Adhyaya 3
આ અધ્યાય ક્ષમતા સીમાઓ નક્કી કરીને, નિભાવ ફરજો લાગુ કરીને, અને ઘરેલું શિક્ષાને સીમિત કરીને ગૃહને રાજ્ય માટે સ્પષ્ટ બનાવે છે, જેથી ખાનગી ઝઘડો જાહેર અવ્યવસ્થા ન બને. ગૃહને શાસન એકમ તરીકે ગણો: ઝઘડાઓનું વર્ગીકરણ ઝડપથી નિર્ણય માટે થાય છે. ક્ષમતા અને ઉંમરની સીમાઓ સેવા અને ઘરેલું જવાબદારીઓમાં અસ્પષ્ટતા ઘટાડે છે. શુશ્રૂષા નિયમો અવજ્ઞા માટે ક્રમશઃ દંડ દ્વારા શ્રમ અનુશાસન જાળવે છે. ભર્મ નિયમો નિભાવ જવાબદારીનું વિતરણ સમયની શરતો અને મર્યાદાઓ સાથે કરે છે, ખાસ કરીને સાસરામાં સમાવેશ અને વિભાજન વચ્ચે. પારુષ્ય નિયમો ન્યૂનતમ સુધારણાની મંજૂરી આપે છે પરંતુ વધારે માર અને અપમાનજનક વધારાને ગુનાહિત ગણે છે. સ્પષ્ટ પુરાવાત્મક ટ્રિગર્સ અમલીકરણ ખર્ચ ઘટાડે છે અને પ્રતિશોધની હિંસા રોકે છે. વિજિગીષુ માટે મેક્રો-અસર: જનપદનું સ્થિર પાલન, ઓછી ગુંઢ ફરિયાદો, અને વધુ અનુમાનિત વારસા અને શ્રમ સંબંધો.
Sutras
Sutra 1
द्वादशवर्षा स्त्री प्राप्तव्यवहारा भवति षोडशवर्षः पुमान् ॥ कZ_०३.३.०१ ॥
બાર વર્ષની સ્ત્રી કાયદેસર વ્યવહાર માટે પાત્ર બને છે; સોળ વર્ષનો પુરુષ.
Sutra 2
अत ऊर्ध्वमशुश्रूषायां द्वादशपणः स्त्रिया दण्डः पुंसो द्विगुणः । इति शुश्रूषा ॥ कZ_०३.३.०२ ॥
ત્યારબાદ યોગ્ય સેવા/હાજરી ન આપવાથી સ્ત્રી માટે 12 પણનો દંડ, અને પુરુષ માટે તેનો બમણો. આ ‘શુશ્રૂષા’ (સેવા/હાજરી) અંગેનો નિયમ છે.
Sutra 3
भर्मण्यायामनिर्दिष्टकालायां ग्रासाच्छादनं वाधिकं यथापुरुषपरिवापं सविशेषं दद्यात् ॥ कZ_०३.३.०३ ॥
જ્યારે ભરણપોષણ આપવાનું હોય અને સમયગાળો નિર્ધારિત ન હોય, ત્યારે તે અન્ન અને વસ્ત્ર આપશે; તેમજ વ્યક્તિના ધોરણ/જરૂરિયાત મુજબ વધારાની સહાય અને યોગ્ય વિશેષ જોગવાઈઓ સાથે આપશે.
Sutra 4
निर्दिष्टकालायां तदेव संख्याय बन्धं च दद्यात् ॥ कZ_०३.३.०४ ॥
સમયગાળો નિર્ધારિત હોય તો, ગણતરી મુજબ બરાબર એટલું જ આપશે, અને જામીન/બોન્ડ પણ આપશે.
Sutra 5
शुल्कस्त्रीधनाधिवेदनिकानामनादाने च ॥ कZ_०३.३.०५ ॥
અને શુલ્ક (વધૂમૂલ્ય), સ્ત્રીધન, તેમજ વધારાની પત્ની સ્વીકારવા સંબંધિત અધિવેદનિકા-દાન—આ બધું ન આપવાના/ન ચૂકવવાના કેસોમાં પણ (આ જ નિયમો લાગુ પડે છે).
Sutra 6
श्वशुरकुलप्रविष्टायां विभक्तायां वा नाभियोज्यः पतिः । इति भर्म ॥ कZ_०३.३.०६ ॥
જો તે સસરાના ઘરમાં પ્રવેશી ગઈ હોય અથવા અલગ રહી રહી હોય, તો તે બાબતે પતિ સામે કાર્યવાહી કરવી નહીં. આ ભરણપોષણ (ભર્મ)નો નિયમ છે.
Sutra 7
नष्टे विनष्टे न्यङ्गे अपितृके अमातृके इत्यनिर्देशेन विनयग्राहणम् ॥ कZ_०३.३.०७ ॥
ગુમ થયેલ, સાધનહીન/વિનષ્ટ, અપંગ, પિતાવિહોણો, માતાવિહોણો વગેરે—આ રીતે વિશેષ નિર્દેશ વિના સામાન્ય રીતે જણાવેલા કેસોમાં—શિસ્તાત્મક કસ્ટડી/અભિભાવકત્વ (વિનય-ગ્રાહણ) લેવુ જોઈએ.
Sutra 8
वेणुदलरज्जुहस्तानामन्यतमेन वा पृष्ठे त्रिराघातः ॥ कZ_०३.३.०८ ॥
ચીરેલું વાંસ, દોરી અથવા હાથ—એમાંથી કોઈ એકથી—પીઠ પર ત્રણ પ્રહાર (મર્યાદા).
Sutra 9
तस्यातिक्रमे वाग्दण्डपारुष्यदण्डाभ्यामर्धदण्डाः ॥ कZ_०३.३.०९ ॥
જો તે મર્યાદા વટે, તો વાચિક અપમાન (વાગ્દંડ) અને શારીરિક હુમલો (પારુષ્યદંડ) માટે નક્કી કરાયેલા દંડની અડધી દરે દંડ લાગુ પડશે.
Sutra 10
तदेव स्त्रिया भर्तरि प्रसिद्धदोषायाः ॥ कZ_०३.३.१० ॥
પહેલાં જણાવેલ એ જ નિયમ/દંડ ત્યારે પણ લાગુ પડે છે, જ્યારે પતિ પ્રત્યે પત્નીનો દોષ જાહેર રીતે સ્થાપિત/પ્રસિદ્ધ હોય।
Sutra 11
ईर्ष्यया बाह्यविहारेषु द्वारेष्वत्ययो यथानिर्दिष्टः । इति पारुष्यम् ॥ कZ_०३.३.११ ॥
ઈર્ષ્યાને કારણે બહાર ફરવા સમયે અથવા દ્વાર પાસે (ગાળો/હિંસા થાય તો), અગાઉ જેમ નિર્ધારિત છે તેમ જ દંડવધારો લાગુ પડશે. આ ‘પારુષ્ય’ (અપમાનજનક/હિંસક વર્તન) છે.
Sutra 12
भर्तारं द्विषती स्त्री सप्तार्तवान्यमण्डयमाना तदानीमेव स्थाप्याभरणं निधाय भर्तारमन्यया सह शयानमनुशयीत ॥ कZ_०३.३.१२ ॥
પતિને દ્વેષ કરતી પત્ની—(જેમ કે) સાત રજઃકાળ સુધી પોતાને ન શણગારતી, અને પછી એ જ સમયે આભૂષણ ધારણ કરીને—પતિ બીજી સ્ત્રી સાથે શયન કરતો હોય ત્યારે તેને ચીડવવા/અપમાનિત કરવા તેની પાસે જઈને સૂઈ જાય, તો તે દોષી ગણાશે.
Sutra 13
भिक्षुक्यन्वाधिज्ञातिकुलानामन्यतमे वा भर्ता द्विषन् स्त्रियमेकामनुशयीत ॥ कZ_०३.३.१३ ॥
પત્નીને દ્વેષ કરતો પતિ જો કોઈ સ્ત્રીને ભિક્ષુક-સંબંધિત, અનુચર/આશ્રિત, સગા અથવા કુલસમૂહમાંથી કોઈ એક સાથે શયન કરાવે/બળજબરી કરે, તો તે દોષી છે.
Sutra 14
दृष्टलिङ्गे मैथुनापहारे सवर्णापसर्पोपगमे वा मिथ्यावादी द्वादशपणं दद्यात् ॥ कZ_०३.३.१४ ॥
જ્યાં ચિહ્નો સ્પષ્ટ હોય—બળજબરીથી સંભોગ/લૈંગિક ઉલ્લંઘનનો આરોપ, સંભોગ માટે અપહરણ, અથવા સમાન વર્ણના કોઈ પાસે ભાગી જવું/જવું—એવા કેસમાં જે ખોટું બોલે, તેણે બાર પણનો દંડ ચૂકવવો.
Sutra 15
अमोक्ष्या भर्तुरकामस्य द्विषती भार्या भार्यायाश्च भर्ता ॥ कZ_०३.३.१५ ॥
પતિને અલગ થવું ન હોય તો પતિને દ્વેષ કરતી પત્નીને છોડાવી શકાતી નથી; તેમજ પત્નીની ઇચ્છા વિરુદ્ધ પતિને પણ (અલગ/મુક્ત) કરી શકાતો નથી.
Sutra 16
परस्परं द्वेषान्मोक्षः ॥ कZ_०३.३.१६ ॥
પરસ્પર દ્વેષ હોય ત્યારે વિયોગ (મોક્ષ) મંજૂર છે.
Sutra 17
स्त्रीविप्रकाराद्वा पुरुषश्चेन्मोक्षमिच्छेद् यथागृहीतमस्यै दद्यात् ॥ कZ_०३.३.१७ ॥
સ્ત્રીના દુરાચારને કારણે જો પતિ વિયોગ ઇચ્છે, તો તેણે પત્ની પાસેથી જે સ્વીકાર્યું હતું તે બધું તેને પરત આપવું જોઈએ.
Sutra 18
पुरुषविप्रकाराद्वा स्त्री चेन्मोक्षमिच्छेन्नास्यै यथागृहीतं दद्यात् ॥ कZ_०३.३.१८ ॥
પુરુષના દુરાચારને કારણે જો પત્ની વિયોગ ઇચ્છે, તો પતિએ પત્ની પાસેથી જે લીધું હતું તે તેને પરત ન આપવું જોઈએ.
Sutra 19
अमोक्षो धर्मविवाहानाम् । इति द्वेषः ॥ कZ_०३.३.१९ ॥
ધર્મવિવાહોમાં વિયોગ (મોક્ષ) નથી. આમ ‘દ્વેષ’ વિષય સમાપ્ત થાય છે.
Sutra 20
प्रतिषिद्धा स्त्री दर्पमद्यक्रीडायां त्रिपणं दण्डं दद्यात् ॥ कZ_०३.३.२० ॥
પ્રતિબંધિત/નિયંત્રિત સ્ત્રી જો દર્પ (શૃંગાર-પ્રદર્શન), મદ્યપાન અથવા ક્રીડા/વિલાસમાં પકડાય, તો તેને ત્રણ પણનો દંડ ચૂકવવો પડે.
Sutra 21
दिवा स्त्रीप्रेक्षाविहारगमने षट्पणो दण्डः पुरुषप्रेक्षाविहारगमने द्वादशपणः ॥ कZ_०३.३.२१ ॥
દિવસે સ્ત્રીઓના દર્શન/મનોરંજન-વિહારસ્થળે જવાથી છ પણનો દંડ; પુરુષોના દર્શન/મનોરંજન-વિહારસ્થળે જવાથી બાર પણનો દંડ.
Sutra 22
रात्रौ द्विगुणः ॥ कZ_०३.३.२२ ॥
રાત્રે દંડ બમણો થાય છે.
Sutra 23
सुप्तमत्तप्रव्रजने भर्तुरदाने च द्वारस्य द्वादशपणः ॥ कZ_०३.३.२३ ॥
પતિ સૂતો હોય અથવા નશામાં હોય ત્યારે ઘર છોડીને બહાર નીકળવા બદલ, તેમજ પતિની સંમતિ/હસ્તાંતરણ વિના બહાર જવા બદલ, દ્વારપાળ/ઘરના દ્વાર પર બાર પણનો દંડ થાય છે.
Sutra 24
रात्रौ निष्कसने द्विगुणः ॥ कZ_०३.३.२४ ॥
રાત્રે બહાર નીકળવાથી દંડ બમણો.
Sutra 25
स्त्रीपुंसयोर्मैथुनार्थेनाङ्गविचेष्टायां रहोऽश्लीलसम्भाषायां वा चतुर्विंशतिपणः स्त्रिया दण्डः पुंसो द्विगुणः ॥ कZ_०३.३.२५ ॥
સ્ત્રી અને પુરુષ જો સંભોગના હેતુથી અંગચેષ્ટા કરે, અથવા એકાંતમાં અશ્લીલ વાતચીત કરે, તો સ્ત્રીને ચોવીસ પણનો દંડ; પુરુષને તેનો બમણો.
Sutra 26
केशनीविदन्तनखालम्बनेषु पूर्वः साहसदण्डः पुंसो द्विगुणः ॥ कZ_०३.३.२६ ॥
વાળ પકડવા, વસ્ત્ર/કટિબંધ પકડવા, દાંતથી કાટવું અથવા નખથી ખંજવાળવા માટે ‘પ્રથમ’ સાહસ-દંડનો દંડ થાય; પુરુષ માટે તે દ્વિગુણ છે.
Sutra 27
शङ्कितस्थाने सम्भाषायां च पणस्थाने शिफादण्डः ॥ कZ_०३.३.२७ ॥
શંકાસ્પદ સ્થળે વાતચીત કરવાથી શિફા-દંડ; અને જુગાર/પણ-સ્થાને દંડ એક પણ.
Sutra 28
स्त्रीणां ग्राममध्ये चण्डालः पक्षान्तरे पञ्चशिफा दद्यात् ॥ कZ_०३.३.२८ ॥
ગામના મધ્યમાં સ્ત્રીઓ વચ્ચે ચાંડાલ મળી આવે તો, પખવાડિયાના અંતે તે પાંચ શિફા ચૂકવે.
Sutra 29
पणिकं वा प्रहारं मोक्षयेत् । इत्यतीचारः ॥ कZ_०३.३.२९ ॥
અથવા તેને નાણાં ચૂકવીને, અથવા માર મારીને છોડવામાં આવે—આને અતીચાર (અનિયમ/અતિશયતા) કહે છે.
Sutra 30
प्रतिषिद्धयोः स्त्रीपुंसयोरन्योन्योपकारे क्षुद्रकद्रव्याणां द्वादशपणो दण्डः स्थूलकद्रव्याणां चतुर्विंशतिपणः हिरण्यसुवर्णयोश्चतुष्पञ्चाशत्पणः स्त्रिया दण्डः पुंसोर्द्विगुणः ॥ कZ_०३.३.३० ॥
નિષિદ્ધ સ્ત્રી-પુરુષ પરસ્પર ઉપકાર/લેવડદેવડ કરે તો, નાની વસ્તુઓ માટે 12 પણ દંડ, મોટી વસ્તુઓ માટે 24 પણ, અને સોનું/ચાંદી માટે 54 પણ; સ્ત્રી માટે જણાવેલો દંડ, પુરુષ માટે તેનો બમણો.
Sutra 31
त एवागम्ययोरर्धदण्डाः तथा प्रतिषिद्धपुरुषव्यवहारेषु च । इति प्रतिषेधः ॥ कZ_०३.३.३१ ॥
‘અગમ્ય/નિષિદ્ધ’ સંબંધોમાં એ જ દંડ અડધા કરવામાં આવે છે; તેમજ નિષિદ્ધ પુરુષો સાથેના વ્યવહારોમાં પણ (આ જ નિયમ લાગુ પડે છે). આ રીતે નિષેધ-નિયમ પૂર્ણ થાય છે.
Sutra 32
स्त्रीधनानीतशुल्कानामस्वाम्यं जायते स्त्रियाः ॥ कZ_०३.३.३२च्द् ॥
આવા પ્રસંગે સ્ત્રીનું તેના સ્ત્રીધન તથા લાવવામાં આવેલ/પ્રાપ્ત શુલ્ક (વૈવાહિક ચુકવણી) પરનું માલિકી હક રહેતું નથી.
Frequently Asked Questions
Household stability becomes a public good: dependents receive enforceable maintenance, domestic violence is bounded by clear limits, and disputes are settled with predictable fines—reducing feuds, abandonment, and disorder that weaken the janapada’s productivity and loyalty.
Key penalties include: 12 paṇa fine for a woman’s non-service/insubordination after the legal threshold, double for a man; confinement (bandha) when time-bound maintenance is defaulted after accounting; half-fines for exceeding the permitted three blows; and 12 paṇa for false statements in specified sexual/infidelity-related allegations.
Ask anything about Adhyaya 3 of the Arthashastra
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.