Adhyaya 336

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि गोष्पदं तीर्थमुत्तमम् । यत्र श्राद्धं नरः कृत्वा गयासप्तगुणं फलम् । लभते नात्र संदेहो यदि श्रद्धा दृढा भवेत्

Īśvara dijo: Luego, oh Gran Diosa, debe irse al excelente tīrtha llamado Goṣpada. Quien realice allí el śrāddha obtiene un mérito siete veces mayor que el de Gayā—sin duda—si la fe es firme.

Verse 2

यत्र श्राद्धं पृथुः कृत्वा पितरं पापयोनितः उद्दधार महादेवि वेनंनाम महाप्रभुम्

Oh Gran Diosa, allí mismo Pṛthu, tras realizar el śrāddha, rescató a su padre—el poderoso llamado Vena—de un vientre funesto (un estado caído).

Verse 3

देव्युवाच । कस्मिन्स्थाने स्थितं तीर्थमुत्पत्तिस्तस्य कीदृशी । कथं स वेनराजो वा उद्धृतः पापयोनितः

La Diosa dijo: ¿En qué lugar está situado ese tīrtha, y cómo es su origen? ¿Y de qué modo el rey Vena fue rescatado de un vientre impuro, de un nacimiento caído?

Verse 4

गयासप्तगुणं पुण्यं कथं तत्र प्रजायते । श्राद्धस्य किं विधानं तु के मंत्रास्तत्र के द्विजाः । एतन्मे कौतुकं देव यथावद्वक्तुमर्हसि

¿Cómo surge allí el mérito, siete veces el de Gayā? ¿Cuál es el rito correcto del śrāddha; qué mantras se recitan allí, y qué brāhmaṇas (dvijas) deben ser convocados? Ésta es mi inquietud, oh Señor: dígnate explicarlo debidamente, tal como corresponde.

Verse 5

ईश्वर उवाच । इदं रहस्यं देवेशि यत्त्वया परिपृच्छितम् । अप्रकाश्यमिदं तीर्थमस्मिन्पापयुगे प्रिये

Īśvara dijo: «Oh Diosa, el secreto por el que has preguntado—este tīrtha sagrado no debe hacerse público en esta era de pecado, amada mía.»

Verse 6

तथापि संप्रवक्ष्यामि तव स्नेहात्सुरेश्वरि । न पापिन इदं ब्रूयान्नैव तर्करताय वै

«Aun así, oh Soberana de los dioses, por afecto hacia ti lo explicaré. Pero no debe decirse esto a un pecador, ni a quien está entregado a la disputa.»

Verse 7

न नास्तिकाय देवेशि न सुवर्णेतराय च । अस्ति देवि महासिद्धा पुण्या न्यंकुमती नदी

«No es para el incrédulo, oh Diosa, ni para quien carece de verdadero mérito. Oh Devī, existe el río Nyanku-matī, santísimo y de suprema eficacia.»

Verse 8

मर्यादार्थं मयाऽनीता क्षेत्रस्यास्य महेश्वरि । संस्थिता पापशमनी पर्णादित्याच्च दक्षिणे

“Para fijar el límite sagrado de esta región santa, oh Maheśvarī, la traje aquí. El río que destruye los pecados se halla al sur de Parṇāditya.”

Verse 9

नारायणगृहात्सौम्ये नातिदूरे व्यवस्थिता । तस्या मध्ये महादेवि तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्

“Oh benigna, ella está situada no muy lejos de la morada de Nārāyaṇa. En medio de ella, oh gran diosa, hay un tīrtha célebre en los tres mundos.”

Verse 10

गोष्पदं नाम विख्यातं कोटिपापहरं नृणाम् । गोष्पदस्य समीपे तु नातिदूरे व्यवस्थितः

“Es célebre con el nombre de Goṣpada, que arrebata los pecados de los hombres por crores. Y cerca de Goṣpada, no muy lejos, hay otra presencia establecida.”

Verse 11

अनन्तो नाम नागेन्द्रः स्वयंभूतो धरातले । तस्य तीर्थस्य रक्षार्थं विष्णुना सन्नियोजितः

“Hay un rey de las serpientes llamado Ananta, auto-manifestado sobre la tierra. Para la protección de ese tīrtha, fue designado por Viṣṇu.”

Verse 12

कांक्षंति पितरः पुत्रान्नरकादतिभीरवः । गंता यो गोष्पदे पुत्रः स नस्त्राता भविष्यति । गोष्पदे च सुतं दृष्ट्वा पितॄणामुत्सवो भवेत्

“Los antepasados (Pitṛ), muy temerosos del infierno, anhelan hijos. El hijo que vaya a Goṣpada será nuestro salvador. Y al ver a un hijo en Goṣpada, los Pitṛ se regocijan como en una fiesta sagrada.”

Verse 13

पद्भ्यामपि जलं स्पृष्ट्वा अस्मभ्यं किं न दास्यति । अपि स्यात्स कुलेऽस्माकं यो नो दद्याज्जलांजलिम् । प्रभासक्षेत्रमासाद्य गोष्पदे तीर्थ उत्तमे

Aun con sólo tocar el agua con los pies, ¿qué no nos daría a nosotros, los Pitṛs (antepasados)? Ojalá haya en nuestro linaje alguien que nos ofrezca un puñado de agua (jalāñjali), tras llegar a Prabhāsa-kṣetra, en Goṣpada, el tīrtha excelso.

Verse 14

अपि स्यात्स कुलेऽस्माकं खड्गमांसेन यः सकृत् । श्राद्धं कुर्यात्प्रयत्नेन कालशाकेन वा पुनः

Ojalá haya en nuestro linaje alguien que, aunque sea una sola vez, realice con empeño el Śrāddha—ya sea con carne de khaḍga, o bien con las verduras kālaśāka.

Verse 15

अपि स्यात्स कुलेऽस्माकं गोष्पदे दत्तदीपकः । आकल्पकालिका दीप्तिस्तेनाऽस्माकं भविष्यति

¡Si tan sólo hubiera en nuestro linaje alguien que ofrezca siquiera una lámpara en Goṣpada! Por ese acto, una luz perdurable, hasta el fin del kalpa, surgirá para nuestra familia.

Verse 16

गोष्पदे चान्नशता यः पितरस्तेन पुत्रिणः । दिनमेकमपि स्थित्वा पुनात्यासप्तमं कुलम्

Los Pitṛs, complacidos en Goṣpada con cien ofrendas de alimento, conceden descendencia; y con permanecer allí aunque sea un solo día, se purifica el linaje hasta la séptima generación.

Verse 17

पिण्डं दद्याच्च पित्रादेरात्मनोऽपि स्वयं नरः । पिण्याकेंगुदकेनापि तेन मुच्येद्वरानने

El hombre debe ofrecer por sí mismo el piṇḍa a sus Pitṛs y antepasados—y aun para sí mismo. Aunque sea sólo con torta de aceite y agua, por ello queda liberado, oh de bello rostro.

Verse 18

ब्रह्मज्ञानेन किं योगैर्गोग्रहे मरणेन किम् । किं कुरुक्षेत्रवासेन गोष्पदे यदि गच्छति

¿Para qué el conocimiento de Brahman, las disciplinas del yoga, morir en Go-graha o morar en Kurukṣetra, si uno llega a Goṣpada?

Verse 19

सकृत्तीर्थाभिगमनं सकृत्पिण्डप्रपातनम् । दुर्ल्लभं किं पुनर्नित्यमस्मिंस्तीर्थे व्यवस्थितम्

Con visitar el tīrtha una sola vez y ofrecer el piṇḍa una sola vez—¿qué podría ser difícil de alcanzar para quien mora aquí constantemente, en este lugar sagrado?

Verse 20

अर्द्धकोशं तु तत्तीर्थं तदर्द्धार्द्धं तु दुर्ल्लभम् । तन्मध्ये श्राद्धकृत्पुण्यं गयासप्तगुणं लभेत्

Ese tīrtha se extiende por medio krośa; pero su cuarto más interior es raro de alcanzar. Realizar el śrāddha en su mismo centro otorga un mérito siete veces mayor que el obtenido en Gayā.

Verse 21

श्राद्धकृद्गोष्पदे यस्तु पितॄणामनृणो हि सः । पदमध्ये विशेषेण कुलानां शतमुद्धरेत्

Quien realiza el śrāddha en Goṣpada queda verdaderamente libre de deuda hacia los antepasados (pitṛ). Y, en especial, si lo hace en el mismo centro de ese sagrado ‘pada’, eleva a cien linajes.

Verse 22

गृहाच्चलितमात्रस्य गोष्पदे गमनं प्रति । स्वर्गारोहणसोपानं पितॄणां तु पदेपदे

Para quien apenas ha salido de casa con rumbo a Goṣpada, cada paso se vuelve una grada por la que los antepasados ascienden al cielo.

Verse 23

पायसेनैव मधुना सक्तुना पिष्टकेन च । चरुणा तंदुलाद्यैर्वा पिंडदानं विधीयते

La ofrenda de piṇḍa está prescrita con pāyasa (arroz con leche), miel, harina tostada, tortas, caru (oblación cocida ritual), o con arroz y otros granos semejantes.

Verse 24

गोप्रचारे तु यः पिण्डा ञ्छमीपत्रप्रमाणतः । कन्दमूलफलाद्यैर्वा दत्त्वा स्वर्गं नयेत्पितॄन्

Pero en los pastizales de las vacas, quien ofrezca piṇḍas del tamaño de una hoja de śamī—ya sean de bulbos, raíces, frutos y similares—conduce a los antepasados al cielo.

Verse 25

गोष्पदे पिण्डदानेन यत्फलं लभते नरः । न तच्छक्यं मया वक्तुं कल्पकोटिशतैरपि

El fruto que obtiene un hombre al ofrecer piṇḍas en Goṣpada es tal que no puedo describirlo, ni siquiera en cientos de crores de eones.

Verse 26

अथातः संप्रवक्ष्यामि सम्यग्यात्राविधिं शुभम् । यात्राविधानं च तथा सम्यक्छ्रद्धान्विता शृणु

Ahora, pues, expondré correctamente el método auspicioso y debido de la peregrinación. Escucha con fe firme también las reglas y el procedimiento de la yātrā.

Verse 27

यदि तीर्थं नरो गच्छेद्गयाश्राद्धफलेप्सया । तथाविधविधानेन यात्रा कुर्याद्विचक्षणः

Si un hombre va a un tīrtha deseando el fruto del Gayā-śrāddha, la persona prudente debe emprender la peregrinación conforme a esa misma disciplina prescrita.

Verse 28

ब्रह्मचारी शुचिर्भूत्वा हस्तपादेषु संयतः । श्रद्धावानास्तिको भावी गच्छेत्तीर्थं ततः सुधीः

Habiéndose hecho brahmacārī y puro, refrenado en manos y pies (en su conducta), con fe, teísta y de buena intención—entonces el sabio debe dirigirse al tīrtha.

Verse 29

न नास्तिकस्य संसर्गं तस्मिंस्तीर्थे नरश्चरेत् । सर्वोपस्करसंयुक्तः श्राद्धार्ह द्रव्यसंयुतः । गच्छेत्तीर्थं साधुसंगी गयां मनसि मानयन्

En ese tīrtha, el hombre no debe tratar con el incrédulo. Provisto de todos los enseres necesarios y de bienes aptos para el śrāddha, vaya al lugar santo en compañía de los virtuosos, venerando a Gayā en su corazón.

Verse 30

एवं यस्तु द्विजो गच्छेत्प्रतिग्रहविवर्जितः । पदेपदेऽश्वमेधस्य फलं प्राप्नोत्य संशयम्

Así, el dvija (dos veces nacido) que va en peregrinación sin aceptar dádivas obtiene, a cada paso, el fruto del sacrificio Aśvamedha, sin duda alguna.

Verse 31

तत्र स्नात्वा न्यंकुमत्यां सिद्धये पितृमुक्तये । स्नात्वाथ तर्प्पणं कुर्याद्देवादीनां यथाविधि

Allí, tras bañarse en el Nyaṅkumatī para el logro espiritual y la liberación de los antepasados, y habiéndose bañado, debe realizar el tarpaṇa para los dioses y los demás conforme al rito.

Verse 32

ब्रह्मादिस्तंबपर्यंता देवर्षि मनुमानवाः । तृप्यन्तु पितरः सर्वे मातृमातामहादयः

Desde Brahmā hasta la hierba y las plantas; dioses, ṛṣis, Manus y humanos: que todos los Pitṛs queden satisfechos, incluidos los antepasados maternos, los abuelos maternos y los demás.

Verse 33

एवं संतर्प्य विधिना कृत्वा होमादिकं नरः । श्राद्धं सपिण्डकं कुर्यात्स्वतंत्रोक्तविधानतः

Así, habiendo satisfecho (a los destinatarios) conforme a la norma y realizado el homa y los ritos afines, el hombre debe celebrar luego el śrāddha junto con el sapiṇḍīkaraṇa, siguiendo el procedimiento enseñado por la tradición autorizada.

Verse 34

आमन्त्र्य ब्राह्मणांस्तत्र शास्त्रजान्दोषवर्जितान् । एवं कृतोपचारस्तु इमं मन्त्रमुदीरयेत्

Habiendo invitado allí con respeto a los brahmanes—versados en las escrituras y libres de faltas—y habiéndoles ofrecido debidamente los honores apropiados, debe entonces recitar este mantra.

Verse 35

कव्यवाडनलः सोमो यमश्चैवार्यमा तथा । अग्निष्वात्ता बर्हिषदः सोमपाः पितृदेवताः । आगच्छन्तु महाभागा युष्माभी रक्षिता स्त्विह

Que Kavyavāḍānala, Soma, Yama y Aryamā, así como los Agniṣvāttas, los Barhiṣads y los Somapās—las divinas deidades Pitṛ—vengan aquí, oh muy afortunados. Aquí, que seamos protegidos por vosotros.

Verse 36

मदीयाः पितरो ये च कुले जाताः सनाभयः । तेषां पिण्डप्रदाताऽहमागतोऽस्मिन्पितामहाः

Oh abuelos ancestrales: a esos padres míos que nacieron en mi linaje, parientes de una misma estirpe, he venido aquí como dador de los piṇḍas, las ofrendas de bolitas de arroz funerarias.

Verse 37

एवमुक्त्वा महादेवि इमं मन्त्रमुदीरयेत्

Dicho esto, oh Gran Diosa, debe entonces recitar este mantra.

Verse 38

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । माता पितामही चैव तथैव प्रपितामही

Padre, abuelo y bisabuelo; asimismo madre, abuela y bisabuela—

Verse 39

मातामहः प्रमाता च तथा वृद्धप्रमातृकः । तेषां पिंडो मया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम्

Abuelo materno, bisabuelo materno y el anciano antepasado más allá de ellos—que el piṇḍa que les he ofrecido sea imperecedero, inagotable, y permanezca como sostén perdurable.

Verse 40

ॐ नमो भानवे भर्त्रेऽब्जभौमसोमरू पिणे । एवं नत्वाऽर्चयित्वा तु इमां स्तुतिमथो पठेत्

Om—salutación a Bhānu, el Señor, cuya forma es también el Nacido del Loto, Bhūma y Soma. Habiendo así inclinado la cabeza y rendido culto, recítese entonces este himno.

Verse 41

तत्र गोष्पदसामीप्ये चरुणा सुशृतेन च । पितॄणामनाथानां च मंत्रैः पिंडांश्च निर्वपेत्

Allí, cerca del lugar sagrado llamado Goṣpada, con caru bien cocido, debe uno, mediante mantras, depositar también ofrendas de piṇḍa para aquellos Pitṛs que carecen de amparo (sin quien los atienda).

Verse 42

अस्मत्कुले मृता ये च गतिर्येषां न विद्यते । रौरवे चांधतामिस्रे कालसूत्रे च ये गताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिंडं ददाम्यहम्

Por aquellos que han muerto en nuestro linaje y para quienes no se conoce refugio ulterior—los que han ido a Raurava, a Andhatāmisra o a Kālasūtra—para su liberación ofrezco yo este piṇḍa.

Verse 43

अनेकयातनासंस्थाः प्रेतलोकेषु ये गताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिंडं ददाम्यहम्

Por aquellos que han ido a los mundos de los pretas y permanecen en múltiples tormentos—para su liberación ofrezco este piṇḍa.

Verse 44

पशुयोनिगता ये च ये च कीटसरी सृपाः । अथवा वृक्षयोनिस्थास्तेभ्यः पिंडं ददाम्यहम्

Y por quienes han entrado en vientres de animales, y por quienes se han vuelto insectos, seres rastreros o reptiles—o incluso quienes moran en el nacimiento como árboles—para ellos ofrezco este piṇḍa.

Verse 45

असंख्या यातनासंस्था ये नीता यमशासकैः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिंडं ददाम्यहम्

Por aquellos que, por los ejecutores de Yama, han sido conducidos a incontables moradas de tormento—para su liberación ofrezco este piṇḍa.

Verse 46

येऽबांधवा बांधवा ये येऽन्यजन्मनि बांधवाः । ते सर्वे तृप्तिमायांतु पिंडेनानेन सर्वदा

Que todos—los que no son mis parientes, los que son mis parientes y los que fueron parientes en otro nacimiento—alcancen siempre satisfacción perdurable por medio de este piṇḍa.

Verse 47

ये केचित्प्रेतरूपेण वर्त्तंते पितरो मम । ते सर्वे तृप्तिमायांतु पिंडेनानेन सर्वदा

Cualesquiera que sean mis antepasados que existan en forma de preta, que todos ellos, por esta ofrenda de piṇḍa, alcancen satisfacción siempre.

Verse 48

दिव्यांतरिक्षभूमिस्थपितरो बांधवादयः । मृताश्चासंस्कृता ये च तेषां पिंडोस्तु मुक्तये

Que este piṇḍa sagrado sea para la liberación de los antepasados y parientes que moran en los cielos, en el espacio intermedio o sobre la tierra; y también de quienes murieron sin los debidos ritos.

Verse 49

पितृवंशे मृता ये च मातृवंशे तथैव च । गुरुश्वशुरबंधूनां ये चान्ये बांधवा मृताः

Los que han muerto en la estirpe de mi padre y asimismo en la estirpe de mi madre; y los difuntos entre mis maestros, mis suegros y los demás parientes—

Verse 50

ये मे कुले लुप्तपिंडाः पुत्रदारविवर्जिताः । क्रियालोपगता ये च जात्यंधाः पंगवस्तथा

Aquellos de mi familia para quienes se perdió la ofrenda de piṇḍa—los que no tuvieron hijos varones ni esposa; aquellos a quienes se les omitieron los ritos; y los que fueron ciegos de nacimiento o igualmente cojos—

Verse 51

विरूपा आमगर्भा येऽज्ञाता ज्ञाताः कुले मम । तेषां पिंडो मया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम्

Sean deformes, o los que murieron como embriones aún no formados; sean desconocidos o conocidos dentro de mi linaje—yo he ofrecido para ellos este piṇḍa; que se vuelva un sostén inagotable.

Verse 52

प्रेतत्वात्पितरो मुक्ता भवंतु मम शाश्वतम् । यत्किंचिन्मधुसमिश्रं गोक्षीरं घृतपायसम्

Que mis antepasados queden liberados para siempre del estado de preta. Cualquier ofrenda mezclada con miel—leche de vaca y arroz cocido con ghee—

Verse 53

अक्षय्यमुपतिष्ठेत्त्वत्त्वस्मिंस्तीर्थे तु गोष्पदे । स्वाध्यायं श्रावयेत्तत्र पुराणान्यखिलान्यपि

Que el fruto inagotable permanezca aquí para ti, en este tīrtha llamado Goṣpada. Allí debe hacerse escuchar la recitación del svādhyāya, y también la de todos los Purāṇas sin excepción.

Verse 54

ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्राणां स्तवानि विविधानि च । ऐंद्राणि सोमसूक्तानि पावमानीश्च शक्तितः

Y (recítese) también diversos himnos a Brahmā, Viṣṇu, Arka (el Sol) y Rudra; junto con himnos a Indra, los Soma-sūktas y los cantos Pāvamānī de purificación, según la propia capacidad.

Verse 55

बृहद्रथंतरं तद्वज्ज्येष्ठसाम सरौरवम् । तथैव शांतिकाध्यायं मधुब्राह्मणमेव च

Asimismo deben recitarse el Bṛhadrathantara, el Jyeṣṭha-sāman y el Saraurava; y también el capítulo de Śānti para la pacificación, y el Madhu Brāhmaṇa igualmente.

Verse 56

मंडलं ब्राह्मणं तत्र प्रीतकारि च यत्पुनः । विप्राणामात्मनश्चैव तत्सर्वं समुदीरयेत्

Allí también deben recitarse debidamente los Maṇḍalas y los pasajes Brāhmaṇa; y cuanto más sea grato—tanto para los brāhmaṇas como para uno mismo—todo ello debe pronunciarse por completo.

Verse 57

एवं न्यंकुमतीमध्ये गोष्पदे तीर्थ उत्तमे । दत्त्वा पिंडांश्च विधिवत्पुनर्मंत्रमिमं पठेत्

Así pues, en medio del Nyaṅkumatī, en Goṣpada—el tīrtha excelso—tras ofrecer los piṇḍas conforme al rito, debe recitarse de nuevo este mantra.

Verse 58

साक्षिणः संतु मे देवा ब्रह्माद्या ऋषिपुंगवाः । मयेदं तीर्थमासाद्य पितॄणां निष्कृतिः कृता

Sean mis testigos los dioses—Brahmā y los demás—y los más excelsos de los ṛṣis: al llegar a este tīrtha, he cumplido la expiación y la liberación debidas a mis antepasados.

Verse 59

आगतोऽस्मि इदं तीर्थं पितृकार्ये सुरोत्तमाः । भवंतु साक्षिणः सर्वे मुक्तश्चाहमृणत्रयात्

Oh excelso entre los dioses, he venido a este tīrtha para el rito de los antepasados. Sed todos testigos, y que yo quede libre de la triple deuda (ṛṇa-traya).

Verse 60

एवं प्रदक्षिणीकृत्य गोष्पदं तीर्थमुत्तमम् । विप्रेभ्यो दक्षिणां दत्त्वा नद्यां पिंडान्विसर्जयेत्

Así, tras circunvalar (pradakṣiṇā) a Goṣpada, el tīrtha excelente, y tras dar la dakṣiṇā a los brāhmaṇas, debe uno entregar los piṇḍas al río.

Verse 61

गोदानं तत्र देयं तु तद्वत्कृष्णाजिनं प्रिये । अष्टकासु च वृद्धौ च गयायां मृतवासरे

Allí debe darse, en verdad, el don de una vaca; y asimismo, oh amada, una piel de antílope negro (kṛṣṇājina): en los días de Aṣṭakā, en ocasiones de vṛddhi (prosperidad), y en Gayā en el día del aniversario de la muerte.

Verse 62

अत्र मातुः पृथक्छ्राद्धमन्यत्र पतिना सह । वृद्धिश्राद्धे तु मात्रादि गयायां पितृपूर्वकम्

Aquí, el śrāddha para la madre se realiza por separado; en otros lugares se hace junto con el esposo. Pero en el vṛddhi-śrāddha es correcto comenzar por la madre y los parientes maternos; mientras que en Gayā se procede primero con la línea paterna.

Verse 63

गयावदत्रैव पुनः श्राद्धं कार्यं नरोत्तमैः । तस्माद्गुप्तगया प्रोक्ता इयं सा विष्णुना स्वयम्

Así como en Gayā, aquí también los mejores de los hombres deben realizar de nuevo el śrāddha. Por ello, este lugar fue llamado por el propio Viṣṇu “Gayā Oculta” (Guptagayā).

Verse 64

गंधदानेन गंधाप्तिः सौभाग्यं पुष्पदानतः । धूपदानेन राज्याप्तिर्दीप्तिर्दीपप्रदानतः

Al ofrecer fragancias se alcanza la fragancia (refinamiento y dulzura); al ofrecer flores se obtiene buena fortuna. Al ofrecer incienso se alcanza la soberanía, y al ofrecer lámparas se obtiene resplandor.

Verse 65

ध्वजदानात्पापहानिर्यात्राकृद्ब्रह्मलोकभाक् । श्राद्धपिंडप्रदो लोके विष्णुर्नेष्यति वै पितॄन्

Al donar un estandarte (dhvaja), los pecados se destruyen; el peregrino alcanza el mundo de Brahmā. Y quien ofrece piṇḍas de śrāddha en este ámbito sagrado—Viṣṇu mismo, en verdad, conduce a sus antepasados hacia su curso bienaventurado.

Verse 66

एकं यो भोजयेत्तत्र ब्राह्मणं शंसितव्रतम् । गोप्रचारे महातीर्थे कोटिर्भवतिभोजिता

Quien allí alimente aunque sea a un solo brāhmaṇa—firme en votos dignos de alabanza—en el gran tīrtha llamado Gopracāra, es como si hubiera alimentado a un koṭi (diez millones).

Verse 67

इति संक्षेपतः प्रोक्तस्तत्र श्राद्धविधिस्तव । अथ ते कथयिष्यामि इतिहासं पुरातनम्

Así, en resumen, te he expuesto el rito del śrāddha allí. Ahora te narraré una antigua historia sagrada (itihāsa).

Verse 68

वेनस्य राज्ञश्चरितं पृथोश्चैव महात्मनः । यथा तत्राभवन्मुक्तिस्तस्य चांडालयोनितः । तत्सर्वं शृणु देवेशि सम्यक्छ्रद्धासमान्विता

Escucha por completo, oh Señora del Señor, con fe firme: las hazañas del rey Vena y del magnánimo Pṛthu—cómo allí le sobrevino la liberación, aun habiendo nacido de un vientre cāṇḍāla.

Verse 69

पिशुनाय न पापाय नाशिष्यायाहिताय च । कथनीयमिदं पुण्यं नाव्रताय कथंचन

Esta enseñanza meritoria no debe contarse al calumniador, ni al pecador, ni a quien no es discípulo y obra con mala intención; y de ningún modo debe decirse a quien carece de votos (sin disciplina).

Verse 70

स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं धन्यं वेदेन संमितम् । रहस्यमृषिभिः प्रोक्तं शृणुयाद्योऽनसूयकः

Esta enseñanza conduce al cielo, otorga fama, acrecienta la vida y es auspiciosa—medida conforme al Veda. Es un secreto proclamado por los sabios; quien esté libre de envidia debe escucharla.

Verse 71

यश्चैनं श्रावयेन्मर्त्यः पृथो र्वैन्यस्य संभवम् । ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्वा न स शोचेत्कृताऽकृते

Y el mortal que haga recitar este relato del nacimiento de Pṛthu Vainya—tras inclinarse en reverencia ante los brāhmaṇas—no se aflige por lo hecho ni por lo no hecho.

Verse 72

गोप्ता धर्मस्य राजाऽसौ बभौ चात्रिसमप्रभः । अत्रिवंशसमुत्पन्नो ह्यंगो नाम प्रजापतिः

Aquel rey llegó a ser guardián del dharma y resplandeció como Atri. Del linaje de Atri surgió el Prajāpati llamado Aṅga.

Verse 73

तस्य पुत्रोऽभवेद्वेनो नात्यर्थं धार्मिकस्तथा । जातो मृत्युसुतायां वै सुनीथायां प्रजापतिः

Su hijo fue Vena, nada especialmente justo. Aquel Prajāpati nació de Sunīthā, hija de Mṛtyu, el Señor de la Muerte.

Verse 74

समातामह दोषेण तेन कालात्मकाननः । स धर्मं पृष्ठतः कृत्वा पापबुद्धिरजायत

Por la falta heredada de su abuelo materno, su propio rostro tomó la naturaleza de la Muerte y del Tiempo. Dando la espalda al dharma, nació en él una mente pecaminosa.

Verse 75

स्थितिमुत्थापयामास धर्मोपेतां सनातनीम् । वेदशास्त्राण्यतिक्रम्य ह्यधर्म निरतोऽभवत्

Trastornó el orden antiguo, colmado de dharma. Transgrediendo los Vedas y los śāstras, se entregó por completo al adharma.

Verse 76

निःस्वाध्यायवषट्काराः प्रजास्तस्मिन्प्रशासति । डिंडिमं घोषयामास स राजा विषये स्वके

Mientras él gobernaba, el pueblo quedó sin estudio védico y sin el clamor «vaṣaṭ» del sacrificio. Aquel rey hizo proclamarlo con tambor por todo su reino.

Verse 77

न दातव्यं न यष्टव्यं मयि राज्यं प्रशासति । आसीत्प्रतिज्ञा क्रूरेयं विनाशे प्रत्युपस्थिते

«No se ha de dar limosna ni realizar sacrificios mientras yo gobierne el reino»: tal fue aquel voto cruel, pronunciado cuando la ruina ya se acercaba.

Verse 78

अहमीड्यश्च पूज्यश्च सर्वयज्ञैर्द्विजोत्तमैः । मयि यज्ञा विधातव्या मयि होतव्यमित्यपि

«Sólo yo debo ser alabado y adorado por los mejores de los dos veces nacidos mediante todo sacrificio; para mí han de instituirse los yajñas, y para mí han de ofrecerse las oblaciones»—así lo proclamó también.

Verse 79

तमतिक्रांतमर्यादं प्रजापीडनतत्परम् । ऊचुर्महर्षयः क्रुद्धा मरीचिप्रमुखास्तदा

Entonces los grandes rishis—airados—encabezados por Marīci, le hablaron a aquel que había traspasado todo límite y se empeñaba en atormentar al pueblo.

Verse 80

माऽधर्मं वेन कार्षीस्त्वं नैष धर्मः सनातनः । अत्रेर्वंशे प्रसूतोऽसि प्रजापतिरसंशयम्

«No cometas adharma, oh Vena; esto no es el dharma eterno (sanātana). Has nacido en el linaje de Atri; eres un Prajāpati, sin duda alguna.»

Verse 81

पालयिष्ये प्रजाश्चेति पूर्वं ते समयः कृतः । तांस्तथावादिनः सर्वान्ब्रह्मर्षीनब्रवीत्तदा

«“Protegeré a los súbditos”: tal fue el pacto que antes hiciste. Entonces él habló a todos aquellos brahmarishis que así le habían dicho.»

Verse 82

वेनः प्रहस्य दुर्बुद्धिरिदं वचनकोविदः । स्रष्टा धर्मस्य कश्चान्यः श्रोतव्यं कस्य वा मया

Vena—necio aunque diestro en palabras—rió y dijo: «¿Quién más es el creador del dharma? ¿Y a quién habría yo de escuchar?»

Verse 83

वीर्यश्रुततपःसत्यैर्मयान्यः कः समो भुवि । मदात्मानो न नूनं मां यूयं जानीथ तत्त्वतः

Por el valor, el saber, la austeridad y la verdad, ¿quién en la tierra es igual a mí? En verdad no me conocéis según la realidad última, pues vuestras mentes no están acordes con la mía.

Verse 84

प्रभवं सर्वलोकानां धर्माणां च विशेषतः । इत्थं देहेन पृथिवीं भावेन यजनेन च

Yo soy la fuente de todos los mundos, y en especial de los dharmas. Así, por mi propia presencia, por mi voluntad y por el culto, sostengo la tierra.

Verse 85

सृजेयं च ग्रसेयं च नात्र कार्या विचारणा । यदा न शक्यते स्तंभान्मत्तश्चैव विमोहितः

Puedo crear y puedo devorar: aquí no hace falta deliberación. Cuando nadie puede detenerme ni refrenarme, me embriago y caigo en total extravío.

Verse 86

अनुनेतुं नृपो वेनस्तत्र क्रुद्धा महर्षयः । आथर्वणेन मंत्रेण हत्वा तं ते महाबलम्

Allí, los grandes sabios, airados (con él), procuraron hacer entrar en razón al rey Vena; y mediante un mantra atharvánico abatieron a aquel poderoso.

Verse 87

ततोऽस्य वामबाहुं ते ममंथुर्भृशकोपिताः । तस्माच्च मथ्यमानाद्वै जज्ञे पूर्वमिति श्रुतिः

Luego, en feroz cólera, batieron su brazo izquierdo; y de ese batido, según la tradición, surgió primero un ser.

Verse 88

ह्रस्वोऽतिमात्रः पुरुषः कृष्णश्चापि तदा प्रिये । स भीतः प्राञ्जलिश्चैव तस्थिवान्संमुखे प्रिये

Entonces, amada, surgió un hombre: de baja estatura, deforme en extremo y de tez oscura. Aterrorizado, permaneció allí con las manos juntas en reverencia, de frente a ellos.

Verse 89

तमात्तं विह्वलं दृष्ट्वा निषीदेत्यब्रुवन्किल । निषादो वंशकर्ता वै तेनाभूत्पृथुविक्रमः

Al verlo aterrado y tembloroso, le dijeron: «Siéntate», según se cuenta. Así fue conocido como Niṣāda, fundador de un linaje; y de ese linaje surgió el valeroso Pṛthu.

Verse 90

धीवरानसृजच्चापि वेनपापसमुद्भवान् । ये चान्ये विन्ध्यनिलयास्तथा वै तुंबराः खसाः

También engendró a los pescadores (Dhīvara), nacidos del pecado de Vena; y a otros pueblos más: los que habitaban las regiones de Vindhya, así como los Tumbara y los Khasa.

Verse 91

अधर्मे रुचयश्चापि वर्द्धिता वेनपापजाः । पुनर्महर्षयस्तेथ पाणिं वेनस्य दक्षिणम्

Y también crecieron las inclinaciones hacia el adharma, nacidas del pecado de Vena. Entonces, de nuevo, los grandes sabios allí se volvieron hacia la mano derecha de Vena.

Verse 92

अरणीमिव संरब्धा ममंथुर्जात मन्यवः । पृथुस्तस्मात्समुत्पन्नः कराज्ज्वलनसंनिभः

Como quienes baten el arani para encender el fuego, lo batieron con ardor, con la ira despierta. De allí surgió Pṛthu, semejante a una llama, desde la mano.

Verse 93

पृथोः करतलाच्चापि यस्माजातस्ततः पृथुः । दीप्यमानश्च वपुषा साक्षादग्निरिव ज्वलन्

Porque nació de la palma de la mano (karatala), por eso fue llamado Pṛthu; y su cuerpo resplandecía, ardiendo como el mismo Agni.

Verse 94

धनुराजगवं गृह्य शरांश्चाशीविषोपमान् । खङ्गं च रक्षन्रक्षार्थं कवचं च महाप्रभम्

Empuñando el arco Ājagava y flechas semejantes a serpientes venenosas, y también una espada para la defensa, llevaba además una armadura espléndida, de gran fulgor.

Verse 95

तस्मिञ्जातेऽथ भूतानि संप्रहृष्टानि सर्वशः । संबभूवुर्महादेवि वेनश्च त्रिदिवं गतः

Cuando él nació, oh Mahādevī, todos los seres por doquier se llenaron de júbilo; y Vena también partió hacia el mundo celestial.

Verse 96

ततो नद्यः समुद्राश्च रत्नान्यादाय सर्वशः । अभिषेकाय ते सर्वे राजानमुपतस्थिरे

Entonces los ríos y los océanos, trayendo joyas de todas las direcciones, acudieron todos para asistir a la consagración (abhiṣeka) del rey.

Verse 97

पितामहश्च भगवानृषिभिश्च सहामरैः । स्थावराणि च भूतानि जंगमानि च सर्वशः

El Bienaventurado Pitāmaha (Brahmā) también llegó, junto con los sabios y los dioses; y todos los seres—los inmóviles y los móviles—se congregaron desde todas partes.

Verse 98

समागम्य तदा वैन्यमभ्यषिंचन्नराधि पम् । सोऽभिषिक्तो महातेजा देवैरंगिरसादिभिः

Entonces, reunidos todos, ungieron a Vainya como soberano de los hombres. Así consagrado, aquel de gran fulgor fue entronizado por los dioses, guiados por Aṅgiras y otros.

Verse 99

अधिराज्ये महाभागः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् । पित्रा न रंजिताश्चास्य प्रजा वैन्येन रंजिताः

En la soberanía, el afortunado y valeroso Pṛthu Vainya resplandeció con poder. Los súbditos a quienes su padre no había complacido quedaron, bajo Vainya, verdaderamente contentos y satisfechos.

Verse 100

ततो राजेति नामास्य अनुरागादजायत । आपः स्तस्तंभिरे चास्य समुद्रमभियास्यतः

Luego, por afecto, nació para él el nombre de “Rājā” (Rey). Y cuando avanzó hacia el océano, las aguas mismas se detuvieron ante él.

Verse 101

पर्वताश्चापि शीर्यंते ध्वजसंगोऽपि नाऽभवत् । अकृष्टपच्या पृथिवी सिध्यंत्यन्नानि चिंतया । सर्वकामदुघा गावः पुटकेपुटके मधु

Hasta las montañas cedieron y se desmoronaron; ni siquiera su estandarte halló obstáculo. La tierra se volvió “fecunda sin arado”: los alimentos se obtenían con solo pensarlos. Las vacas fueron dadoras de todo deseo, y en cada pequeño recipiente se hallaba miel.

Verse 102

तस्मिन्नेव तदा काले पुन र्जज्ञेऽथ मागधः । सामगेषु च गायत्सु स्रुग्भांडाद्वैश्वदेविकात्

En ese mismo tiempo, el Māgadha nació de nuevo: mientras los cantores del Sāma entonaban sus himnos, surgió del recipiente-cucharón usado para la ofrenda de Vaiśvadeva.

Verse 103

सामगेषु समुत्पन्नस्तस्मान्मगध उच्यते । ऐंद्रेण हविषा चापि हविः पृक्तं बृहस्पतिः

Puesto que surgió entre los cantores del Sāma, por eso se le llama «Magadha». Y Bṛhaspati también mezcló la oblación (havis) con la ofrenda destinada a Indra.

Verse 104

यदा जुहाव चेंद्राय ततस्ततो व्यजायत । प्रमादस्तत्र संजज्ञे प्रायश्चित्तं च कर्मसु

Cuando ofreció en el fuego para Indra, de ese acto surgió un desliz; y así, en las acciones rituales, nació la necesidad del prāyaścitta, los ritos expiatorios.

Verse 105

शेषहव्येन यत्पृक्तमभिभूतं गुरोर्हविः । अधरोत्तरस्वारेण जज्ञे तद्वर्णवैकृतम्

Cuando la oblación del preceptor, mezclada con el resto de la ofrenda sacrificial, quedó dominada, surgió una distorsión del sonido—por entonaciones bajas y altas—y se alteraron las sílabas y la forma fonética.

Verse 106

यज्ञस्तस्यां समभवद्ब्राह्मण्यां क्षत्रयोनितः । ततः पूर्वेण साधर्म्यात्तुल्यधर्माः प्रकीर्त्तिताः

En aquella estirpe de brāhmaṇas surgió Yajña, nacido de linaje kṣatriya; y por su parentesco de tiempos antiguos y su naturaleza compartida, se proclama que poseen deberes semejantes.

Verse 107

मध्यमो ह्येष तत्त्वस्य धर्मः क्षत्रोपजीवनम् । रथनागाश्वचरितं जघन्यं च चिकित्सितम्

Se dice que éste es el deber intermedio en esencia: ganarse la vida al modo kṣatriya—con carros, elefantes y caballos; mientras que la ocupación más baja se considera la práctica de la medicina.

Verse 108

पृथोः कथार्थं तौ तत्र समा हूतौ महर्षिभिः । तावूचुर्मुनयः सर्वे स्तूयतामिति पार्थिवः

Para relatar las hazañas de Pṛthu, aquellos dos fueron convocados allí juntos por los grandes ṛṣis; y todos los sabios les dijeron: «Que el rey sea alabado».

Verse 109

कर्मभिश्चानुरूपो हि यतोयं पृथिवीपतिः । तानूचतुस्तदा सर्वानृषींश्च सूतमागधौ

«Pues este señor de la tierra está verdaderamente en consonancia con sus obras». Así, en aquel momento, el Sūta y el Māgadha se dirigieron a todos aquellos ṛṣis.

Verse 110

आवां देवानृषींश्चैव प्रीणयाव स्वकर्मभिः । न चास्य विद्वो वै कर्म न तथा लक्षणं यश

«Con nuestros propios deberes complacemos tanto a los dioses como a los ṛṣis. Sin embargo, no conocemos plenamente sus obras, ni en igual medida sus signos y su fama».

Verse 111

स्तोत्रं येनास्य संकुर्वो राज्ञस्तेजस्विनो द्विजाः । ऋषिभिस्तौ नियुक्तौ तु भविष्यैः स्तूयतामिति

«Oh, nacidos dos veces, ¿con qué himno habremos de componer la alabanza de este rey resplandeciente?» Así, aquellos dos fueron encargados por los ṛṣis con la instrucción: «Que sea alabado para las edades venideras».

Verse 112

यानि कर्माणि कृतवान्पृथुः पश्चान्महाबलः । तानि गीतानि बद्धानि स्तुवद्भिः सूतमागधैः

Cualesquiera que fueran las obras que el poderoso Pṛthu realizó después, esas obras fueron cantadas y trabadas en versos por los Sūtas y los Māgadhas que lo alababan.

Verse 113

ततः श्रुतार्थः सुप्रीतः पृथुः प्रादात्प्रजेश्वरः । अनूपदेशं सूताय मागधान्मागधाय च

Entonces Pṛthu, señor de los pueblos, al oír sus palabras y quedar grandemente complacido, concedió al Sūta una región apropiada, y al Māgadha también le otorgó la tierra de Māgadha, morada de los māgadhas.

Verse 114

तदादि पृथिवीपालाः स्तूयन्ते सूतमागधैः । आशीर्वादैः प्रशंस्यंते सूतमागधबंदिभिः

Desde entonces, los protectores de la tierra (los reyes) son alabados por los Sūtas y los Māgadhas, y son ensalzados con bendiciones por los Sūtas, los Māgadhas y los bardos de la corte.

Verse 115

तं दृष्ट्वा परमं प्रीताः प्रजा ऊचुर्महर्षयः । एष वो वृत्तिदो वैन्यो विहितोऽथ नराधिपः

Al verlo, el pueblo, colmado de suprema alegría, dijo a los grandes sabios: «Este soberano, Vainya, descendiente de Vena, ha sido ahora establecido como quien os proveerá sustento y medios de vida».

Verse 116

ततो वैन्यं महाभागं प्रजाः समभिदुद्रुवुः । त्वं नो वृत्तिविधातेति महर्षिवचनात्तथा

Entonces los súbditos corrieron hacia el afortunado Vainya y, conforme a las palabras de los sabios, suplicaron: «Tú eres quien ahora debe disponer nuestro sustento y bienestar».

Verse 117

सोऽभीहितः प्रजाभिस्तु प्रजाहितचिकीर्षया । धनुर्गृहीत्वा बाणांश्च वसुधामार्दयद्बली

Así interpelado por el pueblo y deseoso de procurar su bien, el poderoso tomó su arco y sus flechas, y comenzó a oprimir y someter a la Tierra (Vasudhā).

Verse 118

ततो वैन्यभयत्रस्ता गौर्भूत्वा प्राद्रवन्मही । तां धेनुं पृथुरादाय द्रवन्तीमन्वधावत

Entonces la Tierra, aterrada por Vainya, tomó forma de vaca y huyó. Pṛthu, asiendo a aquella vaca, la persiguió mientras ella corría.

Verse 119

सा लोकान्ब्रह्मलोकादीन्गत्वा वैन्यभयात्तदा । ददर्श चाग्रतो वैन्यं कार्मुकोद्यतपाणिनम्

Por miedo a Vainya, ella recorrió los mundos, comenzando por Brahmaloka. Pero allí mismo, delante de ella, vio a Vainya con la mano alzada y el arco dispuesto.

Verse 120

ज्वलद्भिर्विशिखैस्तीक्ष्णैर्दीप्ततेजःसमन्वितैः । महायोगं महात्मानं दुर्द्धर्षममरैरपि

Era temible: sus flechas agudas, llameantes, resplandecían con fulgor ígneo. Gran alma y señor del gran yoga, era difícil de resistir incluso para los dioses.

Verse 121

अलभंती तु सा त्राणं वैन्यमेवाभ्यपद्यत । कृतांजलिपुटा देवी पूज्या लोकैस्त्रिभिस्सदा

Al no hallar amparo, buscó protección en el propio Vainya. La diosa Tierra, con las manos juntas en reverencia, es por siempre digna de culto en los tres mundos.

Verse 122

उवाच चैनं नाधर्म्यं स्त्रीवधं परिपश्यसि । कथं धारयिता चासि प्रजा राजन्मया विना

Y le dijo: «¿No ves que matar a una mujer es adharma, una injusticia? Oh rey, sin mí, ¿cómo sostendrás y ampararás a tus súbditos?»

Verse 123

मयि लोकाः स्थिता राजन्मयेदं धार्यते जगत् । मदृते तु विनश्येयुः प्रजाः पार्थिव विद्धि तत्

Oh rey, los mundos reposan en mí; por mí se sostiene este universo. Sin mí, oh soberano, las criaturas perecerían—sábelo como verdad.

Verse 124

स मां नार्हसि हंतुं वै श्रेयश्चेत्त्वं चिकीर्षसि । प्रजानां पृथिवीपाल शृणुष्वेदं वचो मम

Por eso, no debes matarme si de veras deseas lo mejor. Oh protector de la tierra y guardián del pueblo, escucha estas palabras mías.

Verse 125

उपायतः समारब्धाः सर्वे सिध्यंत्युपक्रमाः । हत्वा मां त्वं न शक्तो वै प्रजाः पालयितुं नृप

Las empresas iniciadas con medios adecuados prosperan en todo. Pero si me matas, oh rey, no podrás en verdad proteger a tus súbditos.

Verse 126

अनुकूला भविष्यामि त्यज कोपं महाद्युते । अवध्याश्च स्त्रियः प्राहुस्तिर्यग्योनिगता अपि

Me volveré propicia para ti—abandona la ira, oh de gran esplendor. Pues se dice que a las mujeres no se las debe matar, aun cuando nazcan en vientre de animal.

Verse 127

एकस्मिन्निधनं प्राप्ते पापिष्ठे क्रूरकर्मणि । बहूनां भवति क्षेमस्तत्र पुण्यप्रदो वधः । सत्येवं पृथिवीपाल धर्म्मं मा त्यक्तुमर्हसि

Cuando la muerte alcanza a un solo ser, el más pecador y de obras crueles, muchos hallan amparo; en tal caso, esa muerte se vuelve dadora de mérito. Por eso, oh protector de la tierra, siendo esto verdad, no debes abandonar el dharma.

Verse 128

एवंविधं तु तद्वाक्यं श्रुत्वा राजा महाबलः । क्रोधं निगृह्य धर्मात्मा वसुधामिदमब्रवीत्

Al oír esas palabras, el poderoso rey, justo y dueño de sí mismo, contuvo su ira y habló así a Vasudhā.

Verse 129

एकस्यार्थे च यो हन्यादात्मनो वा परस्य वा । एकं वापि बहून्वापि कामतश्चास्ति पातकम्

Quien mata por el bien de uno —ya sea para sí mismo o para otro—, a uno o a muchos, comete pecado si lo hace por deseo.

Verse 130

यस्मिंस्तु निधनं प्राप्ता एधन्ते बहवः सुखम् । तस्मिन्हते च भूयो हि पातकं नास्ति तस्य वै

Pero cuando, al morir uno, muchos prosperan en felicidad, si ese uno es aniquilado, ciertamente no hay pecado en ese acto.

Verse 131

सोऽहं प्रजानिमित्तं त्वां हनिष्यामि वसुन्धरे । यदि मे वचनं नाद्य करिष्यसि जगद्धितम्

Por lo tanto, por el bien del pueblo, te mataré, oh Vasundharā, si hoy no cumples mi palabra, que es para el beneficio del mundo.

Verse 132

त्वां निहत्याद्य बाणेन मच्छासनपराङ्मुखीम् । आत्मानं पृथुकृत्वेह प्रजा धारयितास्म्यहम्

Habiéndote abatido hoy con mi flecha —puesto que te has apartado de mi mandato—, me expandiré aquí y sostendré a la gente.

Verse 133

सा त्वं वचनमास्थाय मम धर्मभृतांवरे । सञ्जीवय प्रजा नित्यं शक्ता ह्यसि न संशयः

Por tanto, oh el mejor entre los sostenedores del dharma, acoge mi palabra y reanima y sustenta sin cesar al pueblo; tú puedes hacerlo—de ello no hay duda.

Verse 134

दुहितृत्वं हि मे गच्छ एवमेतन्महच्छरम् । नियच्छे त्वद्वधार्थं च प्रयुक्तं घोरदर्शनम् । प्रत्युवाच ततो वैन्यमेवमुक्ता महासती

«Sé para mí como una hija—así sea.» Entonces refrenaré esa gran flecha, terrible a la vista, que fue disparada para darte muerte. Así interpelada, la gran dama virtuosa respondió a Vainya (el rey).

Verse 135

सर्वमेतदहं राजन्विधास्यामि न संशयः । वत्सं तु मम संयुक्ष्व क्षरेयं येन वत्सला

«Oh Rey, ciertamente dispondré todo esto—sin duda. Pero primero, unce para mí un ternero; entonces haré manar mi leche, volviéndome como la vaca que ama a su cría.»

Verse 136

समां च कुरु सर्वत्र मां त्वं सर्वभृतां वर । यथा विस्यन्दमानाहं क्षीरं सर्वत्र भावये

«Oh el mejor de todos los sustentadores, hazme llana por doquier, para que, al fluir yo, mi leche se haga presente en todos los lugares.»

Verse 137

ईश्वर उवाच । तत उत्सारयामास शिलाजालानि सर्वशः । धनुष्कोट्या ततो वैन्यस्तेन शैला विवर्द्धिताः

Īśvara dijo: «Entonces Vainya apartó por todas partes las masas de rocas; y con la punta de su arco las trabajó—así las montañas fueron modeladas y se alzaron.»

Verse 138

मन्वतरेष्वतीतेषु चैवमासीद्वसुन्धरा । स्वभावेनाभवत्तस्याः समानि विषमाणि च

En los Manvántaras ya transcurridos, la Tierra era en verdad así: por su propia naturaleza tenía tanto llanuras como regiones desiguales y escabrosas.

Verse 139

न हि पूर्वनिसर्गे वै विषमं पृथिवीतलम् । प्रविभागः पुराणां च ग्रामाणां चाथ विद्यते

Pues en la creación primera, la faz de la tierra no era desigual; y entonces no existía demarcación alguna de ciudades antiguas ni de aldeas.

Verse 140

न सस्यानि न गोरक्षं न कृषिर्न वणिक्पथः

No había cosechas, ni resguardo del ganado, ni agricultura, ni rutas de comercio.

Verse 141

चाक्षुषस्यांतरे पूर्वमासीदेतत्पुरा किल । वैवस्वतेऽन्तरे चास्मिन्सर्वस्यैतस्य संभवः । समत्वं यत्रयत्रासीद्भूमेः कस्मिंश्चिदेव हि

En la era anterior, en el Manvántara de Cākṣuṣa, así fue, según se recuerda desde antiguo. Pero en este Manvántara de Vaivasvata surgieron todas esas instituciones. Dondequiera que la tierra era llana, allí mismo se asentaba la gente.

Verse 142

तत्रतत्र प्रजास्ता वै निवसन्ति स्म सर्वदा । आहारः फलमूलं तु प्रजानामभवत्किल

En tales lugares, las gentes habitaban continuamente; y el alimento de aquellos seres, se dice, eran frutos y raíces.

Verse 143

कृच्छ्रेणैव तदा तासामित्येवमनुशुश्रुम । वैन्यात्प्रभृतिलोकेऽस्मिन्सर्वस्यैतस्य संभवः

Así hemos oído que, aun entonces, su sustento se obtenía con gran penuria. Desde Vainya (el rey Pṛthu) en adelante, en este mundo surgió el origen de todos estos medios ordenados de subsistencia.

Verse 144

संकल्पयित्वा वत्सं तु चाक्षुषं मनुमीश्वरम् । पृथुर्दुदोह सस्यानि स्वहस्ते पृथिवीं ततः

Habiendo designado a Cākṣuṣa Manu, el señor soberano, como el ternero, Pṛthu entonces ordeñó de la Tierra las cosechas, tomando su propia mano como vasija.

Verse 145

सस्यानि तेन दुग्धा वै वेन्येनेयं वसुन्धरा । मनुं वै चाक्षुषं कृत्वा वत्सं पात्रे च भूमये

Por él—Vainya (el rey Pṛthu)—esta Tierra, la Sustentadora, fue en verdad «ordeñada» de cosechas. Tomando a Cākṣuṣa Manu como ternero y haciendo de la propia tierra el recipiente, extrajo los granos para el sostén del mundo.

Verse 146

तेनान्नेन तदा ता वै वर्त्तयन्ते सदा प्रजाः । ऋषिभिः श्रूयते चापि पुनर्दुग्धा वसुन्धरा

Con ese mismo alimento, las criaturas de entonces—y siempre después—fueron sustentadas. Y también se oye de los Ṛṣis que, una y otra vez, la Tierra fue «ordeñada» para el bien de distintos órdenes de seres.

Verse 147

वत्सः सोमस्ततस्तेषां दोग्धा चापि बृहस्पतिः । पात्रमासन्हि च्छन्दांसि गायत्र्यादीनि सर्वशः

Entonces, para ellos, Soma se volvió el ternero, y Bṛhaspati en verdad el ordeñador. Y los recipientes fueron los metros védicos—Gāyatrī y los demás en toda forma—por los cuales se extrajo la esencia.

Verse 148

क्षीरमासीत्तदा तेषां तपो ब्रह्म च शाश्वतम् । पुनस्ततो देवगणैः पुरंदरपुरोगमैः

Entonces, para ellos, el fruto fue leche: el tapas y el brahman eternos (poder espiritual y saber sagrado). Y después, de nuevo, por las huestes de los devas guiadas por Purandara (Indra)…

Verse 149

सौवर्णं पात्रमादाय दुग्धेयं श्रूयते मही । वत्सस्तु मघवा चासीद्दोग्धा च सविताऽभवत्

Tomando un recipiente de oro, se dice que la Tierra (Mahī) fue ordeñada de nuevo. Maghavān (Indra) fue el ternero, y Savitṛ (el Sol como Impulsor) fue el ordeñador.

Verse 150

क्षीरमूर्जामधु प्रोक्तं वर्तंते तेन देवताः । पितृभिः श्रूयते चापि पुनर्दुग्धा वसुन्धरा

Esa leche es proclamada ‘ūrjā’ y ‘madhu’: vigor vital y dulzura, por la cual se sostienen las deidades. Y también se oye de los Pitṛs (ancestros) que, una vez más, la Tierra fue ordeñada de nuevo.

Verse 151

राजतं पात्रमादाय स्वधा त्वक्षय्यतृप्तये । वैवस्वतो यमस्त्वासीत्तेषां वत्सः प्रतापवान्

Tomando un recipiente de plata, para una satisfacción inagotable mediante la svadhā. Vaivasvata Yama (Yamarāja) se convirtió en su poderoso ternero.

Verse 152

अंतकश्चाभवद्दोग्धा पितृणां भगवा न्प्रभुः । असुरैः श्रूयते चापि पुनर्दुग्धा वसुन्धरा

Y Antaka se convirtió en el ordeñador para los Pitṛs: el señor bendito y soberano. Y también se oye entre los Asuras que, una vez más, la Tierra fue ordeñada de nuevo.

Verse 153

आयसं पात्रमादाय बलमाधाय सर्वशः । विरोचनस्तु प्राह्लादिस्तेषां वत्सः प्रतापवान्

Tomando un recipiente de hierro y reuniendo fuerza por doquier, Virocana—hijo de Prahlāda—se volvió para ellos el ternero poderoso.

Verse 154

ऋत्विग्द्विमूर्द्धा दैत्यानां दोग्धा तु दितिनन्दनः । मायाक्षीरं दुदोहासौ दैत्यानां तृप्तिकारकम्

Para los Daityas, el ṛtvik fue Dvimūrdhā, y el ordeñador, el hijo de Diti. Él extrajo la “leche de ilusión”, māyā-kṣīra, que colmó a los Daityas.

Verse 155

तेनैते माययाऽद्यापि सर्वे मायाविदोऽसुराः । वर्त्तयंति महावीर्यास्तदेतेषां परं बलम्

Por ese poder, aun hoy todos los Asuras versados en la ilusión se sostienen; grandes en valor, viven de ello: ésa es, en verdad, su fuerza suprema.

Verse 156

नागैश्च श्रूयते दुग्धा वत्सं कृत्वा तु तक्षकम् । अलाबुपात्रमादाय विषं क्षीरं तदा महत्

Se oye que también los Nāgas ordeñaron la Tierra, tomando a Takṣaka por ternero; y, con un recipiente de calabaza, extrajeron entonces una gran “leche” en forma de veneno.

Verse 157

तेषां वै वासुकिर्दोग्धा काद्रवेयो महायशाः । नागानां वै महादेवि सर्पाणां चैव सर्वशः

Para ellos, el ilustre Vāsuki—hijo de Kadrū—fue el ordeñador, oh Gran Diosa; para los Nāgas y, en verdad, para todas las serpientes.

Verse 158

तेन वै वर्त्तयन्त्युग्रा महाकाया विषोल्बणाः । तदाहारास्तदाचारास्तद्वीर्यास्तदपाश्रयाः

Sólo por eso aquellos seres feroces, de enorme cuerpo y cargados de veneno, se sostienen—de ello se alimentan, por ello se rigen, de ello extraen su vigor y en ello se apoyan como su amparo.

Verse 159

आमपात्रे पुनर्दुग्धा त्वंतर्द्धानमियं मही । वत्सं वैश्रवणं कृत्वा यक्षपुण्यजनैस्तथा

De nuevo, esta Tierra fue ordeñada en una vasija de barro sin cocer; y su ‘leche’ fue el don de “desvanecerse/volverse invisible”. Tomando a Vaiśravaṇa (Kubera) por ternero, los Yakṣas y también los Puṇyajanas la ordeñaron.

Verse 160

दोग्धा रजतनागस्तु चिन्तामणिचरस्तु यः । यक्षाधिपो महातेजा वशी ज्ञानी महातपाः

El ordeñador fue la “Serpiente de Plata”, aquel que se mueve entre las joyas cintāmaṇi que cumplen deseos: señor de los Yakṣas, de gran esplendor, dueño de sí, sabio y de poderosa austeridad.

Verse 161

तेन ते वर्त्तयं तीति यक्षा वसुभिरूर्जितैः । राक्षसैश्च पिशाचैश्च पुनर्दुग्धा वसुन्धरा

Por eso se mantienen aquellos Yakṣas, fortalecidos por las riquezas; y de nuevo la Tierra fue ordeñada por los Rākṣasas y también por los Piśācas.

Verse 162

ब्रह्मोपेन्द्रस्तु दोग्धा वै तेषामासीत्कुबेरतः । वत्सः सुमाली बलवान्क्षीरं रुधिरमेव च

Para ellos, Brahmā y Upendra (Viṣṇu) fueron en verdad los ordeñadores—en la línea que comienza con Kubera; el ternero fue el poderoso Sumālī, y la ‘leche’ fue sangre misma.

Verse 163

कपालपात्रे निर्दुग्धा त्वंतर्द्धानं तु राक्षसैः । तेन क्षीरेण रक्षांसि वर्त्तयन्तीह सर्वशः

Ordeñada en un cuenco de cráneo, los Rākṣasas extrajeron el poder de “desvanecerse/volverse invisible”; y con esa “leche” los Rākṣasas se sostienen aquí de toda manera.

Verse 164

पद्मपत्रेषु वै दुग्धा गंधर्वाप्सरसां गणैः । वत्सं चैत्ररथं कृत्वा शुचिगन्धान्मही तदा

Entonces la Tierra fue ordeñada en hojas de loto por las huestes de Gandharvas y Apsarases, tomando a Caitraratha como ternero; y ella produjo fragancias puras.

Verse 165

तेषां वत्सो रुचिस्त्वासीद्दोग्धा पुत्रो मुनेः शुभः । शैलैस्तु श्रूयते देवि पुनर्दुग्धा वसुंधरा

Para ellos, Ruci fue el ternero, y el auspicioso hijo del sabio fue el ordeñador. Y, oh Devī, se oye que Vasundharā (la Tierra) fue ordeñada de nuevo, esta vez por causa de las montañas.

Verse 166

तदौषधीर्मूर्तिमती रत्नानि विविधानि च । वत्सस्तु हिमवांस्तेषां दोग्धा मेरुर्महागिरिः

Entonces las hierbas tomaron forma corpórea, y también surgieron diversas clases de joyas. Para ellos, Himavān fue el ternero, y Meru —la gran montaña— el ordeñador.

Verse 167

पात्रं शिलामयं ह्यासीत्तेन शैलाः प्रतिष्ठिताः । श्रूयते वृक्षवीरुद्भिः पुनर्दुग्धा वसुन्धरा

El recipiente era, en verdad, de piedra; por ello las montañas quedaron firmemente asentadas. También se oye que Vasundharā (la Tierra) fue ordeñada de nuevo, esta vez por medio de los árboles y las plantas trepadoras.

Verse 168

पालाशं पात्रमादाय च्छिन्नदग्धप्ररोहणम् । दोग्धा तु पुष्पितः शालः प्लक्षो वत्सो यशस्विनि । सर्वकामदुघा दोग्धा पृथिवी भूतभाविनी

Tomando un recipiente de madera de palāśa—que aun cortado o quemado puede volver a brotar—el śāla en flor se hizo el ordeñador, y el plakṣa fue el ternero, oh ilustre. Así fue ordeñada la Tierra, madre que engendra a los seres, como dadora de todo bien deseado.

Verse 169

सैषा धात्री विधात्री च धरणी च वसुन्धरा । दुग्धा हितार्थं लोकानां पृथुना इति नः श्रुतम्

Ella misma es Dhātrī y Vidhātrī, Dharaṇī y Vasundharā. Hemos oído que fue ordeñada por Pṛthu para el bienestar de los mundos.

Verse 170

चराचरस्य लोकस्य प्रतिष्ठा योनिरेव च । आसीदियं समुद्रांता मेदिनीति परिश्रुता

Ella es el fundamento del mundo móvil e inmóvil, y también su propio seno. Esta Tierra, ceñida por los océanos, es celebrada en la tradición como Medinī.

Verse 171

मधुकैटभयोः पूर्वं मेदोमांसपरिप्लुता । वसुन्धारयते यस्माद्वसुधा तेन कीर्तिता

Antes (de la muerte) de Madhu y Kaiṭabha, ella estaba anegada de grasa y carne. Puesto que sostiene el ‘vasu’ (tesoros y seres), por eso es celebrada como Vasudhā.

Verse 172

ततोऽभ्युपगमाद्राज्ञः पृथोर्वैन्यस्य धीमतः । दुहितृत्वमनुप्राप्ता पृथिवीत्युच्यते ततः

Luego, por la aceptación (y protección) del sabio rey Pṛthu Vainya, ella alcanzó la condición de hija; por eso se la llama Pṛthivī.

Verse 173

प्रथिता प्रविभक्ता च शोभिता च वसुन्धरा । दुग्धा हि यत्नतो राज्ञा पत्तनाकरमालिनी

Así, la Tierra (Vasundharā) se hizo célebre, bien repartida y hermoseada. Pues el rey, con esfuerzo deliberado, la “ordeñó”: a ella, enguirnaldada con ciudades y minas.

Verse 174

एवं प्रभावो राजासीद्वैन्यः स नृपसत्तमः । ततः स रंजयामास धर्मेण पृथिवीं तदा

Tal fue el poder y la grandeza del rey Vainya, el mejor de los soberanos. Entonces, en aquel tiempo, alegró a la Tierra y la gobernó conforme al dharma.

Verse 175

ततो राजेति शब्दोऽथ पृथिव्यां रंजनादभूत् । स राज्यं प्राप्य वैन्यस्तु चिंतयामास पार्थिवः

Después, en la tierra, la misma palabra “rājā” (rey) surgió del acto de ‘complacer y alegrar’ al pueblo. Y Vainya, tras alcanzar la soberanía, comenzó a reflexionar hondamente como monarca.

Verse 176

पिता मम ह्यधर्मिष्ठो यज्ञाद्युच्छित्तिकारकः । कस्मिन्स्थाने गतश्चासौ ज्ञेयं स्थानं कथं मया

«Mi padre fue sumamente injusto, destructor de los yajñas y de otros deberes sagrados. ¿A qué morada ha ido? ¿Cómo he de conocer yo el lugar donde se halla?»

Verse 177

कथं तस्य क्रिया कार्या हतस्य ब्राह्मणैः किल । कथं गतिर्भवेत्तस्य यज्ञदानक्रियाबलात्

«¿Cómo han de realizarse para él los ritos funerarios (kriyā), si se dice que fue muerto por brāhmaṇas? Y por la fuerza del sacrificio, la caridad y los ritos prescritos, ¿cómo puede mejorarse su destino ulterior?»

Verse 178

इत्येव चिंतया तस्य नारदोभ्याजगाम ह । तस्यैवमासनं दत्त्वा प्रणिपत्य च पृष्टवान्

Mientras estaba absorto en tales pensamientos, Nārada se acercó a él. El rey le ofreció un asiento, se postró con reverencia y luego le formuló su pregunta.

Verse 179

भगवन्सर्वलोकस्य जानासि त्वं शुभाशुभम् । पिता मम दुराचारो देवब्राह्मणनिंदकः

“Oh Bienaventurado, tú conoces lo propicio y lo funesto de todos los mundos. Mi padre fue de conducta perversa, blasfemo de los dioses y de los brāhmaṇas.”

Verse 180

स्वकर्मणा हतो विप्रैः परलोकमवाप्तवान् । कस्मिंस्थाने गतस्तातः श्वभ्रं वा स्वर्गमेव च

“Muerto por los brāhmaṇas por la fuerza de sus propios actos, ha alcanzado el más allá. ¿A qué estado fue mi padre: a un foso terrible (infierno) o, en verdad, al cielo?”

Verse 181

ततोऽब्रवीन्नारदस्तु ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा । शृणु राजन्महाबाहो यत्र तिष्ठति ते पिता

Entonces Nārada habló, tras percibirlo con visión divina: “Escucha, oh rey de brazos poderosos, dónde mora ahora tu padre.”

Verse 182

अत्र देशो मरुर्नाम जलवृक्षविवर्जितः । तत्र देशे महारौद्रे जनकस्ते नरोत्तम

“Hay aquí una región llamada Maru, desprovista de agua y de árboles. En esa tierra sumamente terrible, oh el mejor de los hombres, se halla ahora tu padre.”

Verse 183

म्लेच्छमध्ये समुत्पन्नो यक्ष्मी कुष्ठसमन्वितः । उच्छिष्टभोजी म्लेच्छानां कृमिभिः संयुतो व्रणैः

Nacido entre los mlecchas, consumido por la tisis y afligido de lepra; comiendo sus sobras, con llagas llenas de gusanos.

Verse 184

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य नारदस्य महात्मनः । हाहाकारं ततः कृत्वा मूर्छितो निपपात ह

Al oír las palabras del magnánimo Nārada, lanzó un grito de angustia y, vencido, cayó desvanecido.

Verse 185

चिंतयामास दुःखार्तः कथं कार्यं मया भवेत् । इत्येवं चिंतयानस्य मतिर्जाता महात्मनः । पुत्रः स कथ्यते लोके पितरं त्रायते तु यः

Afligido por el dolor, reflexionó: «¿Qué debo hacer yo?» Mientras así meditaba, nació en aquel magnánimo una resolución noble: en el mundo, sólo se llama “hijo” a quien de veras libra a su padre.

Verse 186

स कथं तु मया तातः पापान्मुक्तो भविष्यति । एवं संचिंत्य स ततो नारदं पर्यपृच्छत

«Pero ¿cómo, por medio de mí, quedará mi padre libre de pecados?» Pensando así, entonces interrogó a Nārada.

Verse 188

नारद उवाच । गच्छ राजन्प्रधानानि तीर्थानि मनुजेश्वर । पितरं तेषु चानीय तस्माद्राजन्मरुस्थलात्

Dijo Nārada: «Ve, oh Rey, a los tīrthas más excelsos, señor de los hombres. Lleva allí a tu padre, sacándolo de esa tierra desértica, oh Rey.»

Verse 189

यत्र देवाः सप्रभावास्तीर्थानि विमलानि च । तत्र गच्छ महाराज तीर्थयात्रां कुरु प्रभो

Ve allí, oh gran Rey—donde los dioses se manifiestan en su poder y donde los tīrthas son puros. Emprende, oh señor, la peregrinación a esos lugares santos.

Verse 190

एवं ह्यवितथं विद्धि मोक्षस्ते भविता पितुः । तच्छ्रुत्वा वचनं राजा नारदस्य महात्मनः । सचिवे भारमाधाय स्वराजस्य जगाम ह

Sábelo como verdad infalible: la liberación (mokṣa) llegará a tu padre. Al oír las palabras del magnánimo Nārada, el rey confió el peso del reino a su ministro y partió.

Verse 191

स गत्वा मरुभूमिं तु म्लेच्छमध्ये ददर्श ह । कुष्ठरोगेण महता क्षयेण च समावृतम्

Al llegar al desierto, vio (a su padre) en medio de los Mlecchas, abatido por una grave lepra y también por una enfermedad consumidora.

Verse 192

गव्यूतिमात्रं तत्रैव शून्यं मानुषवर्जितम् । एवं दृष्ट्वा स राजा तु संतप्तो वाक्यमब्रवीत्

Aquel lugar estaba vacío, desierto de hombres, con una extensión de cerca de un gavyūti. Al verlo, el rey, abrasado por el dolor, pronunció estas palabras.

Verse 193

हे म्लेच्छ रोगिपुरुषं स्वगृहं च नयाम्यहम् । तत्राहमेनं निरुजं करोमि यदि मन्यथ

Oh Mlecchas, llevaré a este hombre enfermo a mi propia casa. Allí lo devolveré a la salud—si así lo consentís.

Verse 194

ज्ञात्वेति सर्वे ते म्लेच्छाः पुरुषं तं दयापरम् । ऊचुः प्रणतसर्वांगाः शीघ्र नय जगत्पते । अस्मद्भाग्यवशान्नाथ त्वमेवात्र समागतः

Al reconocer que aquel varón estaba consagrado a la compasión, todos esos mlecchas hablaron, postrándose con todo el cuerpo: «Llévalo pronto, oh Señor del mundo. Por la fuerza de nuestra buena fortuna, oh Protector, tú mismo has llegado aquí».

Verse 195

दुर्गंधोपहता लोकास्त्वया नाथ सुखीकृताः । तत आनाय्य पुरुषाञ्छिबिकावाहनोचितान्

«A la gente afligida por el hedor fétido la has aliviado, oh Señor.» Entonces trajeron a hombres aptos para llevar el palanquín, y se dispusieron a transportarlo.

Verse 196

ततः श्रुत्वा तु वचनं तस्य राज्ञो दयावहम् । प्रापुस्तीर्थान्यनेकानि केदारादीनि कोटिशः

Entonces, al oír las palabras del rey, colmadas de compasión, innumerables tīrthas—comenzando por Kedāra—acudieron allí en grandes multitudes.

Verse 197

यत्रयत्र स गच्छेत वैन्यो वेनेन संयुतः । तत्र तत्रैव तीर्थानामाक्रंदः श्रूयते महान्

Dondequiera que Vainya iba, acompañado de su arco, allí mismo se oía el gran lamento de los tīrthas.

Verse 198

हा दैव रिपुरायाति अस्माकं नाशहेतवे । अधुना क्व गमिष्याम इति चिंता पुनःपुनः

«¡Ay! Por obra del destino, el enemigo se acerca como causa de nuestra ruina. ¿Adónde iremos ahora?»—tal inquietud surgía una y otra vez.

Verse 199

दर्शनेनापि तस्यैव हाहाकारं विधाय वै । पलायंते च तीर्थानि देवा नश्यंति तत्क्षणात्

Con sólo verlo, alzando clamores de «¡ay, ay!», los tīrthas huyeron; y las deidades se desvanecieron en ese mismo instante.

Verse 200

एवं वर्षत्रयं राजा तीर्थयात्रां चकार वै । न तस्य मुक्तिर्ददृशे ततः शोकमगात्परम्

Así, durante tres años el rey emprendió peregrinación a los tīrthas; pero no vio para sí liberación alguna, y por ello cayó en un dolor profundísimo.

Verse 201

ततस्तु प्रेरिता भृत्याः कुरुक्षेत्रे महाप्रभे । यदि वापि पुनस्तत्र पापमुक्तिर्भवेत्ततः

Entonces, instigados por sus servidores, oh gran señor, dijeron: «Quizá allí, en Kurukṣetra, pueda haber todavía liberación del pecado».