કૌટિલ્ય કહે છે. અહીં ‘હ્રસ્વ-પ્રવાસ’ (ટૂંકી ગેરહાજરી) વિષય સમાપ્ત થાય છે.

Sutra 37

दीर्घप्रवासिनः प्रव्रजितस्य प्रेतस्य वा भार्या सप्त तीर्थान्याकाङ्क्षेत संवत्सरं प्रजाता ॥ कZ_०३.४.३७ ॥

દીર્ઘ પ્રવાસમાં રહેલા, પ્રવ્રજિત (સંસારત્યાગી) થયેલા, અથવા મૃત પુરુષની પત્નીએ સાત નિર્ધારિત સમયગાળા/અવસરો સુધી રાહ જોવી જોઈએ; અને જો તે ગર્ભવતી હોય, તો એક વર્ષ રાહ જોવી જોઈએ (પછી આગળની વૈવાહિક વ્યવસ્થા મંજૂર થાય).

Sutra 38

ततः पतिसोदर्यं गच्छेत् ॥ कZ_०३.४.३८ ॥

ત્યારબાદ તે પતિના સગા ભાઈ પાસે જઈ શકે છે.

Sutra 39

बहुषु प्रत्यासन्नं धार्मिकं भर्मसमर्थं कनिष्ठमभार्यं वा ॥ कZ_०३.४.३९ ॥

જો અનેક (પાત્ર સગાં) હોય, તો જે સૌથી નજીકનો, ધર્મપાલક, ઘરનું ભરણપોષણ કરવા સમર્થ, (યોગ્ય મુજબ) કનિષ્ઠ, અને/અથવા પત્ની વિનાનો હોય—તેને પ્રાધાન્ય છે.

Sutra 40

तदभावेऽप्यसोदर्यं सपिण्डं कुल्यं वासन्नम् ॥ कZ_०३.४.४० ॥

જો તે (સગો ભાઈ) ઉપલબ્ધ ન હોય, તો તે અસગા/સાવકા ભાઈ પાસે; અથવા સપિંડ (માન્ય હદમાં રક્તસંબંધિ) પાસે; અથવા કુલ્ય (કુલ-સંબંધિ) પાસે—જે નજીક/ઉપલબ્ધ હોય તેની પાસે—જઈ શકે છે.

Sutra 41

एतेषामेष एव क्रमः ॥ कZ_०३.४.४१ ॥

આમાં આ જ ક્રમ છે.

Sutra 42

जारस्त्रीदातृवेत्तारः सम्प्राप्ताः संग्रहात्ययम् ॥ कZ_०३.४.४२च्द् ॥

જાર (પરપુરુષ), સ્ત્રી, તેને સોંપનાર/વ્યવસ્થા કરનાર દાતા અને જાણનાર/સાક્ષી—આ બધા જવાબદાર છે; આથી માન્ય ‘સંગ્રહ’ (કાયદેસર પાલન-સંબંધ) સમાપ્ત/રદ થાય છે।