Adhyaya 16
પ્રકરણ ૩.૧૬ ભેટ અને વેચાણને જબરદસ્તીથી લાગુ પાડી શકાય તેવી શીર્ષક-ઘટનાઓ બનાવે છે: તે જબરદસ્તીપૂર્વકના દાનને અમાન્ય કરે છે, ઉગમની તપાસ કરે છે, માલિકોને પુનઃસ્થાપિત કરે છે, અને બજારોને સુરક્ષિત અને પ્રવાહી રાખવા માટે બિન-માલિક વેચાણકારોને સજા કરે છે. તે દાન અને પરદેશીકરણને ખાનગી લાગણી નહીં પણ જાહેર-કાનૂની કૃત્યો તરીકે ગણે છે. તે ભેટો માટે સ્વૈચ્છિકતા પરીક્ષણ બનાવે છે અને દાન તરીકે છુપાયેલી ઉદ્ધતાને અટકાવે છે (ભય/રોષ/દર્પ-દાન). તે ઉગમ તપાસ (કુતસ્તે લબ્ધમ્)ને ન્યાયનિર્ણયનો કીલક બનાવે છે. તે બિન-માલિક વેચાણ (અસ્વામિવિક્રયાઃ) માટે ઉપાયો વ્યાખ્યાયિત કરે છે: ચોરીને વૈધાનિક કર્યા વિના પુનઃસ્થાપન અને નુકસાન-ફાળવણી. તે વિનિમય જાળવી રાખીને ગેરકાયદેસર વેપાર અને ઉચ્ચ વર્ગના શિકારને અટકાવવા માટે માપીસવાર દંડનો ઉપયોગ કરે છે. તે દંડો દ્વારા કોશને મજબૂત કરે છે અને વધુ મહત્વપૂર્ણ, વ્યવહાર ખર્ચ ઘટાડીને અને પ્રતિશોધી હિંસા અટકાવીને જનપદની ઉત્પાદકતા વધારે છે.
Sutras
Sutra 1
दत्तस्याप्रदानमृणादानेन व्याख्यातम् ॥ कZ_०३.१६.०१ ॥
જે આપેલું/નિર્ધારિત કરેલું છે તે સોંપવામાં નિષ્ફળતા, દેવું ન ચૂકવવાના નિયમો હેઠળ ગણાય છે.
Sutra 2
दत्तमव्यवहार्यमेकत्रानुशये वर्तेत ॥ कZ_०३.१६.०२ ॥
દાન અવ્યવહાર્ય (અદાલતમાં વિચારણીય નહીં) બની જાય છે; ઉપાય માત્ર એક (નિર્ધારિત) અનુશય/પશ્ચાત્તાપ પ્રક્રિયામાં જ રહે છે.
Sutra 3
सर्वस्वं पुत्रदारमात्मानं वा प्रदायानुशयिनः प्रयच्छेत् ॥ कZ_०३.१६.०३ ॥
અનુશય (રદ/સમાધાન) માગનાર પક્ષને, સમાધાન પૂર્ણ કરવા માટે સંપૂર્ણ જામીન આપવો પડી શકે—અહીં સુધી કે સર્વ સંપત્તિ, અથવા (છેલ્લા ઉપાય તરીકે) પુત્ર-દાર/પોતાનો દેહ ગીરવે મૂકવો પણ.
Sutra 4
धर्मदानमसाधुषु कर्मसु चाउपघातिकेषु वा अर्थदानमनुपकारिष्वपकारिषु वा कामदानमनर्हेषु च ॥ कZ_०३.१६.०४ ॥
અનુચિત અથવા હાનિકારક કાર્યો માટે કરાયેલું ‘ધર્મદાન’, જે ઉપકાર ન કરે અથવા અપકાર કરે એવા લોકોને કરાયેલું ‘અર્થદાન’, અને અયોગ્યને કરાયેલું ‘કામદાન’—આ દાન દોષિત/અનુચિત છે.
Sutra 5
यथा च दाता प्रतिग्रहीता च नोपहतौ स्यातां तथानुशयं कुशलाः कल्पयेयुः ॥ कZ_०३.१६.०५ ॥
દાતા અને ગ્રહીતાને કોઈ હાનિ ન થાય તે રીતે કુશળ અધિકારીઓ રદ/સમાધાનની વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ.
Sutra 6
दण्डभयादाक्रोशभयादनर्थभयाद्वा भयदानं प्रतिगृह्णतः स्तेयदण्डः प्रयच्छतश्च ॥ कZ_०३.१६.०६ ॥
દંડ, નિંદા/ધિક્કાર અથવા નુકસાનના ભયથી જો ‘દાન’ લેવાય કે અપાય, તો લેતા અને આપતા—બન્નેને ચોરીનો દંડ લાગશે.
Sutra 7
रोषदानं परहिंसायां राज्ञामुपरि दर्पदानं च ॥ कZ_०३.१६.०७ ॥
બીજાને હાનિ પહોંચાડવાના પ્રસંગે રોષથી કરાયેલું ‘દાન’, અને રાજા/સત્તા સામે દર્પથી કરાયેલું ‘દાન’—આ પણ દોષિત/અનુચિત છે.
Sutra 8
तत्रोत्तमो दण्डः ॥ कZ_०३.१६.०८ ॥
તે બાબતમાં ઉત્તમ (અર્થાત્ મહત્તમ) દંડ લાગુ કરવો.
Sutra 9
प्रातिभाव्यं दण्डशुल्कशेषमाक्षिकं सौरिकं च नाकामः पुत्रो दायादो वा रिक्थहरो दद्यात् । इति दत्तस्यानपाकर्म ॥ कZ_०३.१६.०९ ॥
જામીનદારીની જવાબદારીઓ, દંડ/શુલ્કની બાકી રકમ તથા આક્ષિક અને સૌરિક જેવા બાકીદારો—આ બધું પુત્ર, વારસ અથવા મિલકતનો વારસ તેની ઇચ્છા વિરુદ્ધ ચૂકવવા માટે બાધ્ય ન કરવો. આ ‘દત્તસ્યાનપાકર્મ’—અર્થાત્ આપેલું પાછું ન ખેંચવાનો નિયમ છે.
Sutra 10
अस्वामिविक्रयस्तु नष्टापहृतमासाद्य स्वामी धर्मस्थेन ग्राहयेत् ॥ कZ_०३.१६.१० ॥
અસ્વામી દ્વારા કરાયેલા વેચાણમાં, ખોવાયેલું અથવા ચોરાયેલું માલ મળ્યા પછી સાચો માલિક ધર્મસ્થ (ન્યાયાધિકારી) મારફતે તેને પાછું મેળવશે.
Sutra 11
देशकालातिपत्तौ वा स्वयं गृहीत्वोपहरेत् ॥ कZ_०३.१६.११ ॥
સ્થળ-કાળની મર્યાદાઓને કારણે (પરત મેળવવું) નિષ્ફળ થવાની શક્યતા હોય, તો તે પોતે જ પકડીને તેને પાછું લઈ શકે છે.
Sutra 12
धर्मस्थश्च स्वामिनमनुयुञ्जीत कुतस्ते लब्धमिति ॥ कZ_०३.१६.१२ ॥
અને ધર્મસ્થ (ન્યાયાધિકારી) ધારકને પૂછશે: ‘તું આ ક્યાંથી/કોણ પાસેથી મેળવ્યું?’
Sutra 13
स चेदाचारक्रमं दर्शयेत न विक्रेतारं तस्य द्रव्यस्यातिसर्गेण मुच्येत ॥ कZ_०३.१६.१३ ॥
જો તે (ધારક) મેળવવાની પ્રચલિત યોગ્ય પ્રક્રિયા બતાવી શકે, તો માત્ર તે માલ સોંપી દેવાથી જ તે મુક્ત નહીં થાય—(પરંતુ) તે માલના વેચનારનો પીછો/તપાસ કરાશે.
Sutra 14
विक्रेता चेद्दृश्येत मूल्यं स्तेयदण्डं च दद्यात् ॥ कZ_०३.१६.१४ ॥
વિક્રેતા મળી આવે તો, તેણે કિંમત (વળતર) તેમજ ચોરીનો દંડ—બન્ને ચૂકવવા જોઈએ.
Sutra 15
स चेदपसारमधिगच्छेदपसरेदापसारक्षयात् ॥ कZ_०३.१६.१५ ॥
જો તેને ખબર પડે કે વિકરેતા ફરાર થયો છે, તો પીછો કરવાની મુદત પૂરી થાય ત્યાં સુધી તેનો પીછો કરવો.
Sutra 16
क्षये मूल्यं स्तेयदण्डं च दद्यात् ॥ कZ_०३.१६.१६ ॥
આ મુદત પૂરી થયા પછી, તેણે કિંમત અને ચોરીનો દંડ—બન્ને ચૂકવવા જોઈએ.
Sutra 17
नाष्टिकश्च स्वकरणं कृत्वा नष्टप्रत्याहृतं लभेत ॥ कZ_०३.१६.१७ ॥
અને ખોટો દાવેદાર (નુકસાન નકારનાર/નુકસાનનું નાટક કરનાર) પોતે બનાવેલા પુરાવાથી ‘ખોવાયેલું’ કહીને પાછું મેળવેલી મિલકત મેળવી ન શકે.
Sutra 18
स्वकरणाभावे पञ्चबन्धो दण्डः ॥ कZ_०३.१६.१८ ॥
સ્વ-પ્રમાણ (સ્વકરણ) ન હોય તો પંચબંધ દંડ.
Sutra 19
तच्च द्रव्यं राजधर्म्यं स्यात् ॥ कZ_०३.१६.१९ ॥
તે સંપત્તિ રાજધર્મ મુજબ રાજ્યગ્રાહ્ય બનશે (અર્થાત્ રાજાના કાયદેસર દાવા હેઠળ આવશે)।
Sutra 20
नष्टापहृतमनिवेद्योत्कर्षतः स्वामिनः पूर्वः साहसदण्डः ॥ कZ_०३.१६.२० ॥
ખોવાયેલું અથવા ચોરાયેલું દ્રવ્ય જાણ ન કરાઈ અને લાભ માટે આગળ ચલાવાય/ખપાવાય તો માલિક પર પ્રથમ-શ્રેણીનો સાહસદંડ લાગશે।
Sutra 21
शुल्कस्थाने नष्टापहृतोत्पन्नं तिष्ठेत् ॥ कZ_०३.१६.२१ ॥
ખોવાયેલ, ચોરાયેલ અથવા મળેલ વસ્તુઓ શુલ્કસ્થાને (કસ્ટમ-હાઉસમાં) રાખવી જોઈએ।
Sutra 22
त्रिपक्षादूर्ध्वमनभिसारं राजा हरेत्स्वामी वा स्वकरणेन ॥ कZ_०३.१६.२२ ॥
ત્રણ પક્ષ (પખવાડિયા) પછી જો કોઈ દાવેદાર ન આવે, તો રાજા તેને લઈ શકે; અથવા માલિક સ્વ-ઓળખનો પુરાવો રજૂ કરીને તેને પાછું લઈ શકે।
Sutra 23
पञ्चपणिकं द्विपदरूपस्य निष्क्रयं दद्यात् चतुष्पणिकमेकखुरस्य द्विपणिकं गोमहिषस्य पादिकं क्षुद्रपशूनाम् ॥ कZ_०३.१६.२३ ॥
નિષ્ક્રય (મુક્તિદ્રવ્ય/વળતર) તરીકે: દ્વિપદરূপ (માનવ) માટે પાંચ પણ, એકખુર પશુ માટે ચાર પણ, ગાય અથવા મહિષ માટે બે પણ, અને નાના પશુઓ માટે એક પાદ આપવો જોઈએ।
Sutra 24
रत्नसारफल्गुकुप्यानां पञ्चकं शतं दद्यात् ॥ कZ_०३.१६.२४ ॥
રત્ન, સાર (બુલિયન/સાર), ફલ્ગુ (નાના મૂલ્યવાન) અને કુપ્ય (સામાન્ય/આધાર માલ) માટે તે પ્રતિ સો પાંચ (અર્થાત 5%) ચૂકવે.
Sutra 25
परचक्राटवीहृतं तु प्रत्यानीय राजा यथास्वं प्रयच्छेत् ॥ कZ_०३.१६.२५ ॥
શત્રુસેના અથવા અટવી (વનવાસી/લૂંટારુ) દ્વારા લઈ જવામાં આવેલી મિલકત પાછી મેળવી લાવ્યા પછી રાજાએ યોગ્ય હક મુજબ દરેકને પરત આપવી જોઈએ.
Sutra 26
चोरहृतमविद्यमानं स्वद्रव्येभ्यः प्रयच्छेत्प्रत्यानेतुमशक्तो वा ॥ कZ_०३.१६.२६ ॥
ચોરો દ્વારા ચોરાયેલી મિલકત ન મળે—અથવા તે પાછી લાવવામાં અસમર્થ હોય—તો તેણે પોતાના ખજાના/સંસાધનોમાંથી વળતર આપવું જોઈએ.
Sutra 27
स्वयं ग्राहेणाहृतं प्रत्यानीय तन्निष्क्रयं वा प्रयच्छेत् ॥ कZ_०३.१६.२७ ॥
જો તે રાજ્યની પોતાની પકડ/વસૂલાત એજન્સી દ્વારા જપ્ત કરાયેલું હોય, તો તેને પાછું મેળવી પરત આપવું જોઈએ; નહીંતર તેનું નિષ્ક્રય (મુક્તિદંડ/વળતર) ચૂકવવું જોઈએ.
Sutra 28
परविषयाद्वा विक्रमेणानीतं यथाप्रदिष्टं राज्ञा भुञ्जीत अन्यत्रार्यप्राणेभ्यो देवब्राह्मणतपस्विद्रव्येभ्यश्च । इत्यस्वामिविक्रयः ॥ कZ_०३.१६.२८ ॥
બીજા પ્રદેશમાંથી લાવવામાં આવેલી અથવા બળપ્રયોગથી મેળવેલી મિલકત રાજાએ જેમ નિર્દેશ આપ્યો હોય તેમ ભોગવી/ધારી શકાય; પરંતુ આર્યના પ્રાણ (સંરક્ષિત વ્યક્તિનું જીવન) અથવા દેવદ્રવ્ય/મંદિરની મિલકત, બ્રાહ્મણો તથા તપસ્વીઓની મિલકતના વિષયમાં નહીં. આ અಸ್ವામી-વિક્રય (માલિક ન હોય તે દ્વારા વેચાણ/હસ્તાંતરણ) અંગેનો નિયમ છે.
Sutra 29
स्वस्वामिसम्बन्धस्तु भोगानुवृत्तिरुच्छिन्नदेशानां यथास्वं द्रव्याणाम् ॥ कZ_०३.१६.२९ ॥
પોતાની મિલકત અંગે સ્વામિત્વનો સંબંધ સતત ભોગ/કબજાથી સ્થાપિત થાય છે. જ્યાં અધિકાર/દસ્તાવેજોની કડી તૂટી ગઈ હોય એવા પ્રદેશોની વસ્તુઓ તેમના-તેમના યોગ્ય માલિક અનુસાર ગણાશે.
Sutra 30
यत्स्वं द्रव्यमन्यैर्भुज्यमानं दश वर्षाण्युपेक्षेत हीयेतास्य अन्यत्र बालवृद्धव्याधितव्यसनिप्रोषितदेशत्यागराज्यविभ्रमेभ्यः ॥ कZ_०३.१६.३० ॥
જો કોઈ વ્યક્તિ અન્ય લોકો દ્વારા ભોગવાતી પોતાની મિલકતને દસ વર્ષ સુધી અવગણે, તો તેનો હક નષ્ટ થાય—પરંતુ નાબાલકપણું, વૃદ્ધાવસ્થા, રોગ, આપત્તિ/દુર્દશા, વિદેશમાં ગેરહાજરી, સ્થળત્યાગ, અથવા રાજ્યમાં ઉથલપાથલ/અવ્યવસ્થા કારણે થયેલી અવગણના હોય તો નહીં.
Sutra 31
विंशतिवर्षोपेक्षितमनवसितं वास्तु नानुयुञ्जीत ॥ कZ_०३.१६.३१ ॥
વીસ વર્ષ સુધી અવગણાયેલું, અનાવાસિત/અનિર્ધારિત વાસ્તુ (ઘરજગ્યા) અંગે દાવો કરીને કેસ ન કરવો જોઈએ.
Sutra 32
ज्ञातयः श्रोत्रियाः पाषण्डा वा राज्ञामसंनिधौ परवास्तुषु विवसन्तो न भोगेन हरेयुः उपनिधिमाधिं निधिं निक्षेपं स्त्रियं सीमानं राजश्रोत्रियद्रव्याणि च ॥ कZ_०३.१६.३२ ॥
રાજાની ગેરહાજરીમાં પરના વાસ્તુમાં રહેતા જ્ઞાતિ, શ્રોત્રિય અથવા પાષંડ માત્ર ભોગના બળે નીચેની બાબતો પર હક મેળવી શકતા નથી: ઉપનિધિ (સોંપેલી અમાનત), આધિ (ગિરવી/બંધક), નિધિ (પોતેલું ધન), નિક્ષેપ (સુરક્ષાર્થે જમા), સ્ત્રી (અભિભાવકત્વાધીન), સીમારેખા, તેમજ રાજા અને શ્રોત્રિયોની મિલકત.
Sutra 33
आश्रमिणः पाषण्डा वा महत्यवकाशे परस्परमबाधमाना वसेयुः ॥ कZ_०३.१६.३३ ॥
આશ્રમવાસીઓ અને પાષંડોએ પૂરતી વિશાળ જગ્યામાં, પરસ્પર અવરોધ ન થાય તેમ, વસવું જોઈએ.
Sutra 34
अल्पां बाधां सहेरन् ॥ कZ_०३.१६.३४ ॥
તેઓ નાની અડચણ/અસુવિધા સહન કરે.
Sutra 35
पूर्वागतो वा वासपर्यायं दद्यात् ॥ कZ_०३.१६.३५ ॥
અથવા જે પહેલાં આવ્યો હોય તે રહેવાની વારો/પર્યાય આપવો જોઈએ.
Sutra 36
अप्रदाता निरस्येत ॥ कZ_०३.१६.३६ ॥
જે આપવાનું નકારે તેને બહાર કાઢવો/દૂર કરવો જોઈએ.
Sutra 37
वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणामाचार्यशिष्यधर्मभ्रातृसमानतीर्थ्या रिक्थभाजः क्रमेण ॥ कZ_०३.१६.३७ ॥
વાનપ્રસ્થ, યતિ (ત્યાગી) અને બ્રહ્મચારી માટે સંપત્તિના વારસદાર ક્રમે—આચાર્ય, શિષ્ય, ધર્મ-ભ્રાતા અને સમાનતીર્થ્ય (એક જ ધાર્મિક પરંપરાનો) થાય છે.
Sutra 38
विवादपदेषु चैषां यावन्तः पणा दण्डास्तावती रात्रीः क्षपणाभिषेकाग्निकार्यमहाकच्छवर्धनानि राज्ञश्चरेयुः ॥ कZ_०३.१६.३८ ॥
અને તેમના વિવાદિત મામલાઓમાં, જેટલા પણનો દંડ નક્કી થાય, તેટલી જ રાતો તેઓ રાજાના નિર્દેશ મુજબ ક્ષપણ, અભિષેક, અગ્નિકાર્ય અને મહાકચ્છવર્ધન—આ વ્રત/વિધિઓ (પ્રાયશ્ચિત્ત) કરશે।
Sutra 39
अहिरण्यसुवर्णाः पाषढाः साधवः ॥ कZ_०३.१६.३९ ॥
આ પાષંડો (વિધર્મી/પંથીય તપસ્વી), ‘અહિરણ્ય-સુવર્ણ’ (અર્થાત્ સોનું-ધન ન રાખનારા સંન્યાસી) અને સાધુઓ (ધાર્મિક ભિક્ષુક) છે.
Sutra 40
ते यथास्वमुपवासव्रतैराराधयेयुः अन्यत्र पारुष्यस्तेयसाहससंग्रहणेभ्यः ॥ कZ_०३.१६.४० ॥
તેઓ પોતાના-પોતાના નિયમ મુજબ ઉપવાસ અને વ્રતોથી પ્રાયશ્ચિત્ત કરે—પરંતુ મારપીટ/હુમલો, ચોરી, હિંસક લૂંટ અને ગેરકાયદેસર સંગ્રહ/જમાખોરીના કેસોમાં નહીં (ત્યાં સામાન્ય દંડનિયમ લાગુ પડશે).
Sutra 41
तेषु यथोक्ता दण्डाः कार्याः ॥ कZ_०३.१६.४१ ॥
તેમના મામલામાં, (ઉપર) જણાવ્યા મુજબ દંડ અમલમાં મૂકવા જોઈએ.
Sutra 42
धर्मो ह्यधर्मोपहतः शास्तारं हन्त्युपेक्षितः ॥ कZ_०३.१६.४२च्द् ॥
કારણ કે ધર્મ અધર્મથી આઘાત પામી જો ઉપેક્ષિત રહે, તો તે શાસ્તા (દંડદાતા/શાસક) નો નાશ કરે છે.
Frequently Asked Questions
Secure title and predictable remedies reduce private retaliation and market fear; lawful gifting and disciplined sales practices increase commercial confidence, protect households from coercive extraction, and stabilize revenue through orderly fines rather than disorderly violence.
Coerced ‘fear-gifts’ trigger steya-daṇḍa for both receiver and giver; ‘anger-gifts’ aimed at harming others and ‘arrogance-gifts’ against kings attract the highest penalty (uttama-daṇḍa). In non-owner sales, if the seller is found, he pays the price (mūlya) and steya-daṇḍa; the judge interrogates provenance and orders restitution/return under due process.
Ask anything about Adhyaya 16 of the Arthashastra
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.