Adhyaya 18
અધ્યાય ૩.૧૮ વાણીને એક નિયંત્રિત જોખમ તરીકે ગણે છે: તે અપમાન, કુબાણાં અને ધમકીઓ માટે ક્રમવાર દંડ નક્કી કરે છે, અને કલેશ અટકાવવા તથા જનપદની સ્થિરતા રક્ષવા માટે સક્ષમ પુરાવાની જરૂર રાખે છે. વાણી સંબંધિત અપરાધોને જાહેર વ્યવસ્થાના પરિબળો ગણવામાં આવ્યા છે, ખાનગી લાગણી નહીં. દંડ પણ અને સત્ય-અસત્ય, સ્થિતિ ક્રમ અને સંરક્ષિત લક્ષ્યો પ્રદેશો પ્રમાણે માપવામાં આવે છે. વ્યવસાયો અને પ્રદેશોની પ્રતિષ્ઠાને રાજ્ય માટે મહત્વની સંપત્તિ ગણીને કાયદાકીય સંરક્ષણ આપવામાં આવે છે. ધમકી અને દબાણ હિંસામાં ફેરવાય તે પહેલાં નિવારવા માટે કાર્યક્ષમ ગણાય છે. પુરાવાને નિયમિત કરવામાં આવ્યા છે: નજીકના સાક્ષીઓ અને તબીબી જાતીય આરોપો માટે નિષ્ણાત ચકાસણી. માપેલો અને અનુમાનિત દંડ પાલન, આવકની વિશ્વસનીયતા અને બાહ્ય અભિયાનો માટે તૈયારી મજબૂત કરે છે.
Sutras
Sutra 1
वाक्पारुष्यमुपवादः कुत्सनमभिभर्त्सनमिति ॥
વાક્પારુષ્ય (મૌખિક અપમાન)માં: ઉપવાદ (અપવાદ/નિંદા), કુત્સન (તિરસ્કારપૂર્ણ ગાળી), અને અભિભર્ત્સન (કઠોર ધિક્કાર) આવે છે।
Sutra 2
शरीरप्रकृतिश्रुतवृत्तिजनपदानां शरीरोपवादे काणखञ्जादिभिः सत्ये त्रिपणो दण्डः मिथ्योपवादे षट्पणो दण्डः ॥
કોઈના શરીર, પ્રકૃતિ, શ્રુત (વિદ્યા/પ્રતિષ્ઠા), વૃત્તિ (જીવિકા/આચરણ) અથવા જનપદ વિશે—‘એક આંખવાળો’, ‘લંગડો’ વગેરે કહીને—શરીર-અપવાદ કરાય તો, આરોપ સાચો હોય તો ત્રણ પણ દંડ; ખોટો અપવાદ હોય તો છ પણ દંડ।
Sutra 3
शोभनाक्षिमन्तः इति काणखञ्जादीनां स्तुतिनिन्दायां द्वादशपणो दण्डः ॥
કાણ, ખંજ વગેરેની સ્તુતિ કે નિંદામાં—જેમ કે ‘સુંદર આંખોવાળો’ કહેવું—બાર પણનો દંડ છે.
Sutra 4
कुष्ठोन्मादक्लैब्यादिभिः कुत्सायां च सत्यमिथ्यास्तुतिनिन्दासु द्वादशपणोत्तरा दण्डास्तुल्येषु ॥
‘કુષ્ઠરોગી’, ‘પાગલ’, ‘નપુંસક’ વગેરે કહીને તિરસ્કારજનક અપમાન કરવાથી, તેમજ સાચી/ખોટી સ્તુતિ-નિંદાના કેસોમાં, સમાન દરજ્જાવાળાઓ માટે દંડ બાર પણ અને તેથી વધુ છે.
Sutra 5
विशिष्टेषु द्विगुणाः हीनेष्वर्धदण्डाः परस्त्रीषु द्विगुणाः प्रमादमदमोहादिभिरर्धदण्डाः ॥
ઉચ્ચ દરજ્જાવાળાઓ સામે દંડ દ્વિગુણો; નીચા દરજ્જાવાળાઓ સામે અર્ધદંડ. પરસ્ત્રીના વિષયમાં દ્વિગુણો. બેદરકારી, નશો, મોહ વગેરે કારણે થયું હોય તો અર્ધદંડ.
Sutra 6
कुष्ठोन्मादयोश्चिकित्सकाः संनिकृष्टा पुमांसश्च प्रमाणं क्लीबभावे स्त्रियो मूत्रफेनोऽप्सु विष्ठानिमज्जनं च ॥
કુષ્ઠ અને ઉન્માદના (આક્ષેપમાં) વૈદ્યો, નજીકના સાક્ષીઓ અને હાજર પુરુષો પુરાવો છે. નપુંસકતાના (આક્ષેપમાં) સ્ત્રીઓ પુરાવો છે; તેમજ પાણી પર મૂત્રનો ફેન અને પાણીમાં વિષ્ઠા ડૂબી જવું પણ પુરાવો ગણાય છે.
Sutra 7
प्रकृत्युपवादे ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रान्तावसायिनामपरेण पूर्वस्य त्रिपणोत्तरा दण्डाः पूर्वेणापरस्य द्विपणाधराः कुब्राह्मणादिभिश्च कुत्सायाम् ॥
પ્રકૃતિ-આધારિત અપવાદમાં (સામાજિક દરજ્જા/વર્ણ આધારિત બદનામીમાં)—બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર અને અંતાવસાયી—આ ક્રમમાં, નીચલા વર્ગનો માણસ ઊંચા વર્ગની નિંદા કરે તો દરેક પગથિયે દંડ ત્રણ પણથી વધે; અને ઊંચા વર્ગનો માણસ નીચલા વર્ગની નિંદા કરે તો દરેક પગથિયે દંડ બે પણથી ઘટે. તેવી જ રીતે ‘કુબ્રાહ્મણ’ વગેરે ઢોંગીઓ પ્રત્યે તિરસ્કારપૂર્ણ ગાળામાં પણ ક્રમબદ્ધ દંડ લાગુ પડે.
Sutra 8
तेन श्रुतोपवादो वाग्जीवनानां कारुकुशीलवानां वृत्त्युपवादः प्राज्जूणकगान्धारादीनां च जनपदोपवादा व्याख्याताः ॥
એ જ નિયમ મુજબ—સાંભળેલી વાત/અફવા (શ્રુતિ) આધારિત બદનામી, વાણીથી જીવનારાઓની બદનામી, કારુ (કારીગર) અને કુશીલવ/કલાકારોની રોજગાર/જીવિકા અંગેની બદનામી, તેમજ પ્રાજ્જૂણક, ગાંધાર વગેરે જનપદો/પ્રદેશોની બદનામી—આ બધું પણ સમજાવવામાં આવ્યું છે।
Sutra 9
यः परं एवं त्वां करिष्यामि इति करणेनाभिभर्त्सयेदकरणे यस्तस्य करणे दण्डस्ततोऽर्धदण्डं दद्यात् ॥
જે કોઈ બીજા વ્યક્તિને ‘હું તને આમ કરીશ’ કહીને (કોઈ કૃત્ય કરવાની ધમકી આપી) ડરાવે, પરંતુ કરે નહીં, તો તે કૃત્ય ખરેખર કર્યે જે દંડ લાગુ પડત, તેનો અડધો દંડ આપવો।
Sutra 10
अशक्तः कोपं मदं मोहं वापदिशेद्द्वादशपणं दण्डं दद्यात् ॥
જો કોઈ અશક્ત/દુર્બળ વ્યક્તિ બહાના તરીકે ક્રોધ, મદ (નશો) અથવા મોહ બતાવે, તો તેને બાર પણનો દંડ આપવો।
Sutra 11
जातवैराशयः शक्तश्चापकर्तुं यावज्जीविकावस्थं दद्यात् ॥
પરંતુ જે વ્યક્તિ સ્થિર વૈર રાખે છે અને નુકસાન કરવા સમર્થ છે, તેને તેની જીવિકા પર અસર પાડે તેવી સતત રોક/નિયંત્રણ હેઠળ રાખવો—જેટલો સમય જરૂરી/જ્યાં સુધી તેની જીવિકા-સ્થિતિ રહે।
Sutra 12
आक्रोशाद्देवचैत्यानामुत्तमं दण्डमर्हति ॥
દેવતાઓ અને પવિત્ર સ્મારકો/તીર્થસ્થાનો (દેવ-ચૈત્ય) સામે અપમાનજનક બૂમાબૂમ કરવાથી સર્વોચ્ચ દંડનો હકદાર બને છે.
Frequently Asked Questions
Reduced feuds and factional escalation (jātavaira), higher trust in adjudication, protection of vulnerable/protected targets (parastrī; sacred sites), and preservation of occupational and regional reputations—thereby stabilizing janapada productivity and public order.
Graded fines: for bodily-defamation using terms like ‘one-eyed/cripple’—3 paṇas if true, 6 if false; praising/blaming such traits—12 paṇas; using ‘leper/madman/impotent’ and similar—12 paṇas and higher depending on parity/status; doubled for superiors and others’ women, halved for inferiors or when due to negligence/intoxication/delusion; threats incur half the penalty of the threatened act if the speaker cannot execute, but if capable and malicious may be punished up to loss of livelihood; insults against deva-caitya merit the highest (uttama) penalty.
Ask anything about Adhyaya 18 of the Arthashastra
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
