Adhyaya 21: The Disruption of Dakṣa’s Sacrifice, the Hari–Hara Conflict, and the Establishment of Rudra’s Sacrificial Share

Verse 1

महातपा उवाच । पूर्वं प्रजापतिर्देवः सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । चिन्तयामास धर्मात्मा यदा ता नाध्यगच्छत ॥ २१.२ ॥

Mahātapā dijo: Antaño, cuando el divino Prajāpati, deseoso de crear seres diversos, no lograba hacerlos surgir, aquel de ánimo justo se entregó a una profunda reflexión.

Verse 2

तदाऽस्य कोपात्संजज्ञे स च रुद्रः प्रतापवान् । रोदनात्तस्य रुद्रत्वं संजातं परमेष्ठिनः ॥ २१.३ ॥

Entonces, de su ira nació Rudra, resplandeciente de poder. Por su llanto (rodana), surgió para él el nombre y condición de “Rudra”, engendrado por Parameṣṭhin, el supremo progenitor.

Verse 3

तस्य ब्रह्मा शुभां कन्यां भार्यार्थं मूर्त्तिसम्भवाम् । गौरी नाम्ना स्वयं देवी भारती तां ददौ पिता ॥ २१.४ ॥

Para él, Brahmā, como padre, otorgó por esposa a una hija virtuosa, nacida de Mūrti. La propia diosa, llamada Gaurī, fue entregada por su padre Bhāratī.

Verse 4

रुद्रायामितदेहाय स्वयं ब्रह्मा प्रजापतिः । स तां लब्ध्वा वरारोहां मुदा परमया युतः ॥ २१.५ ॥

El propio Prajāpati Brahmā la entregó a Rudra, de forma inconmensurable. Al obtener a aquella noble mujer de hermosos miembros, él quedó colmado de la más alta alegría.

Verse 5

सर्गकालेषु तं ब्रह्मा तपसा प्रत्युवाच ह । रुद्र प्रजाः सृजस्वेति पौनःपुन्येन चोदितः । असमर्थोऽहमिति जले निमज्जत महाबलः ॥ २१.६ ॥

En los tiempos de la creación, Brahmā le habló mediante el poder de la ascesis. Reiteradamente exhortado: «Rudra, crea a los seres», el poderoso, diciendo «no soy capaz», se sumergió en las aguas.

Verse 6

तपोऽर्थित्वं तपोहीनः स्रष्टुं शक्नोति न प्रजाः । एवं चिन्त्य जले मग्नस्ततो रुद्रः प्रतापवान् ॥ २१.७ ॥

Quien carece de disciplina ascética, aunque anhele el fruto de la austeridad, no puede crear seres. Pensando así, el vigoroso Rudra se hundió en las aguas.

Verse 7

तस्मिन् निमग्ने देवेशे तां ब्रह्मा कन्यकां पुनः । अन्तःशरीरगां कृत्वा गौरीं परमशोभनाम् ॥ २१.८ ॥

Cuando el Señor de los dioses hubo quedado sumido (en ese estado), Brahmā hizo de nuevo que aquella doncella entrara en su interior, convirtiéndola en Gaurī, de resplandor supremo.

Verse 8

पुनः सिसृक्षुर्भगवानसृजत् सप्त मानसान् । दक्षं च तेषामारभ्य प्रजाः सम्यग्व्यवर्धिताः ॥ २१.९ ॥

Luego, deseando crear de nuevo, el Bienaventurado Señor produjo siete seres nacidos de la mente; y comenzando por Dakṣa entre ellos, las criaturas se multiplicaron debidamente y en orden.

Verse 9

तत्र दाक्षायणीपुत्राः सर्वे देवाः सवासवाः । वसवोऽष्टौ च रुद्राश्च आदित्या मरुतस्तथा ॥ २१.१० ॥

Allí, todos los dioses—junto con Indra—son descritos como hijos de Dakṣāyaṇī: los ocho Vasus, los Rudras, los Ādityas y asimismo los Maruts.

Verse 10

सा अपि दक्षाय सुष्रोणी गौरी दत्ताथ ब्रह्मणा । दुहितृत्वे पुरा या हि रुद्रेणोढा महात्मना ॥ २१.११ ॥

Ella también—Gaurī, la de hermosas caderas—fue entonces entregada por Brahmā a Dakṣa como hija; ella, que en tiempos antiguos, en condición de hija, había sido desposada por Rudra, el magnánimo.

Verse 11

सा च दाक्षायणी देवी पुनर्भूता नृपोत्तम । ततो दक्षः प्रहृष्टात्मा दौहित्रान् स्वान् स वृद्धिकृत् । दृष्ट्वा यज्ञम् अथारेभे प्रीणनाय प्रजापतिः ॥ २१.१२ ॥

Y aquella diosa, Dakṣāyaṇī, renació, oh el mejor de los reyes. Entonces Dakṣa, con el corazón jubiloso, al ver a sus propios nietos y volverse promotor de su crecimiento, comenzó un sacrificio (yajña), pues el Prajāpati deseaba otorgar satisfacción.

Verse 12

तत्र ब्रह्मसुताः सर्वे मरीच्यादय एव च । चक्रुरार्त्त्विज्यकं कर्म स्वे स्वे मार्गे व्यवस्थिताः ॥ २१.१३ ॥

Allí, todos los hijos de Brahmā—Marīci y los demás—cumplieron las funciones sacerdotales (ṛtvij) del rito, cada uno establecido en su propio camino y disciplina ritual.

Verse 13

ब्रह्मा स्वयं मरीच्यस्तु बभूव अन्ये तथापरे । अत्रिस्तु यज्ञकर्मस्थ आग्नीध्रस्त्वङ्गिरा भवत् ॥ २१.१४ ॥

Brahmā mismo estaba presente; Marīci también, y así otros eminentes. Atri se ocupó de las labores del sacrificio, y Aṅgiras asumió el oficio de Āgnīdhra, guardián del fuego ritual.

Verse 14

होता पुलस्त्यस्त्वभवदुद्गाता पुलहोऽभवत् । क्रतौ क्रतुस् तु प्रस्तोता तदा यज्ञे महातपाः ॥ २१.१५ ॥

Pulastya sirvió como Hotṛ, el sacerdote invocador; y Pulaha fue el Udgātṛ, el cantor. En aquel sacrificio, Kratu actuó como Prastotṛ, el pre-cantor; y esos grandes ascetas oficiaron el rito.

Verse 15

प्रतिहर्ता प्रचेतास्तु तस्मिन् क्रतुवरे बभौ । सुब्रह्मण्यो वसिष्ठस्तु सनकाद्याः सभासदः । तत्र याज्यः स्वयं ब्रह्मा स च इज्यस्तु पूज्यते ॥ २१.१६ ॥

En aquel excelso rito sacrificial, Pracetas se manifestó como el oficiante que responde al llamamiento ritual. Vasiṣṭha sirvió como sacerdote Subrahmaṇya, y Sanaka y los demás estuvieron presentes como miembros de la asamblea. Allí, Brahmā mismo fue la deidad a quien se ofrecían las oblaciones; y él, como digno de adoración, fue honrado conforme al dharma.

Verse 16

पूज्या दक्षस्य दौहित्रा रुद्रादित्या ङ्गिरादयः । प्रत्यक्शपितरस्ते हि तैः प्रीतैः प्रीयते जगत् ॥ २१.१७ ॥

Dignos de honor son los nietos de Dakṣa: los Rudras, los Ādityas, los Aṅgirasas y otros. Pues ellos son, en verdad, los progenitores manifiestos; cuando se complacen, el mundo entero se alegra por ello.

Verse 17

तत्र भागार्थिनो देवा आदित्या वसवस्तथा । विश्वेदेवाः सपितरो गन्धर्वाद्या मरुद्गणाः ॥ २१.१८ ॥

Allí se congregaron los dioses que buscaban su porción asignada del sacrificio: los Ādityas y también los Vasus; los Viśvedevas junto con los Pitṛs (Padres ancestrales); así como los Gandharvas y otros seres semejantes, y las huestes de los Maruts.

Verse 18

जग्रिहुर्यज्ञभागान् स्वान् यावत् ते हविषोर्पितान् । तावत्कालं जलात् सद्य उत्तस्थौ ब्रह्मणः पुनः ॥ २१.१९ ॥

Recibieron sus porciones asignadas del sacrificio mientras se ofrecían las oblaciones. Durante ese lapso, Brahmā se alzó de nuevo de las aguas de inmediato.

Verse 19

रुद्रः कोपोद्भवो यस्तु पूर्वं मग्नो महाजले । स सहस्रार्कसंकाशो निष्चक्राम जलात् ततः ॥ २१.२० ॥

Rudra—nacido de la ira—había estado antes sumergido en las grandes aguas. Entonces, resplandeciente como mil soles, emergió de aquel agua.

Verse 20

सर्वज्ञाणमयो देवः सर्वदेवमयोऽमलः । प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य जगतस्तपसा बभौ ॥ २१.२१ ॥

La Deidad, hecha de todo conocimiento, que encarna a todos los dioses y es inmaculada, resplandeció por el poder de la ascesis, contemplando directamente la totalidad del mundo.

Verse 21

तस्मिंस्तु काले पञ्चानां जातः सर्गो नरोत्तम । दिव्यानां पृथिवीस्थानां चतुर्णामरजातिनाम् ॥ २१.२२ ॥

En aquel tiempo, oh mejor de los hombres, surgió la creación (sarga) de cinco: la de los seres divinos, la de los que habitan en la tierra, y la de cuatro grupos pertenecientes a la estirpe o clase «Ara».

Verse 22

रौद्रसर्गस्य सम्भूतिस्तदा सद्योऽपि जायते । इदानीं रुद्रसर्गं त्वं शृणु पार्थिवसत्तम ॥ २१.२३ ॥

El surgimiento de la creación raudra (Raudra-sarga) acontece entonces, incluso de inmediato. Ahora, oh el mejor de los reyes terrenales, escucha el relato de la creación de Rudra (Rudra-sarga).

Verse 23

दशवर्षसहस्राणि तपश्चीर्त्वा महज्जले । प्रतिबुद्धो यदा रुद्रस्तदा चोर्वीं सकाननाम् । दृष्ट्वा सस्यवतीं रम्यां मनुष्यपशुसंकुलाम् ॥ २१.२४ ॥

Tras practicar austeridad durante diez mil años en las grandes aguas, cuando Rudra despertó, contempló la tierra con sus bosques, fértil en cosechas, hermosa y colmada de hombres y animales.

Verse 24

शुश्राव च तदा शब्दानृत्विजां दक्षसद्मनि । आश्रमे यज्ञिनां चोच्चैर्योगस्थैरिति कीर्तितम् ॥ २१.२५ ॥

Entonces oyó las voces de los sacerdotes oficiantes (ṛtvij) en la morada de Dakṣa; y en el eremitorio de los sacrificantes, fue proclamado en alta voz por quienes permanecían en la serenidad del yoga.

Verse 25

ततः श्रुत्वा महातेजाः सर्वज्ञः परमेश्वरः । चुकोप सुभृशं देवो वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २१.२६ ॥

Entonces, al oír aquellas palabras, el supremamente resplandeciente—el omnisciente, el Señor supremo—se enfureció intensamente; y el dios pronunció esta declaración.

Verse 26

अहं पूर्वं तु कविना सृष्टः सर्वात्मना विभुः । प्रजाः सृजस्वेति तदा वाक्यमेतत् तथोक्तवान् ॥ २१.२७ ॥

«Antaño, yo —el Señor que todo lo penetra— fui engendrado por el Sabio (el Poeta-Creador) con la totalidad de su ser; y entonces pronunció esta misma instrucción: “Crea a los seres vivientes”.»

Verse 27

इदानीं केन तत्कर्म कृतं सृष्ट्यादिवर्णनम् । एवमुक्त्वा भृशं कोपान्ननाद परमेश्वरः ॥ २१.२८ ॥

«¿Por quién ha sido realizada ahora esa acción—este relato que describe la creación y el comienzo (del cosmos)?» Dicho esto, el Señor supremo, por su intensa ira, rugió.

Verse 28

तस्य नानदतो ज्वालाः श्रोत्रेभ्यो निर्ययुस्तदा । तत्र भूतानि वेतालाः उच्छ्रुष्माः प्रेतपूतनाः ॥ २१.२९ ॥

Al rugir él, brotaron entonces llamas de sus oídos. Allí aparecieron seres como bhūtas y vetālas, junto con ucchruṣmās, pretas y pūtanās.

Verse 29

कूष्माण्डा यातुधानाश्च सर्वे प्रज्वलिताननाः । उत्तस्थुः कोटिशस्तत्र नानाप्रहरणावृताः ॥ २१.३० ॥

Allí, los kūṣmāṇḍas y los yātudhānas—todos con rostros llameantes—se alzaron por decenas de millones, provistos de armas de muchas clases.

Verse 30

ते दृिष्ट्वा भूतसङ्घाता विविधायुधपाणयः । ससर्ज वेदविद्याङ्गं रथं परमशोभनम् ॥ २१.३१ ॥

Al ver las huestes de seres reunidas, con armas de muchas clases en sus manos, creó un carro supremamente espléndido, provisto del saber védico y de sus disciplinas auxiliares.

Verse 31

तस्मिन्नृगादयस्त्वश्वास्त्रितत्त्वं च त्रिवेणुकम् । त्रिपूजकं त्रिषवणं धर्माक्षं मारुतध्वनिम् ॥ २१.३२ ॥

En él se hallan designaciones sagradas como Ṛga y otras; también Aśvāstri; el tri-tattva (“tres principios”); el tri-veṇuka (“tres corrientes”); el tri-pūjaka (“triple adoración”); el tri-savana (“tres veces al día”); Dharmākṣa; y Mārutadhvani, “el sonido del viento”.

Verse 32

अहोरात्रे पताके द्वे धर्माधर्मे तु दण्डके । शकटं सर्वविद्याश्च स्वयं ब्रह्मादिसारथिः ॥ २१.३३ ॥

El día y la noche son las dos banderas; la rectitud y la no-rectitud son los dos postes; el carro está constituido por todas las ramas del saber—y el auriga es el propio Brahmā, junto con los demás seres primordiales.

Verse 33

गायत्री च धनुस्तस्य ओङ्कारो गुण एव च । स्वराः सप्त शरास्तस्य देवदेवस्य सुव्रत ॥ २१.३४ ॥

Gāyatrī es su arco; Oṅkāra (Oṃ) es, en verdad, su cuerda. Las siete notas (svara) son sus flechas—del Devadeva; oh Suvratā.

Verse 34

एवं कृत्वा स सामग्रीं देवदेवः प्रतापवान् । जगाम दक्षयज्ञाय कोपाद् रुद्रः प्रतापवान् ॥ २१.३५ ॥

Así, tras disponer todos los elementos necesarios, el poderoso Señor de los Dioses—Rudra, colmado de ardor—partió, movido por la ira, hacia el sacrificio de Dakṣa.

Verse 35

गच्छतस्तस्य देवस्य अम्बराङ्गिरसं नयत् । ऋत्विजां मन्त्रनिचयो नष्टो रुद्रागमे तदा ॥ २१.३६ ॥

Cuando aquella deidad avanzó, llevó consigo a Ambarāṅgirasa; entonces, en el Rudrāgama, se perdió el conjunto de mantras de los ṛtvij, los sacerdotes oficiantes.

Verse 36

विपरीतमिदं दृष्ट्वा तदा सर्वे च ऋत्विजः । ऊचुः संनह्यतां देवा महद् वो भयमागतम् ॥ २१.३७ ॥

Al ver esta inversión de lo esperado, entonces todos los ṛtvij dijeron: «¡Armaos, oh dioses; un gran peligro ha llegado sobre vosotros!»

Verse 37

कश्चिदायाति बलवानसुरो ब्रह्मनिर्मितः । यज्ञभागार्थमेतस्मिन् क्रतौ परमदुर्लभम् ॥ २१.३८ ॥

Un asura poderoso—se dice que formado por Brahmā—se acerca, buscando una porción del sacrificio (yajñabhāga) en este rito, algo sumamente difícil de obtener.

Verse 38

एवमुक्तास्ततो देवाः ऊचुर्मातामहं तदा । दक्ष तात किमत्रास्मत्कार्यं ब्रूहि विवक्षितम् ॥ २१.३९ ॥

Así interpelados, los dioses dijeron entonces al Abuelo (Mātāmaha): «Oh Dakṣa, querido padre, ¿qué tarea debe hacerse aquí en nuestro favor? Dinos lo que se pretende.»

Verse 39

दक्ष उवाच । गृह्यन्तां द्रुतमस्त्राणि संग्रामोऽत्र विधीयताम् । एवमुक्ते तदा देवैर्विविधायुधधारिभिः । रुद्रस्यानुचरैः सार्धं महद्युद्धं प्रवर्तितम् ॥ २१.४० ॥

Dijo Dakṣa: «Tomad las armas con presteza; que aquí se disponga la batalla.» Dicho esto, se entabló un gran combate entre los dioses, portadores de diversas armas, y los séquitos de Rudra.

Verse 40

तत्र वेतालभूतानि कूष्माण्डा ग्रहपूतनाः । युयुधुर्लोकपालैश्च नानाशस्त्रधराणि च ॥ २१.४१ ॥

Allí, espíritus semejantes a Vetāla, los Kūṣmāṇḍas y las Graha-Pūtanās combatieron; y también lucharon contra los Lokapālas, portando diversas clases de armas.

Verse 41

देवा रौद्राणि भूतानि निरसन्तो यमालयम् । चिक्षिपुः सायकान् घोरान् असिंश्च सपरश्वधान् ॥ २१.४२ ॥

Los dioses, rechazando a los seres feroces, avanzaron hacia la morada de Yama; arrojaron flechas terribles y blandieron espadas y hachas.

Verse 42

भूतान्यपि मृधे घोराण्युल्मुकैरस्थिभिः शरैः । जग्मुर्देवान्मृधे रोषाद्रुद्रस्य पुरतो बलात् ॥ २१.४३ ॥

En aquella batalla feroz, incluso los seres terribles avanzaron contra los dioses, arrojando tizones, huesos y flechas; impulsados por la ira, se abrieron paso con fuerza delante de Rudra.

Verse 43

ततस्तस्मिन् महारौद्रे संग्रामे भीमरूपिणि । रुद्रो भगस्य नेत्रे तु बिभेदैकॆषुणा मृधे ॥ २१.४४ ॥

Entonces, en aquella batalla sumamente feroz y de forma aterradora, Rudra, en el combate, atravesó los ojos de Bhaga con una sola flecha.

Verse 44

रुद्रस्य शरपातेन नष्टनेत्रं भगं तदा । दृष्ट्वास्य क्रोधात् तेजस्वी पूषा रुद्रमयोद्धयत् ॥ २१.४५ ॥

Entonces, por la lluvia de flechas de Rudra, el ojo de Bhaga quedó destruido. Al verlo, el resplandeciente Pūṣan, airado, combatió contra Rudra.

Verse 45

सृजन्तमिषुजालानि पूषणं तु महामृधे । दृष्ट्वा रुद्रोऽस्य दन्तांस्तु चकर्ष परवीरहा ॥ २१.४६ ॥

Al ver a Pūṣan en la gran batalla, lanzando andanadas de flechas, Rudra—aniquilador de los campeones enemigos—le arrancó entonces los dientes.

Verse 46

तस्य दन्तांस्तदा दृष्ट्वा पूष्णो रुद्रेण पातितान् । दुद्रुवुः वसवो दिक्षु रुद्रास्त्वेकादश द्रुतम् ॥ २१.४७ ॥

Entonces, al ver los dientes de Pūṣan derribados por Rudra, los Vasus huyeron hacia las direcciones, y los once Rudras también escaparon con presteza.

Verse 47

तान् भग्नान् सहसा दिक्षु दृष्ट्वा विष्णुः प्रतापवान् । आदित्यावरजो वाक्यमुवाच स्वबलं तदा ॥ २१.४८ ॥

Al verlos de pronto desbaratados en todas direcciones, el poderoso Viṣṇu—nacido después de Aditi—se dirigió entonces a sus propias huestes con una orden.

Verse 48

क्व यात पौरुषं त्यक्त्वा दर्पं माहात्म्यमेव च । व्यवसायं कुलं भूतिṃ कथं न स्मर्यते द्रुतम् ॥ २१.४९ ॥

Habiendo abandonado el esfuerzo varonil, el orgullo e incluso la propia grandeza, ¿adónde habéis ido? ¿Cómo es que no se recuerda de inmediato la empresa, el linaje y la prosperidad?

Verse 49

परमेष्ठिगुणैर्युक्तो लघुवद्भीतितः पुरा । नमस्कं कुरुते मोघं पृथिव्यां पद्मजः स्वयम् ॥ २१.५० ॥

Antaño, aunque dotado de las cualidades del Parameṣṭhin (el Señor supremo), el propio Padmaja (Brahmā), por temor como si fuese insignificante, ofrece en la Tierra una reverencia en vano.

Verse 50

एवमुक्त्वा गरुत्मन्तमारुरोह हरिस्तदा । शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासाः जनार्दनः ॥ २१.५१ ॥

Habiendo hablado así, Hari montó entonces a Garutmān; Janārdana, vestido con ropajes amarillos, llevaba en sus manos la caracola, el disco y la maza.

Verse 51

ततो हरिहरं युद्धमभवल्लोमहर्षणम् । रुद्रः पाशुपतास्त्रेण विव्याध हरिमोजसा । हरिर्नारायणास्त्रेण रुद्रं विव्याध कोपवान् ॥ २१.५२ ॥

Entonces surgió una batalla erizante entre Hari y Hara. Rudra, con el arma Pāśupata, hirió a Hari con gran fuerza; y Hari, airado, con el arma Nārāyaṇa, hirió a Rudra.

Verse 52

नारायणं पाशुपतमुभेऽस्त्रे व्योम्नि रोषिते । युयुधाते भृशं दिव्यं परस्परजिघांसया । दिव्यं वर्षसहस्रं तु तयोर्युद्धमभूत् तदा ॥ २१.५३ ॥

Entonces, en el cielo, las dos armas divinas—Nārāyaṇa y Pāśupata—se enfurecieron y combatieron con fiereza, cada una deseosa de destruir a la otra; y en aquel tiempo su lucha duró mil años divinos.

Verse 53

तत्रैकं मुकुटोद्बद्धं मूर्द्धन्यं जटजालकम् । एकं प्रध्मापयच्छङ्खमन्यड्डुमरुकं शुभम् ॥ २१.५४ ॥

Allí, una (forma) tenía un haz de cabellos enmarañados (jaṭā) atado y ceñido por una diadema en la coronilla; una soplaba la caracola; y otra portaba el auspicioso tambor ḍamaru.

Verse 54

एकं खङ्गकरं तत्र तथान्यं दण्डधारिणम् । एकं कौस्तुभदीप्ताङ्गमन्यं भूतिविभूषितम् ॥ २१.५५ ॥

Allí, una (forma) empuñaba una espada; y otra, del mismo modo, llevaba un bastón (daṇḍa). Una resplandecía en su cuerpo por la joya Kaustubha; y otra estaba adornada con ceniza sagrada (vibhūti).

Verse 55

एकं गदां भ्रामयति द्वितीयं दण्डमेव च । एकं शोभति कण्ठस्थैर्मणिभिस्त्वस्थिभिः परम् । एकं पीताम्बरं तत्र द्वितीयं सर्पमेखलम् ॥ २१.५६ ॥

Una (forma) hace girar una maza (gadā); la segunda sostiene sólo un bastón (daṇḍa). Una resplandece con joyas en el cuello y, de modo supremo, con huesos; en una hay vestidura amarilla (pītāmbara), mientras que en la segunda hay un ceñidor de serpientes (sarpa-mekhalā).

Verse 56

एवं तौ स्पर्धिनावस्त्रौ रौद्रनारायणात्मकौ । अन्योऽन्यातिशयोपेतौ तदालोक्य पितामहः ॥ २१.५७ ॥

Así, aquellas dos armas divinas rivales—encarnación de los poderes de Rudra y de Nārāyaṇa—estaban cada una dotada de superioridad sobre la otra. Al ver esto, Pitāmaha (Brahmā) observó la situación.

Verse 57

उवाच शम्यतामस्त्रौ स्वस्वभावेन सुव्रतौ । एवं ते ब्रह्मणा चोक्तौ शान्तभावं प्रजग्मतुः ॥ २१.५८ ॥

Dijo: «Que se apacigüen las dos armas divinas, cada una conforme a su propia naturaleza, oh vosotros de excelente voto». Así amonestadas por Brahmā, ambas alcanzaron un estado de calma.

Verse 58

तथा विष्णुहरौ ब्रह्मा वाक्यमेतदुवाच ह । उभौ हरिहरौ देवौ लोके ख्यातिं गमिष्यथः ॥ २१.५९ ॥

Entonces Brahmā se dirigió a Viṣṇu y a Hara con estas palabras: «Ambos—Hari y Hara, las dos deidades—alcanzaréis renombre en el mundo».

Verse 59

अयं च यज्ञो विध्वस्तः सम्पूर्णत्वं गमिष्यति । दक्षस्य ख्यातिमाँल्लोकः सन्तत्या अयं भविष्यति ॥ २१.६० ॥

«Y este sacrificio (yajña), aunque haya sido perturbado, alcanzará su plenitud. Este mundo se hará célebre por Dakṣa—por su linaje, por la continuidad de sus descendientes (santati).»

Verse 60

एवमुक्त्वा हरिहरौ तदा लोकपितामहः । ब्रह्मा लोकानुवाचेदं रुद्रभागोऽस्य दीयताम् ॥ २१.६१ ॥

Habiendo dicho esto a Hari y a Hara, Brahmā—el abuelo de los mundos—se dirigió a los mundos reunidos: «En este asunto, concédase la porción que corresponde a Rudra».

Verse 61

रुद्रभागो ज्येष्ठभाग इतीयं वैदिकी श्रुतिः । स्तुतिं च देवाः कुरुत रुद्रस्य परमेष्ठि नः ॥ २१.६२ ॥

«La porción de Rudra es la porción suprema»: tal es esta revelación védica. Por ello, oh dioses, ofreced alabanza a Rudra, nuestro Parameṣṭhin (Señor supremo).

Verse 62

भगनेत्रहरं देवं पूष्णो दन्तविनाशनम् । स्तुतिं कुरुतमा शीघ्रं गीतैरेतैस्तु नामभिः । येनायं वः प्रसन्नात्मा वरदत्वं भजेत ह ॥ २१.६३ ॥

Ofreced sin demora alabanza—mediante estos epítetos cantados—al dios que arrebató el ojo de Bhaga y quebró los dientes de Pūṣan, para que, complacido con vosotros, asuma el oficio de otorgar dones.

Verse 63

एवमुक्तास्तु ते देवाः स्तोत्रं शम्भोर्महात्मनः । चक्रुः परमया भक्त्या नमस्कृत्य स्वयम्भुवे ॥ २१.६४ ॥

Así exhortados, aquellos dioses compusieron un himno a Śambhu, el magnánimo; y, tras inclinarse ante el Auto-nacido (Svayambhū), lo hicieron con devoción suprema.

Verse 64

देवा ऊचुः । नमो विषमनेत्राय नमस्ते त्र्यम्बकाय च । नमः सहस्रनेत्राय नमस्ते शूलपाणये ॥ २१.६५ ॥

Los dioses dijeron: «Homenaje al de ojo desigual; homenaje a ti, Tryambaka (el de tres ojos). Homenaje al de mil ojos; homenaje a ti, portador del tridente».

Verse 65

नमः खट्वाङ्गहस्ताय नमो दण्डभृते करे । त्वं देव हुतभुग्ज्वालाकोतिभानुसमप्रभः ॥ २१.६६ ॥

Homenaje al que sostiene el khaṭvāṅga; homenaje al que lleva el bastón en su mano. Oh Deva, tu resplandor es comparable a diez millones de soles y a las llamas del fuego sacrificial.

Verse 66

अदर्शनेऽनयद् देव मूढविज्ञानतोऽधुना । कृतमस्माभिरेवेश तदत्र क्षम्यतां प्रभो ॥ २१.६७ ॥

Oh Dios, por entendimiento extraviado hemos llevado ahora este asunto a la no-percepción, a la oscuridad. Lo quequiera que hayamos hecho—oh Señor—sea aquí perdonado, oh Soberano.

Verse 67

नमस्त्रिनेत्रार्त्तिहाराय शम्भो त्रिशूलपाणे विकृतास्यरूप । समस्तदेवेश्वर शुद्धभाव प्रसीद रुद्राच्युत सर्वभाव ॥ २१.६८ ॥

Homenaje a ti, oh Śambhu, de tres ojos, removedor de aflicción; oh portador del tridente, cuyo rostro asume formas sobrecogedoras. Oh Señor de todos los dioses, de disposición pura: sé propicio, oh Rudra, oh Acyuta, cuya naturaleza lo abarca todo.

Verse 68

पूष्णोऽस्य दन्तान्तक भीमरूप प्रलम्बभोगीन्द्रलुलन्तकण्ठ । विशालदेहाच्युत नीलकण्ठ प्रसीद विश्वेश्वर विश्वमूर्त्ते ॥ २१.६९ ॥

Oh formidable, destructor del diente de Pūṣan; oh terrible en forma; oh señor de las serpientes, de largo cuerpo, cuyo cuello está adornado con anillos colgantes. Oh Acyuta de vasto cuerpo, oh Nīlakaṇṭha: sé propicio, oh Señor del universo, oh encarnación del cosmos.

Verse 69

भगाक्षिसंस्फोटनदक्षकर्मा गृहाण भागं मखतः प्रधानम् । प्रसीद देवेश्वर नीलकण्ठ प्रपाहि नः सर्वगुणोपपन्न ॥ २१.७० ॥

Oh Señor cuya obra eficaz fue abrir de golpe los ojos de Bhaga, acepta la porción principal de este sacrificio. Sé propicio, oh Señor de los dioses, oh Nīlakaṇṭha; protégenos, Tú que estás dotado de todas las excelencias.

Verse 70

सिताङ्गरागाप्रतिपन्नमूर्ते कपालधारिं त्रिपुरघ्न देव । प्रपाहि नः सर्वभयेषु चैव उमापते पुष्करनालजन्म ॥ २१.७१ ॥

Oh deidad que has asumido una forma ungida con ungüentos pálidos, oh portador del cráneo, oh vencedor de Tripura: protégenos en todos los peligros. Oh señor de Umā, oh nacido del tallo del loto, guárdanos.

Verse 71

पश्याम ते देहगतान् सुरेश सर्गादयो वेदवराननन्त । साङ्गान् सविद्यान् सपदक्रमांश्च सर्वान् निलीनांस्त्वयि देवदेव ॥ २१.७२ ॥

Contemplamos en tu propio cuerpo, oh Señor de los dioses, oh Infinito, los excelentes Vedas junto con la creación y lo demás; con sus disciplinas auxiliares (aṅga), con sus ramas de conocimiento, y con sus recitaciones palabra por palabra y en orden sucesivo: todo ello absorbido en ti, oh Dios de dioses.

Verse 72

भव शर्व महादेव पिनाकिन् रुद्र ते हर । नताः स्म सर्वे विश्वेश त्राहि नः परमेश्वर ॥ २१.७३ ॥

Oh Bhava, Śarva, Mahādeva, Pinākin, Rudra y Hara: tú eres. Oh Señor del universo, todos nos postramos. Protégennos, oh Supremo Señor.

Verse 73

इत्थं स्तुतस्तदा देवैर्देवदेवो महेश्वरः । तुतोष सर्वदेवानां वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २१.७४ ॥

Así, alabado entonces por los dioses, Maheśvara—Dios de dioses—quedó complacido y dijo estas palabras a todas las deidades.

Verse 74

रुद्र उवाच । भगस्य नेत्रं भवतु पूष्णो दन्तास्तथा मखः । दक्षस्याच्छिद्रतां यातु यज्ञश्चाप्यदितेः सुताः । पशुभावं तथा चापि अपनेष्यामि वो सुराः ॥ २१.७५ ॥

Rudra dijo: «Que Bhaga recobre su ojo; que los dientes de Pūṣan sean restaurados igualmente, y también Makha. Que Dakṣa quede libre de mutilación; y que Yajña sea asimismo restituido, junto con los hijos de Aditi. Y también apartaré de vosotros, oh dioses, la condición de haber sido reducidos al “estado animal”.»

Verse 75

मद्दर्शनॆन यो जातः पशुभावो दिवौकसाम् । स मयाऽपहृतः सद्यः पतित्वं वो भविष्यति ॥ २१.७६ ॥

Esa condición brutal de los moradores del cielo que surgió al verme—yo la he eliminado de inmediato; para vosotros, en cambio, sobrevendrá un estado de caída.

Verse 76

अहं च सर्वविद्यानां पति॒राद्यः सनातनः । अहं वै पतिभावेन पशुमध्ये व्यवस्थितः ॥ २१.७७ ॥

Yo, en verdad, soy el señor primordial y eterno de todas las ciencias; y soy yo quien, en condición de señorío, está establecido entre los seres vivientes.

Verse 77

अतः पशुपतिर्नाम मम लोके भविष्यति । ये मां यजन्ति तेषां स्याद् दीक्षा पाशुपती भवेत् ॥ २१.७८ ॥

Por ello, en mi ámbito surgirá la designación «Paśupati». Para quienes me adoran habrá una iniciación; será la iniciación Pāśupata.

Verse 78

एवमुक्तेऽथ रुद्रेण ब्रह्मा लोकपितामहः । उवाच रुद्रं सस्नेहं स्मितपूर्वमिदं वचः ॥ २१.७९ ॥

Cuando Rudra hubo hablado así, Brahmā—el abuelo y padre de los mundos—se dirigió a Rudra con afecto, sonriendo primero, y luego pronunció estas palabras.

Verse 79

ध्रुवं पाशुपतिर्देव त्वं लोके ख्यातिमेष्यति । अयं च देवस्त्वन्नाम्ना लोके ख्यातिं गमिष्यति । आराध्यश्च समस्तानां देवादीनां गमिष्यसि ॥ २१.८० ॥

Ciertamente, oh deidad, tú—como «Pāśupati»—alcanzarás renombre en el mundo. Y este dios también, por tu mismo nombre, alcanzará renombre en el mundo. Y llegarás a ser digno de veneración para todos—para los dioses y los demás.

Verse 80

एवमुक्त्वा तदा ब्रह्मा दक्षं प्रोवाच बुद्धिमान् । गौरीं प्रयच्छ रुद्राय पूर्वमेवोपपादिताम् ॥ २१.८१ ॥

Dicho esto, el sabio Brahmā se dirigió a Dakṣa: «Entrega a Gaurī a Rudra, a quien ya había sido prometida desde antes»។

Verse 81

एवमुक्त्वा तदा दक्षस्तां कन्यां ब्रह्मसन्निधौ । ददौ रुद्राय महते गौरीं परमशोभनाम् ॥ २१.८२ ॥

Habiendo dicho esto, Dakṣa, en presencia de Brahmā, entregó a aquella doncella—la resplandeciente Gaurī—al gran Rudra.

Verse 82

स तां जग्राह विधिवद् रुद्रः परमशोभनाम् । दक्षस्य च प्रियं कुर्वन् बहुमानपुरःसरम् ॥ २१.८३ ॥

Rudra la aceptó conforme al rito debido—ella, de belleza incomparable—y, deseando complacer a Dakṣa, puso por delante el debido honor y respeto.

Verse 83

गृहीतायां तु कन्यायां दाक्षायण्यां पितामहः । ददौ रुद्रस्य निलयं कैलासं सुरसन्निधौ ॥ २१.८४ ॥

Cuando la doncella Dākṣāyaṇī fue aceptada, el Abuelo (Pitāmaha, Brahmā) otorgó a Rudra una morada: Kailāsa, situada junto a la asamblea de los dioses.

Verse 84

रुद्रोऽपि प्रययौ भूतैः समं कैलासपर्वतम् । देवाś्चापि यथास्थानं स्वं स्वं जग्मुर्मुदान्विताः । ब्रह्माऽपि दक्षसहितः प्राजापत्यं पुरं ययौ ॥ २१.८५ ॥

Rudra también partió, junto con los bhūtas, hacia el monte Kailāsa. Los dioses, asimismo, en el orden debido, regresaron cada uno a su propia morada, colmados de gozo. Brahmā también, acompañado de Dakṣa, fue a la ciudad de Prājāpatya.

Verse 85

तत्र दाक्षायणीपुत्राः सर्वे देवाः सवासवाः । वसवोऽष्टौ च रुद्राश्च आदित्या मरुतस्तथा ॥

Allí, todos los dioses—junto con Indra—eran hijos de Dākṣāyaṇī: los ocho Vasus, los Rudras, los Ādityas y asimismo los Maruts.