Adhyaya 15
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by turning administration into a measurable machine. Chapter 2.15 defines the Koṣṭhāgārādhyakṣa’s domain: not merely warehousing grain, but governing the entire fiscal-physical interface where agricultural output becomes state power. By classifying inflows (sīta, rāṣṭra dues), market operations (state purchase/sale, exchange, requisition/loan), processing activities (milling, fermenting, oil-pressing, sugarcane and alkali work), and exceptional categories (lost/forgotten stock, residuals, waste, and accounting adjustments), Kauṭilya constructs an auditable ontology. The chapter’s pragmatic objective is to secure Kośa through controlled circulation: every transformation of commodity (raw grain to flour, oil, alkali, salt) is made legible to the state. This legibility enables provisioning of army and fort, stabilizes prices, and funds coercion and diplomacy. In the Saptāṅga body, the granary is the stomach and bloodstream of the realm; this chapter gives it nerves—definitions, measures, and accountability—so the conqueror can expand without fiscal anemia.
Sutras
Sutra 1
कोष्ठागाराध्यक्षः सीताराष्ट्रक्रयिमपरिवर्तकप्रामित्यकापमित्यकसंहनिकान्यजातव्ययप्रत्यायोपस्थानान्युपलभेत् ॥ कZ_०२.१५.०१ ॥
કોષ્ઠાગારાધ્યક્ષે નીચેનું હિસાબ રાખીને ચકાસવું જોઈએ: સીતા (રાજકીય જમીનો)માંથી આવક/પ્રાપ્તીઓ, રાજ્યની આવક, ખરીદીથી આવેલો જથ્થો, વિનિમય/પરિવર્તન વ્યવહારો, માગણી/ઋણ આધારિત મળેલું અનાજ (પ્રામિત્યક), ઓછું માપ/ઓછું વજન જેવી ગેરરીતિથી મળેલું (પકડી પાડવાનું) અનાજ (આપમિત્યક), સંકલિત/એકત્રિત જથ્થો (સંહનિક), અન્ય પ્રાપ્તીઓ, ખર્ચ, વસૂલાત/સમાધાન (પ્રત્યાય), અને હાથમાં રહેલો બાકી જથ્થો/સ્થિતિ (ઉપસ્થાન)।
Sutra 2
सीताध्यक्षोपनीतः सस्यवर्णकः सीता ॥ कZ_०२.१५.०२ ॥
‘સીતા’ એટલે સીતાધ્યક્ષ (રાજકીય જમીનોના અધ્યક્ષ) દ્વારા સોંપાયેલ/પુરવાયેલ પ્રકારવાર વર્ગીકૃત અનાજ-ઉત્પાદ।
Sutra 3
पिण्डकरः षड्भागः सेनाभक्तं बलिः कर उत्सङ्गः पार्श्वं पारिहीणिकमौपायनिकं कौष्ठेयकं च राष्ट्रम् ॥ कZ_०२.१५.०३ ॥
‘રાષ્ટ્ર’ (રાજ્યની આવક) માં— પિણ્ડકર (એકમુષ્ટ કર), ષડ્ભાગ (ઉપજનો છઠ્ઠો ભાગ), સેનાભક્ત (સેનાના રેશન/ભોજન માટેની વસૂલાત), બલિ (ઉપકર/ખિરાજ), કર (કર), ઉત્સંગ (વધારાની વસૂલાત), પારશ્વ (પાર્શ્વ-લેવી), પારિહીણિક (બાકી/ઘાટાની વસૂલાત), ઔપાયનિક (ભેટ/અર્પણમાંથી આવક) અને કૌષ્ઠેયક (કોષ્ઠ/ગોદામ સંબંધિત દેય) સમાવેશ થાય છે.
Sutra 4
धान्यमूल्यं कोशनिर्हारः प्रयोगप्रत्यादानं च क्रयिमम् ॥ कZ_०२.१५.०४ ॥
‘ક્રયિમ’ (ખરીદી-આધારિત જથ્થો) માં— ધાન્યમૂલ્ય (કિંમત આપી ખરીદેલું અનાજ), તે ખરીદી માટે કોષમાંથી કરાયેલ ખર્ચ/નિકાસ (કોશનિર્હાર), અને ઉપયોગ માટે આગોતરું આપેલા માલની ઇશ્યૂ તથા તેનો પરત-સોંપણ/સમાધાન (પ્રયોગ-પ્રત્યાદાન) આવે છે.
Sutra 5
सस्यवर्णानामर्घान्तरेण विनिमयः परिवर्तकः ॥ कZ_०२.१५.०५ ॥
‘પરિવર્તક’ એટલે— એક પ્રકારના અનાજનો બીજા પ્રકારના અનાજ સાથે વિનિમય, કિંમત/દરના તફાવતને ધ્યાનમાં રાખીને।
Sutra 6
सस्ययाचनमन्यतः प्रामित्यकम् ॥ कZ_०२.१५.०६ ॥
‘પ્રામિત્યક’ એટલે— અનાજને અન્ય સ્ત્રોત/પ્રદેશમાંથી વિનંતી/માંગણી કરીને મેળવવું।
Sutra 7
तदेव प्रतिदानार्थमापमित्यकम् ॥ कZ_०२.१५.०७ ॥
પ્રતિદાન (પરત આપવું/વળતર) માટે એ જ (પરિમાણ/માપ) ધોરણ તરીકે લેવાય; તેને ‘આપમ/ઇત્યક’ કહે છે.
Sutra 8
कुट्टकरोचकसक्तुशुक्तपिष्टकर्म तज्जीवनेषु तैलपीडनमौद्रचाक्रिकेष्विक्षूणां च क्षारकर्म संहनिका ॥ कZ_०२.१५.०८ ॥
જેઓની આજીવિકા કૂટવું, ચમકાવવું/રોચન કરવું, સત્તુ/લોટ તૈયાર કરવો, ખાટું/કિણ્વન કરવું અને પેસ્ટ બનાવવું જેવી પ્રક્રિયાઓમાં છે, તેમના માટે તેલ પેરવું જેવી કામગીરી પણ આવે છે; તેમજ ‘ઔદ્ર-ચાક્રિક’ સ્થાપનોમાં શેરડીનું ક્ષાર/શર્કરા-સંબંધિત પ્રોસેસિંગ પણ. આ બધું ‘સંહનિકા’ (સમેકિત શીર્ષક/અનુસૂચિ) હેઠળ ગણાય છે.
Sutra 9
नष्टप्रस्मृतादिरन्यजातः ॥ कZ_०२.१५.०९ ॥
‘નષ્ટ’ (ખોવાયેલ), ‘પ્રસ્મૃત’ (ભૂલાયેલ/છૂટી ગયેલ) વગેરે તરીકે નોંધાયેલ વસ્તુઓ ‘અન્યजात’ ગણાય—અર્થાત અન્ય કારણોથી ઊભી થયેલી વિસંગતિઓ.
Sutra 10
विक्षेपव्याधितान्तरारम्भशेषं च व्ययप्रत्यायः ॥ कZ_०२.१५.१० ॥
વિક્ષેપ/ગબન, બીમારી, કામમાં વિક્ષેપ/અટકાવ, અને અધૂરું બાકી કામ—આ કારણે થયેલી ઘટને ‘વ્યય-પ્રત્યાય’ હેઠળ ગણવી; એટલે કારણ દર્શાવી ખર્ચ/નુકસાન તરીકે હિસાબ કરવો.
Sutra 11
तुलामानान्तरं हस्तपूरणमुत्करो व्याजी पर्युषितं प्रार्जितं चोपस्थानम् । इति ॥ कZ_०२.१५.११ ॥
તોલ/માપમાં ફરક, ‘હાથ-ભરાઈ’ (હાથથી ચોરીથી વધારે/ઓછું કરવું), ઢગલો કરવો, ભેળસેળ/છલ-વ્યવહાર, બાસી માલ, અને છુપાવીને સંગ્રહ કરવો—આ બધું ‘ઉપસ્થાન’ (અનિયમિત હેરફેર) છે. ઇતિ.
Sutra 12
धान्यस्नेहक्षारलवणानां धान्यकल्पं सीताध्यक्षे वक्ष्यामः ॥ कZ_०२.१५.१२ ॥
ધાન્ય, તેલ/સ્નેહ, ક્ષાર-ઉત્પાદ અને લવણ—આ બધાની ‘ધાન્ય-કલ્પ’ (અનાજના મોડેલ પરની પ્રક્રિયા) અમે ‘સીતાધ્યક્ષ’ (કૃષિ-અધીક્ષક) વિભાગમાં સમજાવીશું.
Sutra 13
सर्पिस्तैलवसामज्जानः स्नेहाः ॥ कZ_०२.१५.१३ ॥
ઘી, તેલ, ચરબી અને મજ્જા—આને ‘સ્નેહાઃ’ (તેલિયા/ચરબીયુક્ત પદાર્થો) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે।
Sutra 14
फाणितगुडमत्स्यण्डिकाखण्डशर्कराः क्षारवर्गः ॥ कZ_०२.१५.१४ ॥
ફાણિત (મોલેસિસ/ઘાટો શીરો), ગોળ, મત્સ્યંડિકા (સ્ફટિક ખાંડ), ખંડ (ખાંડ/લોફ શુગર) અને શર્કરા (દાણેદાર ખાંડ)—આ ‘ક્ષાર-વર્ગ’ (ક્ષારીય/ખાંડ સમૂહ)માં આવે છે।
Sutra 15
सैन्धवसामुद्रबिडयवक्षारसौवर्चलोद्भेदजा लवणवर्गः ॥ कZ_०२.१५.१५ ॥
સૈંધવ (પથ્થર મીઠું), સામુદ્ર (સમુદ્રી મીઠું), બિડ મીઠું, યવ-ક્ષાર (ક્ષારીય મીઠું), સૌવર્ચલ મીઠું અને ઉદ્ભેદજ (ભૂમિજન્ય) મીઠાં—આ ‘લવણ-વર્ગ’ (મીઠાંનો સમૂહ) બને છે।
Sutra 16
क्षौद्रं मार्द्वीकं च मधु ॥ कZ_०२.१५.१६ ॥
ક્ષૌદ્ર (મધ) અને માર্দ્વીક (દ્રાક્ષ-મદિરા)—આ ‘મધુ’ (મધ/માદક વર્ગ)માં આવે છે।
Sutra 17
इक्षुरसगुडमधुफाणितजाम्बवपनसानामन्यतमो मेषशृङ्गीपिप्पलीक्वाथाभिषुतो मासिकः षाण्मासिकः सांवत्सरिको वा चिद्भिटोर्वारुकेक्षुकाण्डाम्रफलामलकावसुतः शुद्धो वा शुक्तवर्गः ॥ कZ_०२.१५.१७ ॥
‘શુક્ત-વર્ગ’માં સમાવેશ થાય છે: શેરડીનો રસ, ગોળ, મધ, ફાણિત (મોલાસિસ), જાંબુ (જામુન) અથવા ફણસ—એમાંથી કોઈ એકથી બનાવેલું કિણ્વિત પેય; જેમાં મેષશૃંગી અને પિપ્પલીના ક્વાથનો સંયોગ હોય; જે એક મહિનો, છ મહિના અથવા એક વર્ષ સુધી પરિપક્વ કરેલું હોય; તેમજ ચિદ્ભિટા, વારુક, શેરડીનો કાંડ, કેરીનું ફળ, આમળક (આવળા)માંથી બનેલું અથવા શુદ્ધ કિણ્વનથી ઉત્પન્ન થયેલું વિનેગર/ખાટું કિણ્વિત દ્રવ્ય।
Sutra 18
वृक्षाम्लकरमर्दाम्रविदलामलकमातुलुङ्गकोलबदरसौवीरकपरूषकादिः फलाम्लवर्गः ॥ कZ_०२.१५.१८ ॥
‘ફળ-ખાટું’ વર્ગ (ફલામ્લ-વર્ગ) માં વૃક્ષામ્લ વગેરે આવે છે—કરમર્દ, કેરી, વિદલ, આમળક, માતુલુંગ (સિટ્રોન), કોલ (જુજુબ), બદર, સૌવીરક, પરૂષક વગેરે।
Sutra 19
दधिधान्याम्लादिर्द्रवाम्लवर्गः ॥ कZ_०२.१५.१९ ॥
દહીં, ધાન્યામ્લ (ફર્મેન્ટ કરેલું અનાજ-ખાટું) વગેરે દ્રવો ‘દ્રવ-ખાટું’ વર્ગ (દ્રવામ્લ-વર્ગ) છે।
Sutra 20
पिप्पलीमरिचशृङ्गिबेराजाजीकिराततिक्तगौरसर्षपकुस्तुम्बुरुचोरकदमनकमरुवकशिग्रुकाण्डादिः कटुकवर्गः ॥ कZ_०२.१५.२० ॥
‘તીખું/મસાલા’ વર્ગ (કટુક-વર્ગ) માં પિપ્પલી, મરીચ (કાળી મરી), શૃંગી, બેર (આદુ), અજાજી, કિરાત-તિક્ત, ગૌર-સર્ષપ (સફેદ રાઈ), કુસ્તુમ્બુરુ (ધાણા), ચોરક, દમનક, મરુવક, શિગ્રુ-કાંડ (સરગવાના ડાંઠ) વગેરે આવે છે।
Sutra 21
शुष्कमत्स्यमांसकन्दमूलफलशाकादि च शाकवर्गः ॥ कZ_०२.१५.२१ ॥
‘શાક/રસદ’ વર્ગ (શાક-વર્ગ) માં સુકવેલી માછલી, સુકવેલું માંસ, કંદ, મૂળ, ફળ, શાકભાજી વગેરે આવે છે।
Sutra 22
ततोऽर्धमापदर्थं जानपदानां स्थापयेदर्धमुपयुञ्जीत ॥ कZ_०२.१५.२२ ॥
આ પુરવઠામાંથી અડધો ભાગ જનપદ (ગ્રામ્ય પ્રદેશ) માટે આપત્તિ-રિઝર્વ તરીકે રાખવો અને બાકી અડધો ભાગ વર્તમાન જરૂરિયાત માટે વાપરવો।
Sutra 23
नवेन चानवं शोधयेत् ॥ कZ_०२.१५.२३ ॥
નવા જથ્થાથી જૂના જથ્થાને સાફ (ફેરવી/બદલી) કરવો જોઈએ.
Sutra 24
क्षुण्णघृष्टपिष्टभृष्टानामार्द्रशुष्कसिद्धानां च धान्यानां वृद्धिक्षयप्रमाणानि प्रत्यक्षीकुर्वीत ॥ कZ_०२.१५.२४ ॥
કુચડેલા, ઘસીને/સાફ કરેલા, પીસેલા અથવા શેકેલા; તેમજ ભીના, સૂકા અથવા રાંધેલા/પ્રોસેસ કરેલા—એવા ધાન્યોમાં વધારો-ઘટ (લાભ-હાનિ)ના ધોરણોનું તે પ્રત્યક્ષ નિરીક્ષણ અને માપ દ્વારા ચકાસણું કરે.
Sutra 25
कोद्रवव्रीहीणामर्धं सारः शालीनामर्धभागोनः त्रिभागोनो वरकाणाम् ॥ कZ_०२.१५.२५ ॥
કોદ્રવ અને સામાન્ય ચોખા (વ્રીહિ)માં સાર (પુનઃપ્રાપ્ય મુખ્ય ઉપજ) અડધો; શાલીમાં અડધાથી એક ભાગ ઓછો; અને વરકામાં એક-તૃતીયાંશ ઓછો.
Sutra 26
प्रियङ्गूणामर्धं सारो नवभागवृद्धिश्च ॥ कZ_०२.१५.२६ ॥
પ્રિયંગુમાં સાર અડધો છે, અને નવભાગ (એક-નવમांश) મુજબ વધારો પણ થાય છે.
Sutra 27
उदारकस्तुल्यः यवा गोधूमाश्च क्षुण्णाः तिला यवा मुद्गमाषाश्च घृष्टाः ॥ कZ_०२.१५.२७ ॥
કુટેલા જવ અને ઘઉંને ઉદારક સમાન ગણવા; તેમજ ઘસેલા/છાલ ઉતારેલા તલ અને જવ, અને ઘસેલા/છાલ ઉતારેલા મુદગ (મગ) અને માષ (ઉરદ) પણ (હિસાબ/જારીમાં) સમાન ગણવા.
Sutra 28
पञ्चभागवृद्धिर्गोधूमः सक्तवश्च ॥ कZ_०२.१५.२८ ॥
ઘઉં અને સત્તુ (ભૂંજેલું લોટ) નો હિસાબ એક-પંચમांश વધારો (અર્થાત 1/5 ઉમેરીને) કરીને કરવો।
Sutra 29
पादोना कलायचमसी ॥ कZ_०२.१५.२९ ॥
કલાય અને ચમસા માટે (માનક ઉપજ/ઇશ્યૂ) એક-ચોથાઈ ઓછું છે।
Sutra 30
मुद्गमाषाणामर्धपादोना ॥ कZ_०२.१५.३० ॥
મુગ અને માષ (ઉરદ/કાળી દાળ) માટે (માનક ઉપજ/ઇશ્યૂ) એક-આઠમો ઓછો છે।
Sutra 31
शौम्ब्यानामर्धं सारः त्रिभागोनो मसूराणाम् ॥ कZ_०२.१५.३१ ॥
શૌંબ્યોમાં ઉપયોગી સાર (સારા) અડધો; મસૂર માટે તે એક-તૃતીયાંશ ઓછો છે।
Sutra 32
पिष्टमामं कुल्माषाश्चाध्यर्धगुणाः ॥ कZ_०२.१५.३२ ॥
કાચું પિષ્ટ (લોટ) અને કુલ્માષ (ઉકાળેલા/ભીંજવેલા અનાજ/દાળની તૈયારી) નો હિસાબ દેઢ ગણી (1.5) કરવો।
Sutra 33
द्विगुणो यावकः पुलाकः पिष्टं च सिद्धम् ॥ कZ_०२.१५.३३ ॥
યાવક, પુલાક અને રાંધેલું પિષ્ટ (લોટ/લોટની તૈયારીઓ) દ્વિગુણ ગણવા જોઈએ.
Sutra 34
कोद्रववरकोदारकप्रियङ्गूणां त्रिगुणमन्नं चतुर्गुणं व्रीहीणाम् पञ्चगुणं शालीनाम् ॥ कZ_०२.१५.३४ ॥
કોદ્રવ, વરક, ઉદારક અને પ્રિયંગુ માટે રાંધેલું અન્ન ત્રણગણું; વ્રીહિ માટે ચારગણું; શાલી માટે પાંચગણું ગણવું.
Sutra 35
तिमितमपरान्नं द्विगुणमर्धाधिकं विरूढानाम् ॥ कZ_०२.१५.३५ ॥
અન્ય રાંધેલા ખાદ્ય (અપરાન્ન) માટે ધોરણ દ્વિગુણ; અંકુરિત અનાજ (વિરૂઢ) માટે અઢીગુણ.
Sutra 36
पञ्चभागवृद्धिर्भृष्टानाम् ॥ कZ_०२.१५.३६ ॥
ભૂંજેલા/તળેલા પદાર્થો માટે હિસાબમાં પાંચમો ભાગ વધારો ગણવો.
Sutra 37
कलायो द्विगुणः लाजा भरुजाश्च ॥ कZ_०२.१५.३७ ॥
કલાય (વટાણા) માટે માત્રા/નિર્ગમ દ્વિગુણ; તેમજ લાજા (ભૂંજેલા/ફુલાવેલા ચોખા) અને ભરુજા (એ જ વર્ગની ભૂંજેલી ધાન્ય-તૈયારીઓ) માટે પણ એ જ.
Sutra 38
षट्कं तैलमतसीनाम् ॥ कZ_०२.१५.३८ ॥
અતસી (અળસી/લિનસીડ) માટે તેલ-ઉત્પાદનનો દર એક-છઠ્ઠો (ષટ્ક) છે.
Sutra 39
निम्बकुशाम्रकपित्थादीनां पञ्चभागः ॥ कZ_०२.१५.३९ ॥
લીંબડો/નીમ, કુશ, આંબો, કૈથ (વુડ-એપલ) વગેરે માટે દર એક-પાંચમો (પંચભાગ) છે.
Sutra 40
चतुर्भागिकास्तिलकुसुम्भमधूकेङ्गुदीस्नेहाः ॥ कZ_०२.१५.४० ॥
તલ, કુસુંભ (સાફ્લાવર), મધૂક અને ઇંગુદીમાંથી મળતા તેલ/સ્નેહનો હિસાબ એક-ચોથા (ચતુર્ભાગિક) દરે કરવો.
Sutra 41
कार्पासक्षौमाणां पञ्चपले पलं सूत्रम् ॥ कZ_०२.१५.४१ ॥
કપાસ અને ક્ષૌમ (લિનન/ફ્લેક્સ) માટે પાંચ પલ (તંતુ)માંથી એક પલ સૂત્ર (ધાગો) માનક ઉપજ છે.
Sutra 42
पञ्चद्रोणे शालीनां द्वादशाढकं तण्डुलानां कलभभोजनमेकादशकं व्यालानाम् दशकमौपवाह्यानां नवकं साम्नाह्यानामष्टकं पत्तीनां सप्तकं मुख्यानां षट्कं देवीकुमाराणाम् पञ्चकं राज्ञामखण्डपरिशुद्धानां वा तुअण्डुलानां प्रस्थः ॥ कZ_०२.१५.४२ ॥
પાંચ દ્રોણ શાલી ધાનમાંથી બાર આઢક ચોખા માનક ઉપજ છે. અખંડ અને સારી રીતે સાફ કરેલા ચોખામાંથી (પ્રસ્થ પ્રમાણમાં) રાંધેલા ભાતનો નિશ્ચિત જથ્થો: હાથીશાળા (કલભ) માટે 11, વ્યાલ (હિંસક પ્રાણીઓ) માટે 10, ઔપવાહ્ય (વાહન/બોજવાહક પ્રાણીઓ) માટે 9, સામ્નાહ્ય (સામાન્ય સ્થાપનામાં પોષિત) માટે 8, પત્તી (પદાતિ) માટે 7, મુખ્ય (પ્રમુખ/ફોરમેન) માટે 6, દેવી-કુમાર (રાણીઓ અને રાજકુમારો) માટે 5, અને રાજા માટે પણ 5.
Sutra 43
तण्डुलानां प्रस्थः चतुर्भागः सूपः सूपषोडशो लवणस्यांशः चतुर्भागः सर्पिषस्तैलस्य वैकमार्यभक्तं पुंसः ॥ कZ_०२.१५.४३ ॥
પુરુષના પ્રમાણભૂત ભોજન માટે: ચોખા એક પ્રસ્થ; તેનું ચોથું ભાગ સૂપ; સૂપનો સોળમો ભાગ મીઠું; અને સૂપના માપનો ચોથો ભાગ ઘી/તેલ।
Sutra 44
षड्भागः सूपः अर्धस्नेहमवराणाम् ॥ कZ_०२.१५.४४ ॥
નીચી શ્રેણીના લોકોને સૂપ છઠ્ઠો ભાગ; અને તેલ/ઘી અડધું (માનક જથ્થાનું).
Sutra 45
पादोनं स्त्रीणाम् ॥ कZ_०२.१५.४५ ॥
સ્ત્રીઓ માટે જથ્થો ચોથા ભાગ જેટલો ઓછો।
Sutra 46
अर्धं बालानाम् ॥ कZ_०२.१५.४६ ॥
બાળકો માટે જથ્થો અડધો।
Sutra 47
मांसपलविंशत्या स्नेहार्धकुडुबः पलिको लवणस्यांशः क्षारपलयोगो द्विधरणिकः कटुकयोगो दध्नुश्चार्धप्रस्थः ॥ कZ_०२.१५.४७ ॥
વીસ પલ માંસના રેશન માટે: અડધો કુડુબ સ્નેહ/ઘી; મીઠાનો એક પલ-ભાગ; ક્ષાર એક પલ; બે ધરણિક મૂલ્યનું તીખું મસાલું; અને અડધો પ્રસ્થ દહીં.
Sutra 48
तेनोत्तरं व्याख्यातम् ॥ कZ_०२.१५.४८ ॥
આ નિયમથી આગળનું પણ સમજાવવામાં આવ્યું છે (અર્થાત્ પછીની જોગવાઈઓ પર પણ એ જ સિદ્ધાંત લાગુ પડે છે).
Sutra 49
शाकानामध्यर्धगुणः शुष्काणां द्विगुणः स चैव योगः ॥ कZ_०२.१५.४९ ॥
શાકભાજી (તાજા શાક) માટે માત્રા દોઢ ગણી; સુકા પદાર્થો માટે બમણી—અને મિશ્રણ માટે પણ એ જ અનુપાતનો નિયમ લાગુ પડે છે.
Sutra 50
हस्त्यश्वयोस्तदध्यक्षे विधाप्रमाणं वक्ष्यामः ॥ कZ_०२.१५.५० ॥
હાથી અને ઘોડાં માટે તેમના અધ્યક્ષ (સુપરિન્ટેન્ડન્ટ) માટે નિર્ધારિત નિયમો અને માપદંડો અમે જણાવશું.
Sutra 51
बलीवर्दानां माषद्रोणं यवानां वा पुलाकः शेषमश्वविधानम् ॥ कZ_०२.१५.५१ ॥
બળદો માટે: માષ (માષ દાળ) એક દ્રોણ; અથવા જવનો પુલાક (મોટું અનાજ). બાકી વ્યવસ્થા ઘોડાંના પ્રાવધાન મુજબ.
Sutra 52
विशेषो घाणपिण्याकतुला कणकुण्डकं दशाढकं वा ॥ कZ_०२.१५.५२ ॥
વિશેષ પૂરક: ઘાણ-પિણ્યાક (તેલખોળ) એક તુલા; અથવા કણકુંડક દસ આઢક સુધી.
Sutra 53
द्विगुणं महिषोष्ट्राणाम् ॥ कZ_०२.१५.५३ ॥
ભેંસો અને ઊંટ માટે ચારો/રેશન બમણું હોય છે.
Sutra 54
अर्धद्रोणं खरपृषतरोहितानाम् ॥ कZ_०२.१५.५४ ॥
ગધેડાં તેમજ પૃષત અને રોહિત (હરણ/મૃગ પ્રકાર) માટે રેશન અર્ધ દ્રોણ છે.
Sutra 55
आढकमेणकुरङ्गाणाम् ॥ कZ_०२.१५.५५ ॥
એણક અને કુરંગ (હરણ/મૃગ પ્રકાર) માટે રેશન એક આઢક છે.
Sutra 56
अर्धाढकमजैडकवराहाणाम् द्विगुणं वा कणकुण्डकम् ॥ कZ_०२.१५.५६ ॥
બકરાં, ઘેટાં અને વરાહ માટે અર્ધ આઢક; અથવા (વૈકલ્પિક રીતે) કણકુણ્ડક (ચોકર/ભૂસી) બમણું.
Sutra 57
प्रस्थौदनः शुनाम् ॥ कZ_०२.१५.५७ ॥
કૂતરાં માટે રાંધેલા ભાતનો હિસ્સો એક પ્રસ્થ હોવો જોઈએ.
Sutra 58
हंसक्रौञ्चमयूराणामर्धप्रस्थः ॥ कZ_०२.१५.५८ ॥
હંસ, ક્રૌંચ અને મોર માટે રાશન અડધો પ્રસ્થ રહેશે.
Sutra 59
शेषाणामतो मृगपशुपक्षिव्यालानामेकभक्तादनुमानं ग्राहयेत् ॥ कZ_०२.१५.५९ ॥
બાકીના પ્રાણીઓ—મૃગ, પાળતુ પશુ, પક્ષી અને હિંસક જાનવર—માટે ‘એક ભક્ત’ (એક ભોજનનો ભાગ)ને આધાર માની અંદાજથી રાશન નક્કી કરવું.
Sutra 60
अङ्गारांस्तुषान् लोहकर्मान्तभित्तिलेप्यानां हारयेत् ॥ कZ_०२.१५.६० ॥
લોહકામની વર્કશોપો તથા દિવાલોના લેપ/પ્લાસ્ટર માટે કાથકોયલો અને તુષ (ભૂસી) આપવો.
Sutra 61
कणिका दासकर्मकरसूपकाराणामतोऽन्यदौदनिकापूपिकेभ्यः प्रयच्छेत् ॥ कZ_०२.१५.६१ ॥
દાસો, મજૂરો અને રસોઈયાઓને કણિકા (દળિયો/ખીચડી જેવી) આપવી; અને પકાવેલા ભાતના વ્યંજન તથા પૂપ/કેક બનાવનારાને અન્ય ભોજન આપવું.
Sutra 62
तुलामानभाण्डं रोचनीदृषन्मुसलोलूखलकुट्टकरोचकयन्त्रपत्त्रकशूर्पचालनिकाकण्डोलीपिटकसम्मार्जन्यश्चोपकरणानि ॥ कZ_०२.१५.६२ ॥
ઉપકરણોમાં—તોલકાંટા અને માપનાં વાસણ; પીસવાના પથ્થર; મુસળ; ઉખળ; કૂટવાના સાધન; હલાવવાના/ઢોળવાના સાધન; યાંત્રિક ઉપકરણો; પત્ત્રક (કલછો/થાળી); શૂર્પ (ફટકવાની ટોપલી); ચાલણી; ટોપલીઓ; પિટક (મોટી ટોપલી/હૅમ્પર); અને ઝાડૂ—આદિ રહેશે.
Sutra 63
मार्जकरक्षकधरकमायकमापकदायकदापकशलाकाप्रतिग्राहकदासकर्मकरवर्गश्च विष्टिः ॥ कZ_०२.१५.६३ ॥
ઝાડૂવાળા, રક્ષકો, વહન કરનારાઓ, માપનારાઓ, પુનર્માપક/ચકાસણી-માપક, આપનારાઓ, લેનારાઓ, શલાકા (ગણતરીની લાકડી) સંભાળનારાઓ, ટોકન/ચિહ્ન-ગ્રાહકો, તેમજ દાસો અને કામદારોના વર્ગો—આ બધું જ વિષ્તિ (ફરજિયાત બેગાર/સેવા) છે.
Sutra 64
मृत्काष्ठकोष्ठाः स्नेहस्य पृथिवी लवणस्य च ॥ कZ_०२.१५.६४च्द् ॥
સ્નેહ (તેલ/ચરબી) માટીના અથવા લાકડાના પાત્રોમાં સંગ્રહવો; લવણ (મીઠું) જમીનના સંપર્કમાં/જમીનમાં સંગ્રહવું.
Frequently Asked Questions
Stable provisioning and price discipline through accountable stocks: the state can feed the army, prevent famine-scarcity manipulation, reduce corruption losses, and ensure reliable public revenue from agriculture and commodity processing.
This chapter itself mostly defines categories; penalties are implied via the broader Arthashastra regime: officials committing under-measurement, concealment, adulteration, false entries, or misappropriation face graded fines, restitution, dismissal, and in severe cases harsher daṇḍa as specified in related chapters on weights/measures, accounting, and embezzlement.