Adhyaya 10

Sutra 1

कर्मोदकमार्गमुचितं रुन्धतः कुर्वतोऽनुचितं वा पूर्वः साहसदण्डः सेतुकूपपुण्यस्थानचैत्यदेवायतनानि च परभूमौ निवेशयतः ॥ कZ_०३.१०.०१ ॥

કામના પાણી (સિંચાઈ/નિકાસ) માટેના યોગ્ય માર્ગને રોકે અથવા અયોગ્ય માર્ગ બનાવે તો પ્રથમ સાહસદંડ લાગુ પડે; તેમજ પરની જમીન પર બંધ, કૂવો, પુણ્યસ્થાન, ચૈત્ય (સ્મારક) અથવા દેવાલય સ્થાપે તેને પણ એ જ દંડ થાય।

Sutra 2

पूर्वानुवृत्तं धर्मसेतुमाधानं विक्रयं वा नयतो नाययतो वा मध्यमः साहसदण्डः श्रोतृऋणामुत्तमः अन्यत्र भग्नोत्सृष्टात् ॥ कZ_०३.१०.०२ ॥

પૂર્વથી સ્થાપિત અને પરંપરાગત ‘ધર્મસેતુ’ (કાયદેસર/જાહેર રીતે માન્ય બંધ અથવા જળ-અધિકાર વ્યવસ્થા)ને વાળવું અથવા તેને પુનઃસ્થાપિત ન કરવું, તેમજ તેને અયોગ્ય રીતે ગીરો રાખવું અથવા વેચવું—આ માટે મધ્યમ સાહસદંડ લાગુ પડે છે. શ્રોત્રિય (વિશેષ દાન) જમીનના મામલામાં ઉત્તમ દંડ લાગુ પડે છે—પરંતુ રચના તૂટી ગઈ હોય અથવા ત્યજાઈ ગઈ હોય તો અપવાદ।

Sutra 3

स्वाम्यभावे ग्रामाः पुण्यशीला वा प्रतिकुर्युः ॥ कZ_०३.१०.०३ ॥

માલિક ન હોય તો ગામો (સમૂહરૂપે) અથવા પુણ્યશીલ/ધર્મપરાયણ વ્યક્તિઓ પ્રતિઉપકારનું કર્તવ્ય (જાળવણી/મરામત/વળતર) નિભાવશે।

Sutra 4

पथिप्रमाणं दुर्गनिवेशे व्याख्यातम् ॥ कZ_०३.१०.०४ ॥

માર્ગોના માન-પરિમાણ દુર્ગનિવેશ (કિલ્લાની સ્થાપના) વિભાગમાં સમજાવ્યા છે।

Sutra 5

क्षुद्रपशुमनुष्यपथं रुन्धतो द्वादशपणो दण्डः महापशुपथं चतुर्विंशतिपणः हस्तिक्षेत्रपथं चतुष्पञ्चाशत्पणः सेतुवनपथं षट्शतः श्मशानग्रामपथं द्विशतः द्रोणमुखपथं पञ्चशतः स्थानीयराष्ट्रविवीतपथं साहस्रः ॥ कZ_०३.१०.०५ ॥

ક્ષુદ્ર પશુ-માનવ માર્ગ અટકાવવાથી 12 પણ દંડ; મહાપશુ માર્ગ માટે 24; હાથી/ક્ષેત્ર માર્ગ માટે 54; સેતુ/વન માર્ગ માટે 600; શ્મશાન અથવા ગ્રામ માર્ગ માટે 200; દ્રોણમુખ માર્ગ માટે 500; અને સ્થાનીય, રાજ્ય અથવા વિવીત (સીમાવર્તી) માર્ગ માટે 1000 (પણ) દંડ।

Sutra 6

अतिकर्षणे चैषां दण्डचतुर्था दण्डाः ॥ कZ_०३.१०.०६ ॥

તેઓ નિર્ધારિત મર્યાદા કરતાં વધુ (અતિકર્ષણ) કરે તો ચોથા દરજ્જાનો દંડ (દંડચતુર્થ) લાગુ પડે છે.

Sutra 7

कर्षणे पूर्वोक्ताः ॥ कZ_०३.१०.०७ ॥

(સામાન્ય) હળ ચલાવવું/ખેતી માટે દંડ/નિયમો અગાઉ જણાવ્યા મુજબ જ છે.

Sutra 8

क्षेत्रिकस्याक्षिपतः क्षेत्रमुपवासस्य वा त्यजतो बीजकाले द्वादशपणो दण्डः अन्यत्र दोषोपनिपाताविषह्येभ्यः ॥ कZ_०३.१०.०८ ॥

જો કોઈ ખેડૂત વાવણી ન કરે/ખેતરની અવગણના કરે, અથવા સેવા/ભરણપોષણના બદલે ખેતર ધરાવનાર (ઉપવાસધારી) વાવણીના સમયે ખેતર છોડે, તો બાર પણનો દંડ—પરંતુ અનિવાર્ય આપત્તિ અથવા અસહ્ય દુર્ભાગ્યને કારણે હોય તો અપવાદ.

Sutra 9

करदाः करदेष्वाधानं विक्रयं वा कुर्युः ब्रह्मदेयिका ब्रह्मदेयिकेषु ॥ कZ_०३.१०.०९ ॥

કરદ-ધારકો ગીરો/બંધક અથવા વેચાણ માત્ર કરદ-ધારકો વચ્ચે જ કરે; બ્રહ્મદેય-ધારકો (બ્રહ્મદેય જમીનના) માત્ર બ્રહ્મદેય-ધારકો વચ્ચે જ.

Sutra 10

अन्यथा पूर्वः साहसदण्डः ॥ कZ_०३.१०.१० ॥

નહીંતર (નિયમ વિરુદ્ધ થાય તો) અગાઉ જણાવેલ/લાગુ સાહસ-દંડ લાગુ પડશે.

Sutra 11

करदस्य वाकरदग्रामं प्रविशतः ॥ कZ_०३.१०.११ ॥

કરદ (અથવા અકરદ) અકરદ ગામમાં પ્રવેશ કરે ત્યારે…

Sutra 12

करदं तु प्रविशतः सर्वद्रव्येषु प्राकाम्यं स्यात् अन्यत्रागारात् ॥ कZ_०३.१०.१२ ॥

પરંતુ જ્યારે કરદ (કર ચૂકવનાર) એવો ગામમાં પ્રવેશે, ત્યારે ઘર/નિવાસ સિવાય સર્વ દ્રવ્યોમાં તેને જરૂર મુજબ સ્વેચ્છાએ વ્યવહાર/પ્રાપ્તિ કરવાની છૂટ હોવી જોઈએ.

Sutra 13

तदप्यस्मै दद्यात् ॥ कZ_०३.१०.१३ ॥

તે પણ (અર્થાત્ રહેવા/નિવાસની વ્યવસ્થા) તેને આપવી જોઈએ.

Sutra 14

अनादेयमकृषतोऽन्यः पञ्चवर्षाण्युपभुज्य प्रयासनिष्क्रयेण दद्यात् ॥ कZ_०३.१०.१४ ॥

જે અન્યથા હસ્તાંતરયોગ્ય નથી, તેને કોઈ ખેતી ન કરે તો બીજો વ્યક્તિ તેને પાંચ વર્ષ સુધી ભોગવી/વાપરી શકે; અને પછી કરેલા શ્રમ/પ્રયાસના વળતરરૂપે વળતર ચૂકવીને (મૂળ હકદારને) તે નિપટાવી/પરત આપવું જોઈએ.

Sutra 15

अकरदाः परत्र वसन्तो भोगमुपजीवेयुः ॥ कZ_०३.१०.१५ ॥

અકરદો (જે કરદ નથી), અન્યત્ર વસતા હોવા છતાં, (પોતાના હકના) ભોગ/ઉત્પાદનથી જીવનનિર્વાહ કરી શકે.

Sutra 16

ग्रामार्थेन ग्रामिकं व्रजन्तमुपवासाः पर्यायेणानुगच्छेयुः ॥ कZ_०३.१०.१६ ॥

ગામના કામે ગ્રામિક (ગામમુખિયા) બહાર જાય ત્યારે, ગામના રહેવાસી ગૃહસ્થો (ઉપવાસાઃ) વારો ફેરવીને તેની સાથે જાય।

Sutra 17

अननुगच्छन्तः पणार्धपणिकं योजनं दद्युः ॥ कZ_०३.१०.१७ ॥

જે (જરૂર મુજબ) સાથે નથી જતા, તેમણે પ્રતિ યોજન દોઢ પણ દંડ ચૂકવવો.

Sutra 18

ग्रामिकस्य ग्रामादस्तेनपारदारिकं निरस्यतश्चतुर्विंशतिपणो दण्डः ग्रामस्योत्तमः ॥ कZ_०३.१०.१८ ॥

ગ્રામિક ગામમાંથી ચોર અથવા પરસ્ત્રીગામી (વ્યભિચારી) ને કાઢી મૂકે તો, જે તે નિષ્કાસનનો ભંગ/અવમાન કરે તેને ગામ-સ્તરનો સર્વોચ્ચ દંડ ચોવીસ પણ છે.

Sutra 19

निरस्तस्य प्रवेशो ह्यभिगमेन व्याख्यातः ॥ कZ_०३.१०.१९ ॥

નિષ્કાસિત વ્યક્તિનો પુનઃ પ્રવેશ ‘અભિગમ’ (અનધિકૃત પ્રવેશ)ના નિયમ હેઠળ ગણાશે.

Sutra 20

स्तम्भैः समन्ततो ग्रामाद्धनुःशतापकृष्टमुपसालं कारयेत् ॥ कZ_०३.१०.२० ॥

ગામની આસપાસ, સો ધનુષના અંતરે, થાંભલાઓથી બહારનું ઘેરાવ/વાડ (ઉપસાલ) બનાવડાવવું.

Sutra 21

पशुप्रचारार्थं विवीतमालवनेनोपजीवेयुः ॥ कZ_०३.१०.२१ ॥

પશુચરાણ માટે લોકો નિર્ધારિત ચરાગાહ (વિવીત) અને તેની સાથે લાગેલું વન/ઉપવન વિસ્તાર (આલવન) નો ઉપયોગ કરે.

Sutra 22

विवीतं भक्षयित्वापसृतानामुष्ट्रमहिषाणां पादिकं रूपं गृह्णीयुः गवाश्वखराणां चार्धपादिकं क्षुद्रपशूनां षोडशभागिकम् ॥ कZ_०३.१०.२२ ॥

જો પશુઓ વિવીતમાં ચરીને પછી ત્યાંથી દૂર થઈ જાય, તો લેવો વસૂલ કરવો: ઊંટ અને ભેંસ માટે ચોથો ભાગ; ગાય, ઘોડા અને ગધેડા માટે આઠમો ભાગ; અને નાના પશુઓ માટે સોળમો ભાગ।

Sutra 23

भक्षयित्वा निषण्णानामेत एव द्विगुणा दण्डाः परिवसतां चतुर्गुणाः ॥ कZ_०३.१०.२३ ॥

ચરી લીધા પછી પશુઓ ત્યાં જ બેઠા રહે તો એ જ દંડ બમણા થશે; અને જો તેઓ ત્યાં ડેરો નાખીને રહે, તો દંડ ચારગણા થશે।

Sutra 24

ग्रामदेववृषा वानिर्दशाहा वा धेनुरुक्षाणो गोवृषाश्चादण्ड्याः ॥ कZ_०३.१०.२४ ॥

ગ્રામદેવતાને અર્પિત ગામના બળદો, અથવા ‘નિર્દિશાહ’ (અનિયોજિત/માલિકવિહિન) જાહેર કરાયેલા પશુઓ, તેમજ ગાયો, ઉક્ષાણ (બળદ) અને વૃષભ—આને દંડ લાગશે નહીં।

Sutra 25

सस्यभक्षणे सस्योपघातं निष्पत्तितः परिसंख्याय द्विगुणं दापयेत् ॥ कZ_०३.१०.२५ ॥

પાક ખાવાના કેસમાં, અપેક્ષિત ઉપજ (નિષ્પત્તિ) મુજબ પાકના નુકસાનનું મૂલ્યાંકન કરીને દોષિત પાસેથી તેનું બમણું ભરાવવું।

Sutra 26

स्वामिनश्चानिवेद्य चारयतो द्वादशपणो दण्दः प्रमुञ्चतश्चतुर्विंशतिपणः ॥ कZ_०३.१०.२६ ॥

માલિકને જાણ કર્યા વિના (પશુઓને) હાંકવા/ચરાવવા બદલ બાર પણનો દંડ; અને તેમને છોડવા/છૂટા મુકવા બદલ ચોવીસ પણનો દંડ.

Sutra 27

पालिनामर्धदण्डाः ॥ कZ_०३.१०.२७ ॥

પાલિન (રક્ષક/દેખરેખ કરનાર) માટે દંડ અડધો રહેશે.

Sutra 28

तदेव षण्डभक्षणे कुर्यात् ॥ कZ_०३.१०.२८ ॥

ષંડ (બળદ/ખસી કરેલો બળદ) ચરીને/ખાઈને નુકસાન કરે તો પણ એ જ (દંડનિયમ) લાગુ કરવો.

Sutra 29

वाटभेदे द्विगुणः वेश्मखलवलयगतानां च धान्यानां भक्षणे ॥ कZ_०३.१०.२९ ॥

વાટ (વાડ/ઘેરો) તોડવામાં દંડ બમણો; તેમજ ઘર, ખલિહાન અથવા વલય (સંગ્રહ-ઘેરો)માં રાખેલા ધાન્યનું ભક્ષણ કરવાથી પણ.

Sutra 30

हिंसाप्रतीकारं कुर्यात् ॥ कZ_०३.१०.३० ॥

હિંસા/નુકસાન માટે પ્રતિકાર (વળતર/ઉપચારાત્મક પ્રતિદાન) કરવો.

Sutra 31

अभयवनमृगाः परिगृहीता वा भक्षयन्तः स्वामिनो निवेद्य यथावध्यास्तथा प्रतिषेद्धव्याः ॥ कZ_०३.१०.३१ ॥

અભયવનના મૃગો—અથવા પરિગૃહીત (કસ્ટડીમાં) રહેલા—જો ભક્ષણ કરીને નુકસાન કરે, તો માલિકને જાણ કરીને, જેમ વધ્ય (મારવા યોગ્ય) હોય તેમ જ તેમને રોકવા જોઈએ.

Sutra 32

पशवो रश्मिप्रतोदाभ्यां वारयितव्याः ॥ कZ_०३.१०.३२ ॥

પશુઓને દોરડા અને પ્રતોદ (ચાબુક/અંકુશ) વડે રોકવા જોઈએ।

Sutra 33

तेषामन्यथा हिंसायां दण्डपारुष्यदण्डाः ॥ कZ_०३.१०.३३ ॥

તેમને રોકતી વખતે જો અયોગ્ય રીતે ઇજા થાય, તો હુમલો/ક્રૂરતા માટેના દંડ લાગુ પડશે।

Sutra 34

प्रार्थयमाना दृष्टापराधा वा सर्वोपायैर्नियन्तव्याः । इति क्षेत्रपथहिंसा ॥ कZ_०३.१०.३४ ॥

તેઓ દયા માટે વિનંતી કરતા હોય કે દેખીતા ગુનામાં પકડાયા હોય—બધા ઉપાયોથી તેમને નિયંત્રિત કરવાના. આમ ખેતર અને માર્ગહિંસા (વિભાગ) પૂર્ણ।

Sutra 35

कर्षकस्य ग्राममभ्युपेत्याकुर्वतो ग्राम एवात्ययं हरेत् ॥ कZ_०३.१०.३५ ॥

ગામ પ્રત્યેની જવાબદારી સ્વીકારીને પણ જે ખેડૂત તે ન કરે, તેની પાસેથી ‘અત્યય’ (દંડ/બાકી) ગામે જ વસૂલ કરવો।

Sutra 36

कर्माकरणे कर्मवेतनद्विगुणम् हिरण्यादाने प्रत्यंशद्विगुणम् भक्ष्यपेयादाने च प्रहवणेषु द्विगुणमंशं दद्यात् ॥ कZ_०३.१०.३६ ॥

સોંપાયેલું કામ ન કર્યે કામવેતનનું બમણું (દંડ/વળતર) ચૂકવવું. રોકડ (હિરણ્ય) લેતાં લીધેલી રકમનું બમણું પરત આપવું. ખોરાક-પેય લેતાં—ખાસ કરીને જાહેર વિતરણ/ભોજન (પ્રહવણ) પ્રસંગે—બમણો હિસ્સો ચૂકવવો.

Sutra 37

प्रेक्षायामनंशदः सस्वजनो न प्रेक्षेत ॥ कZ_०३.१०.३७ ॥

તપાસ/હિસાબ-ચકાસણી (પ્રેક્ષા)માં જેનો કોઈ હિસ્સો/હિત ન હોય અને પોતાના સ્વજન/નજીકના સગાં—તેઓ તપાસકર્તા ન બનવા જોઈએ।

Sutra 38

प्रच्छन्नश्रवणेक्षणे च सर्वहिते च कर्मणि निग्रहेण द्विगुणमंशं दद्यात् ॥ कZ_०३.१०.३८ ॥

છુપાઈને સાંભળવા-જોયા માટે અને સર્વહિતના કાર્યમાં દુર્વ્યવહાર રોકવા માટે (કર્તાને) દ્વિગુણો હિસ્સો (ઇનામ) આપવો જોઈએ।

Sutra 39

सर्वहितमेकस्य ब्रुवतः कुर्युराज्ञाम् ॥ कZ_०३.१०.३९ ॥

જો એક વ્યક્તિ પણ સર્વહિતની વાત કહે, તો સભાએ તેને આજ્ઞા/નિર્ણય તરીકે સ્વીકારવી જોઈએ।

Sutra 40

अकरणे द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०३.१०.४० ॥

કામ ન કરવાથી બાર પણનો દંડ છે।

Sutra 41

तं चेत्सम्भूय वा हन्युः पृथगेषामपराधद्विगुणो दण्डः ॥ कZ_०३.१०.४१ ॥

જો તેઓ મળીને તેને મારી નાખે, તો તેમામાંથી દરેક પર—પોતપોતાના અપરાધ મુજબ—દ્વિગુણો દંડ થશે।

Sutra 42

उपहन्तृषु विशिष्टः ॥ कZ_०३.१०.४२ ॥

આક્રમણકારોમાં જે મુખ્ય/વધુ દોષી હોય, તેને અલગ રીતે (વધુ કડક રીતે) દંડિત કરવો।

Sutra 43

ब्राह्मणश्चैषां ज्यैष्ठ्यं नियम्येत ॥ कZ_०३.१०.४३ ॥

તેમામાં બ્રાહ્મણનું જ્યેષ્ઠત્વ/પ્રાધાન્ય નિયમથી નક્કી/માન્ય કરવું।

Sutra 44

प्रहवणेषु चैषां ब्राह्मणा नाकामाः कुर्युः अंशं च लभेरन् ॥ कZ_०३.१०.४४ ॥

અને તેમના પ્રહવણ (જાહેર વહેંચણી/ભોજન) સમયે બ્રાહ્મણોને અનિચ્છાએ કામ કરવા મજબૂર ન કરવું; અને તેમને હિસ્સો પણ મળવો જોઈએ।

Sutra 45

तेन देशजातिकुलसंघानां समयस्यानपाकर्म व्याख्यातम् ॥ कZ_०३.१०.४५ ॥

આથી દેશ, જાતિ, કુલ અને સંઘોના સમય (પરંપરાગત કરાર/રીત)ના અનપાકર્મ (અપાલન/ઉલ્લંઘન ન કરવું) સંબંધિત નિયમો સમજાવવામાં આવ્યા છે।

Sutra 46

ग्रामशोभाश्च रक्षाश्च तेषां प्रियहितं चरेत् ॥ कZ_०३.१०.४६च्द् ॥

તે ગામની સમૃદ્ધિ/સુવિધાઓ અને રક્ષણ વધારશે, અને ત્યાંના નિવાસીઓ માટે જે પ્રિય તથા હિતકારક હોય તે જ કરશે.