Adhyaya 29

Verse 1

पौलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ कपिलातीर्थमुत्तमम् । यत्र स्नातो नरः सम्यङ्मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

Paulastya dijo: Entonces, oh el mejor de los reyes, debe uno ir al excelso Tīrtha de Kapilā; allí, quien se baña debidamente queda liberado de todos los pecados.

Verse 2

पुराऽभून्नृपतिर्नाम सुप्रभः परवीरहा । नित्यं च मृगयाशीलो मृगाणामहिते रतः

Antaño hubo un rey llamado Suprabha, matador de los héroes del enemigo. Siempre inclinado a la caza, se complacía en dañar a los ciervos.

Verse 3

न तथा स्त्रीषु नो भोगे नाश्वयाने न वारणे । तस्याभूदनुरागश्च यथा मृगविमर्द्दने

No tenía tal apego a las mujeres ni a los placeres, ni a caballos y carruajes, ni a elefantes; su pasión era, más bien, aplastar a los ciervos en la cacería.

Verse 4

स कदाचिन्नृपश्रेष्ठ मृगासक्तोऽर्बुदं गतः । अपश्यत्सानुदेशे च मृगीं शिशुसमावृताम्

Una vez, oh el mejor de los reyes, obsesionado con la caza, fue a Arbuda. Allí, en una zona boscosa de la ladera, vio una cierva rodeada de sus cervatillos.

Verse 5

स्तनं धयन्तीं सुस्निग्धां शिशोः क्षीरानुरागिणः । सा तेन विद्धा बाणेन सहसा नतपर्वणा

La cierva, muy tierna, amamantaba a su cría, y el cervatillo se apegaba a la leche materna. Sin embargo, de pronto fue herida por su flecha, cuyo asta tenía una curvatura en la muesca.

Verse 6

अथ सा पार्थिवं दृष्ट्वा प्रगृहीतशरासनम् । द्वितीयं योजयानं च मृगी बाणं सुनिर्मलम्

Entonces la cierva, al ver al rey con el arco en la mano y encajando una segunda flecha, pura e inmaculada,

Verse 7

ततः सा कोपसन्तप्ता भूपालं प्रत्यभाषत । नायं धर्मः स्मृतः क्षात्त्रो यस्त्वयाद्य निषेवितः

Luego ella, abrasada por la ira, habló al rey: “Éste no es el dharma recordado de un kṣatriya—tal conducta es la que hoy has seguido.”

Verse 8

शयानो मैथुनासक्तः स्तनपो व्याधिपीडितः । न हंतव्यो मृगो राजन्मृगी च शिशुना वृता

“Oh Rey, no debe matarse al ciervo cuando yace echado, cuando está entregado al apareamiento, cuando aún amamanta o cuando padece enfermedad; ni debe abatirse a la cierva cuando va acompañada de su cervatillo.”

Verse 9

तदद्य मरणं जातं मम सर्वं नृपाधम । तव बाणं समासाद्य पुत्रस्य च मया विना

“Por eso hoy, para mí todo se ha vuelto muerte, oh el más vil de los reyes: pues mi hijo, alcanzado por tu flecha, queda sin mí.”

Verse 10

यस्मादहमधर्मेण हता भूमिपते त्वया । तस्मादत्रैव सानौ त्वं रौद्रव्याघ्रो भविष्यसि

“Puesto que me has matado injustamente, oh señor de la tierra, por ello en esta misma ladera del monte te convertirás en un tigre feroz.”

Verse 11

पुलस्त्य उवाच । तच्छ्रुत्वा सुमहत्पापं स नृपो भयसंकुलम् । तां वै प्रसादयामास प्राणशेषां तदा मृगीम्

Dijo Pulastya: «Al oír aquellas palabras, cargadas de gravísimo pecado, el rey, sobrecogido de temor, procuró entonces aplacar a la cierva, que apenas conservaba un resto de vida».

Verse 12

अविवेकान्मया भद्रे हता त्वं निर्घृणेन च । कुरु शापविमोक्षं त्वं तस्माद्दीनस्य सन्मृगि

«Oh bondadosa, por mi falta de discernimiento y por mi crueldad, te he dado muerte. Oh noble cierva, concede a este desdichado la liberación de la maldición.»

Verse 13

मृग्युवाच । यदा तु कपिलां नाम द्रक्ष्यसे त्वं पयस्विनीम् । धेनुं तया समालापात्प्रकृतिं यास्यसे पुनः

La cierva dijo: «Pero cuando contemples a una vaca lechera llamada Kapilā, entonces, conversando con ella, volverás de nuevo a tu estado original.»

Verse 14

एवमुक्त्वा मृगी राजाग्रतः प्राणैर्व्ययुज्यत । पीडिता शरघातेन पुत्रस्नेहाद्विशेषतः

Dicho esto, la cierva, ante el rey, exhaló su último aliento, atormentada por el golpe de la flecha y, más aún, por el amor a su cría.

Verse 15

अथाऽसौ पार्थिवः सद्यो रौद्रास्यः समजायत । व्याघ्रो दशकरालश्च तीक्ष्णदन्तनखस्तथा । भक्षयामास तां सेनामात्मीयां क्रोधमूर्च्छितः

Entonces aquel rey se tornó al instante de rostro feroz: un tigre espantoso, de colmillos y garras afilados; y, enloquecido por la ira, comenzó a devorar a su propio ejército.

Verse 16

ततस्ते सैनिका राजन्हतशेषाः सुदुःखिताः । स्वगृहाणि ययुस्तत्र यथा वृत्तं जने पुरे

Entonces los soldados que habían sobrevivido, oh Rey—sumidos en honda aflicción—regresaron a sus hogares y contaron a la gente de la ciudad lo sucedido.

Verse 17

निवेदयन्तो वृत्तांतं चत्वरेषु त्रिकेषु च । यथा वै व्याघ्रतां प्राप्तः स राजाऽर्बुदपर्वते

Relatando el suceso entero en las plazas y en los cruces de caminos, contaron cómo aquel rey, en el Monte Arbuda, se había convertido en tigre de verdad.

Verse 18

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य पुत्रं भूरिपराक्रमम् । राज्येऽभिषेचयामासु नाम्ना ख्यातं महौजसम्

Al oír sus palabras, consagraron a su hijo—poderoso en valor—y entronizaron a aquel príncipe ilustre, de gran esplendor, célebre por su nombre.

Verse 19

कस्यचित्त्वथ कालस्य तस्मिन्सानौ नृपोत्तम । तृषार्तं गोकुलं प्राप्तं गोपगोपीसमाकुलम्

Pasado algún tiempo, oh el mejor de los reyes, un asentamiento de vaqueros—colmado de pastores y pastoras—llegó a aquella ladera del monte, afligido por la sed.

Verse 20

तत्रैका गौः परिभ्रष्टा स्वयूथात्तृणतृष्णया । कपिलेति च विख्याता स्वयूथस्याग्रगामिनी

Allí, una vaca se apartó de su propio rebaño, impulsada por el hambre de hierba y la sed. Era célebre como Kapilā, la que iba al frente, guía de su manada.

Verse 21

अच्छिन्नाग्रतृणं या तु सदा भक्षयते नृप । अथ सा गह्वरं प्राप्ता गिरेः शून्यं भयंकरम्

Ella, que siempre pacía la hierba de puntas intactas, oh rey, llegó entonces a una caverna del monte, desierta y espantosa.

Verse 22

तत्राससाद तां व्याघ्रो दंष्ट्रोत्कटमुखावहः । सा तं दृष्टवती पापं त्रासमाप मृगीव हि

Allí la encaró un tigre, de rostro espantoso y colmillos salientes. Al ver a aquella fiera malvada, la invadió el terror, como a una cierva.

Verse 23

स्मरंती गोकुले बद्धं स्वसुतं क्षीरपायिनम् । दुःखेन रुदतीं तां स दृष्ट्वोवाच मृगाधिपः

Recordando a su propio ternero, atado en el poblado de los vaqueros y aún mamando leche, lloraba de pena. Al verla llorar, el señor de las bestias habló.

Verse 24

व्याघ्र उवाच । किं वृथा रुद्यते धेनो मां प्राप्य न हि जीवितम् । विद्यते कस्यचिन्मूर्खे स्मरेष्टां देवतां ततः

Dijo el tigre: «¿Por qué lloras en vano, oh vaca? Al llegar a mí, la vida no permanecerá. Si eres necia, recuerda a tu deidad amada—si es que existe ayuda alguna».

Verse 25

कपिलोवाच । स्वजीवितभयाद्व्याघ्र न रोदिमि कथंचन । पुत्रो मे बालको गोष्ठ्यां क्षीरपायी प्रतीक्षते

Kapilā dijo: «Oh tigre, no lloro por temor a mi propia vida. Mi ternerito, aún lactante, me espera en el establo del ganado».

Verse 26

नाद्यापि स तृणा न्यत्ति तेनाहं शोकविक्लवा । रोद्मि व्याघ्र सुतस्नेहात्सत्येनात्मानमालभे

«Aún ahora él no come hierba; por eso estoy abatida por el dolor. Lloro, oh tigre, por amor a mi ternero. Por la verdad, me empeño a mí misma (en volver)».

Verse 27

पाययित्वा सुतं बालं दृष्ट्वा पृष्ट्वा जनं स्वकम् । पुनः प्रत्यागमिष्यामि यदि त्वं मन्यसे विभो

«Después de amamantar a mi ternerito, y de ver y preguntar por los míos, volveré de nuevo—si tú, oh poderoso, lo permites».

Verse 28

व्याघ्र उवाच । गत्वा स्वसुतसांनिध्यं दृष्ट्वात्मीयं च गोकुलम् । पुनरागमनं यत्ते न च तच्छ्रद्दधाम्यहम्

El tigre dijo: «Cuando vayas junto a tu ternero y veas tu propio establo, no creo que vuelvas de nuevo».

Verse 29

भयान्मां भाषसे चैवं नास्ति प्राणसमं भयम् । तस्मात्प्राणभयान्न त्वमागमिष्यसि धेनुके

«Me hablas así por miedo; no hay temor igual al temor por la propia vida. Por eso, por miedo a perder la vida, no volverás, oh vaca».

Verse 30

कपिलो वाच । शपथैरागमिष्यामि सत्यमेतच्छृणुष्व मे । प्रत्ययो यदि ते भूयान्मां मुञ्च त्वं मृगाधिप

Kapilā dijo: «Volveré, ligada por solemnes juramentos; escucha esta verdad de mí. Si deseas una garantía mayor, suéltame, oh señor de las bestias».

Verse 31

व्याघ्र उवाच । ब्रूहि ताञ्छपथान्भद्रे समागच्छसि यैः पुनः । ततोऽहं प्रत्ययं गत्वा मोचयिष्यामि वा न वा

Dijo el Tigre: «Dime, oh dulce doncella, los juramentos por los cuales volverás de nuevo. Entonces, obtenida la certeza, decidiré si te libero o no».

Verse 32

कपिलोवाच । वेदाध्ययनसंपन्नं ब्राह्मणं वंचयेत्तु यः । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

Kapilā dijo: «Si no regreso de nuevo, que me manche el pecado de quien engaña a un brāhmaṇa consumado en el estudio de los Vedas».

Verse 33

गुरुद्रोहरतानां च यत्पापं जायते नृणाम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

«Si no regreso de nuevo, que me alcance el pecado que nace en los hombres que se deleitan en traicionar a su gurú».

Verse 34

यत्पापं ब्राह्मणं हत्वा गां च हत्वा प्रजायते । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

«Si no regreso de nuevo, que me alcance el pecado que se produce al matar a un brāhmaṇa y al matar a una vaca».

Verse 35

मित्रद्रोहे च यत्पापं यत्पापं गुरुवंचके । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

«Si no regreso de nuevo, que me manche el pecado de la traición al amigo y el pecado de engañar al gurú».

Verse 36

यो गां स्पृशति पादेन ब्राह्मणं पावकं तथा । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

Si no regreso de nuevo, que me manche el pecado de quien toca a una vaca con el pie, y asimismo a un brāhmaṇa y al fuego sagrado.

Verse 37

कूपारामतडागानां यो भंगं कुरुत नरः । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

Si no regreso de nuevo, que me manche el pecado de aquel hombre que destruye pozos, jardines y estanques.

Verse 38

कृतघ्नस्य च यत्पापं सूचकस्य च यद्भवेत् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

Si no vuelvo a venir aquí, que me manche el pecado del ingrato y el del delator; por ese mismo pecado, que yo quede manchado.

Verse 39

मद्यमांसरतानां च यत्पापं जायते नृणाम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

Si no vuelvo a venir aquí, que me manche el pecado que nace en los hombres entregados al licor y a la carne; por ese mismo pecado, que yo quede manchado.

Verse 40

राजपैशुन्यकर्तॄणां यत्पापं जायते नृणाम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

Si no vuelvo a venir aquí, que me manche el pecado que nace en los hombres que practican la calumnia y el chisme en asuntos de reyes; por ese mismo pecado, que yo quede manchado.

Verse 41

वेदविक्रयकर्तॄणां यत्पापं संप्रजायते । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

Si no vuelvo a venir aquí, que yo quede manchado por el pecado en que incurren quienes venden el Veda; por ese mismo pecado, que yo sea contaminado.

Verse 42

दीयमानं द्विजातीनां निवारयति योऽल्पधीः । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

Si no vuelvo a venir aquí, que yo quede manchado por el pecado de aquel de mente torpe que impide lo que se da a los dos veces nacidos; por ese mismo pecado, que yo sea contaminado.

Verse 43

विश्वस्तघातकानां च यत्पापं समुदाहृतम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

Si no vuelvo a venir aquí, que yo quede manchado por el pecado declarado para quienes matan a quien confía en ellos; por ese mismo pecado, que yo sea contaminado.

Verse 44

द्विजद्वेषरतानां हि यत्पापं जायते नृणाम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

Si no vuelvo a venir aquí, que yo quede manchado por el pecado que nace en los hombres entregados al odio contra los dos veces nacidos; por ese mismo pecado, que yo sea contaminado.

Verse 45

परवादरतानां च पापं यच्च दुरात्मनाम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

Si no vuelvo a venir aquí, que yo quede manchado por el pecado—sea cual sea—de los malvados que se deleitan en calumniar a otros; por ese mismo pecado, que yo sea contaminado.

Verse 46

रात्रौ ये पापकर्माणो भक्षंति दधिसक्तुकान् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

Si no vuelvo a venir aquí, que yo quede manchado por el pecado de aquellos malhechores que, de noche, comen cuajada mezclada con harina tostada; por ese mismo pecado, que yo sea contaminado.

Verse 47

वृंताकं मूलकं श्वेतं रक्तं येऽश्नंति गृंजनम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

Si no vuelvo a venir aquí, que yo quede manchado por el pecado de quienes comen berenjena, rábano y el gṛñjana blanco y rojo; por ese mismo pecado, que yo sea contaminado.

Verse 48

पुलस्त्य उवाच । स तस्याः शपथाञ्छ्रुत्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः । प्रत्ययं च तदा गत्वा व्याघ्रो वाक्यमथाब्रवीत्

Dijo Pulastya: Al oír sus solemnes juramentos, los ojos del tigre se abrieron de asombro. Luego, convencido de su sinceridad, el tigre pronunció estas palabras.

Verse 49

व्याघ्र उवाच । गच्छ त्वं गोकुले भद्रे पुनरागमनं कुरु । न चैतदवगंतव्यं यदयं वञ्चितो मया

Dijo el tigre: Ve, buena señora, a Gokula, el asentamiento de los vaqueros, y vuelve de nuevo. Y que no se sepa que en este asunto he sido engañado por ti.

Verse 50

कपिले गच्छ पश्य त्वं तनयं सुतवत्सले । पाययित्वा स्तनं पूर्णमवघ्राय च मूर्धनि

Oh Kapilā, ve y mira a tu hijo, oh madre de entrañas tiernas. Déjale beber hasta saciarse de tu pecho, y luego aspira su fragancia (bésalo) en la coronilla de su cabeza.

Verse 51

मातरं भ्रातरं दृष्ट्वा सखीः स्वजनवबांधवान् । सत्यमेवाग्रतः कृत्वा नान्यथा कर्तुमर्हसि

Tras ver a tu madre, a tu hermano, a tus amigos y a tus propios parientes y deudos—poniendo la verdad por delante—no debes obrar de otro modo.

Verse 52

पुलस्त्य उवाच । साऽनुज्ञाता मृगेन्द्रेण कपिला पुत्रवत्सला । अश्रुपूर्णमुखी दीना प्रस्थिता गोकुलं प्रति

Dijo Pulastya: Con el permiso del señor de las bestias, Kapilā—madre entrañablemente apegada a su cría—partió hacia Gokula, con el rostro colmado de lágrimas, abatida y afligida.

Verse 53

वेपमाना भयोद्विग्ना शोकसागरमध्यगा । करिणीव हि रौद्रेण हरिणा सा बलीयसा । ततः स्वगोकुलं प्राप्ता रभमाणा मुहुर्मुहुः

Temblando, turbada por el miedo, como sumergida en un océano de pena—cual elefanta acosada por un león feroz y más fuerte—llegó a su propio Gokula, mugiendo una y otra vez.

Verse 54

तस्याः शब्दं ततः श्रुत्वा ज्ञात्वा वत्सः स्वमातरम् । सम्मुखः प्रययौ तूर्णमूर्द्ध्वपुच्छः प्रहर्षितः

Al oír su voz y reconocer a su propia madre, el ternero corrió veloz a su encuentro—con la cola en alto, rebosante de júbilo.

Verse 55

अकालागमनं तस्या रौद्रं भंभारवं तथा । दृष्ट्वा श्रुत्वा च वत्सोऽसौ शंकितः परिपृच्छति

Al ver su llegada intempestiva y oír su mugido áspero y agitado, el ternero se inquietó y, receloso, comenzó a preguntarle.

Verse 56

वत्स उवाच । न ते पश्यामि सौम्यत्वं दुर्मना इव लक्ष्यमे । किमर्थमन्यवेलायां समायाता वदस्व मे

Dijo el ternero: Oh benigno, no veo en ti la mansedumbre de siempre; pareces como afligido en el corazón. ¿Por qué has venido a esta hora inusitada? Dímelo.

Verse 57

कपिलोवाच । पिब पुत्र स्तनं पश्चात्कारणं चापि मे शृणु । आगताऽहं तव स्नेहात्कुरु तृप्तिं यथेप्सिताम्

Kapilā dijo: Bebe primero, hijo mío, del pecho; después escucha también mi motivo. He venido por amor a ti—sáciate como lo deseas.

Verse 58

अपश्चिममिदं पुत्र दुर्लभं मातृदर्शनम् । मयाऽद्य पुत्र गंतव्यं शपथैरागता यतः

Ella dijo: Hijo mío, este encuentro con tu madre es intempestivo y muy raro. Pero hoy, niño querido, debo partir—pues he venido atada por solemnes juramentos.

Verse 59

व्याघ्रस्य कामरूपस्य दातव्यं जीवितं मया । तेनाहं शपथैर्मुक्ता कारणात्तव पुत्रक

Ella dijo: A un tigre capaz de tomar cualquier forma, debo entregar mi vida. Por eso, hijito, sólo al cumplirlo quedo libre de la obligación del juramento.

Verse 60

मयाऽद्य तत्र गंतव्यं मृगराजसमीपतः । यदा च शपथैः पुत्र दास्यामि च कलेवरम्

Ella dijo: Hoy debo ir allí, a la misma presencia del señor de las bestias. Pues, conforme a mi palabra jurada, hijo mío, he de abandonar incluso este cuerpo.

Verse 61

वत्स उवाच । अहं तत्र गमिष्यामि यत्र त्वं गंतुमिच्छसि । श्लाघ्यं हि मरणं मेऽद्य त्वया सह न संशयः

Dijo Vatsa: Iré allí, adondequiera que tú desees ir. En verdad, morir hoy junto a ti sería una muerte digna de alabanza; no hay duda.

Verse 62

एकाकिनाऽपि मर्त्तव्यं यस्मान्मया त्वया विना । यदि मां सहितं तत्र त्वया व्याघ्रो वधिष्यति

Pues he de morir aun estando solo, sin ti; si allí el tigre ha de matarme mientras estoy contigo, que así sea.

Verse 63

या गतिर्मातृभक्तानां ध्रुवं सा मे भविष्यति । तस्मादवश्यं यास्यामि त्वया सह न संशयः

Cualquiera que sea el destino de quienes son devotos de su madre, ése, sin duda, será el mío. Por eso iré contigo ciertamente; no hay duda.

Verse 64

अथवाऽत्रैव तिष्ठ त्वं शपथाः संतु मे तव । तव स्थाने प्रयास्यामि मातस्त्वं यदि मन्यसे

O bien, quédate aquí mismo: que tus juramentos recaigan sobre mí. Madre, si así lo apruebas, iré en tu lugar.

Verse 65

जनन्या विप्रयुक्तस्य जीवितं न हि मे प्रियम् । नास्ति मातृसमः कश्चिद्बालानां क्षीरजीविनाम्

La vida no me es querida si estoy separado de mi madre. Para los niños que viven de la leche, nadie es igual a una madre.

Verse 66

नास्ति मातृसमो नाथो नास्ति मातृसमा गतिः । ये मातृनिरताः पुत्रास्ते यांति परमां गतिम्

No hay protector como la madre; no hay senda como la madre. Los hijos que se consagran a su madre alcanzan el estado supremo.

Verse 67

कपिलोवाच । ममैव विहितो मृत्युर्न ते पुत्रक सांप्रतम् । न चायमन्यभूतानां मृत्युः स्यादन्यमृत्युतः

Dijo Kapila: Esta muerte ha sido dispuesta sólo para mí, hijo querido, no para ti por ahora. Y no es una muerte destinada a otros seres, ni una muerte nacida de otra causa.

Verse 68

अपश्चिममिदं पुत्र मातुः सन्देशमुत्तमम् । शृणुष्वावहितो भूत्वा परिणामसुखावहम्

Oh hijo, éste es el último y más excelente mensaje de tu madre. Escúchalo con plena atención; al final trae dicha mediante la recta conducta.

Verse 69

वने चर सदा वत्स अप्रमादपरो भव । प्रमादात्सर्वभूतानि विनश्यंति न संशयः

Hijo querido, al moverte por el bosque, sé siempre devoto de la vigilancia. Por la negligencia todos los seres perecen; de ello no hay duda.

Verse 70

न च लोभेन चर्तव्यं विषमस्थं तृणं क्वचित् । लोभाद्विनाशो जंतूनामिह लोके परत्र च

No obres jamás por codicia, ni siquiera por una brizna de hierba en un lugar peligroso. De la codicia nace la ruina de las criaturas, en este mundo y en el venidero.

Verse 71

समुद्रमटवीं युद्धं विशंते लोभमोहिताः । लोभादि कार्यमत्युग्रं कुर्वंति त्याज्य एव सः

Cegados por la codicia, los hombres se internan en el mar, en la selva y aun en la batalla. A quien emprende actos sumamente feroces nacidos de la codicia y similares, en verdad se le debe evitar.

Verse 72

लोभात्प्रमादादाश्वासात्पुरुषो बाध्यते त्रिभिः । तस्माल्लोभो न कर्त्तव्यो न प्रमादो न विश्वसेत्

El hombre queda atrapado por tres: la codicia, la negligencia y la excesiva confianza (seguridad mal puesta). Por ello, no se debe dar lugar a la codicia, ni a la desidia, ni confiar ciegamente.

Verse 73

आत्मा च सततं पुत्र रक्षितव्यः प्रयत्नतः । सर्वेभ्यः श्वापदेभ्यश्च म्लेच्छेभ्यस्तस्करादितः

Y tú, hijo mío, debes protegerte siempre con empeño: de todas las fieras, y también de los forasteros hostiles, de los ladrones y de los demás peligros semejantes.

Verse 74

तिर्यग्भ्यः पापयोनिभ्यः सदा विचरता वने । न च शोकस्त्वया कार्यः सर्वेषां मरणं धुवम्

Mientras vagues siempre por el bosque, guárdate de las bestias y de quienes tienen disposición dañina. Y no te entregues al duelo, pues la muerte es segura para todos.

Verse 75

अस्माकं प्रतिवाचं च शृणु शोकविनाशिनीम् । यथा हि पथिकः कश्चिच्छायार्थी वृक्षमास्थितः । विश्रान्तश्च पुनर्याति तद्वद्भूतसमागमः

Escucha también nuestra respuesta que destruye la pena: así como un viajero, buscando sombra, se detiene bajo un árbol y, tras descansar, vuelve a proseguir, del mismo modo el encuentro de los seres es sólo pasajero.

Verse 76

पुलस्त्य उवाच । एवं संभाष्य तं वत्समवघ्राय च मूर्द्धनि । स्वमातरं सखीवर्गं ततो द्रष्टुं समागता

Dijo Pulastya: Habiendo hablado así a su amado hijo y besado con ternura su cabeza, fue luego a ver a su propia madre y al círculo de sus compañeras.

Verse 77

अब्रवीच्च ततो वाक्यं पुत्रशोकेन दुःखिता । अंबाः शृणुत मे वाक्यमपश्चिममिदं स्फुटम्

Entonces, afligida por el dolor por su hijo, pronunció estas palabras: «Madres, escuchad mis palabras: esta es mi última declaración, clara y sin ambages».

Verse 78

अनाथमबलं दीनं फेनपं मम पुत्रकम् । मातृशोकाभिसंतप्तं सर्वास्तं पालयिष्यथ

«Mi hijo Phenapa está desamparado, débil y digno de compasión, abrasado por el dolor de su madre. Vosotras todas, protegedlo».

Verse 79

भाविनीनामयं पुत्रः सांप्रतं च विशेषतः । स्नपनीयः पायितव्यः पोष्यः पाल्यः स्वपुत्रवत्

«Este niño os pertenece en los días venideros—y, en especial, desde este mismo instante. Debe ser bañado, alimentado con leche, nutrido y guardado como si fuera vuestro propio hijo».

Verse 80

चरंतं विषमे स्थाने चरंतं परगोकुले । अकार्येषु प्रवर्तंतं हे सख्यो वारयिष्यथ

«Si vaga por lugares peligrosos, o se extravía en el hato de ganado ajeno, o se inclina a actos indebidos—oh amigas, debéis contenerlo».

Verse 81

क्षमध्वं च महाभागा यास्येऽहं सत्यसंश्रयात् । यत्राऽसौ तिष्ठते व्याघ्रो मुक्ताऽहं येन सांप्रतम्

Perdonadme, oh nobles. Puesto que me he acogido a la verdad, debo partir—partir adonde está ese tigre, por quien he sido liberada por el momento.

Verse 82

सर्वास्ता वचनं श्रुत्वा तस्याः शोकसमन्विताः । विषादं परमं गत्वा वाक्यमूचुः सुदुःखिताः

Al oír sus palabras, todos, colmados de pena, cayeron en la más honda desolación y hablaron, afligidos hasta el extremo.

Verse 83

कपिले नैव गंतव्यं न ते दोषो भविष्यति । प्राणात्यये न दोषोऽस्ति संपराये च दारुणे

Dijeron: «Oh Kapilā, no debes ir. No recaerá culpa sobre ti: cuando la vida está en peligro, aun en una crisis terrible, no hay reproche».

Verse 84

अत्र गाथा पुरा गीता मुनिभिर्धर्मवादिभिः । प्राणात्यये समुत्पन्ने शपथे नास्ति पातकम्

«Sobre esto, antaño los sabios que enseñaban el dharma cantaron una antigua gāthā: cuando surge una situación de muerte, no hay pecado en un juramento quebrantado por tal coacción».

Verse 85

कपिलोवाच । प्राणिनां प्राण रक्षार्थं वदाम्येवानृतं वचः । नात्मार्थमुपयुञ्जामि स्वल्पमप्यनृतं क्वचित्

Kapilā dijo: «Sólo para proteger la vida de los seres diría yo una palabra no verdadera. Por mi propio interés, jamás emplearía ni la más mínima falsedad, en ningún momento».

Verse 86

अश्वमेधसहस्रं तु सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते

Mil sacrificios Aśvamedha y la Verdad fueron puestos en una balanza; en verdad, la Verdad sola supera incluso a mil Aśvamedhas.

Verse 87

तस्मान्नानृतमात्मानं करिष्ये जीविताशया । आज्ञापयतु मामार्या यास्ये यत्र मृगाधिपः

Por eso, aun con esperanza de vida, no me haré a mí misma quien diga falsedad. Que la noble señora me ordene: iré adonde está el señor de las bestias (el tigre).

Verse 88

वयस्या ऊचुः । कपिले त्वं नमस्कार्या सर्वैरपि सुरासुरैः । यत्त्वं परमसत्येन प्राणांस्त्यजसि दुस्त्यजान्

Las compañeras de Kapilā dijeron: “Oh Kapilā, eres digna de reverencia por todos, tanto por dioses como por asuras, pues, aferrada a la Verdad suprema, estás dispuesta a abandonar incluso la vida, tan difícil de entregar.”

Verse 89

अवश्यं न च ते भावी मृत्युः सत्यात्कथंचन । प्रमाणं यदि सत्यं हि व्रज पंथाः शिवोऽस्तु ते

Ciertamente, por tu veracidad, la muerte no te alcanzará de modo alguno. Si la Verdad es en verdad la prueba y la autoridad, entonces sigue tu camino: que la auspiciosidad sea contigo.

Verse 90

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्ता च कपिला गता यत्र मृगाधिपः । अथासौ कपिलां दृष्ट्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः । अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं हर्षगद्गदया गिरा

Dijo Pulastya: Así interpelada, Kapilā fue adonde estaba el señor de las bestias. Al ver a Kapilā, abrió los ojos de asombro y pronunció palabras humildes, con la voz temblorosa de alegría.

Verse 91

व्याघ्र उवाच । स्वागतं तव कल्याणि कपिले सत्यवादिनि । नहि सत्यवतां किंचिदशुभं विद्यते क्वचित्

Dijo el tigre: «Bienvenida, oh Kapilā auspiciosa, veraz en tu palabra. Para quienes se consagran a la verdad, nada infausto se halla jamás en lugar alguno».

Verse 92

त्वयोक्तं कपिले पूर्वं शपथैरागमाय च । तेन मे कौतुकं जातं याताऽगच्छेत्पुनः कथम्

«Antes, oh Kapilā, prometiste—ligándote con solemnes juramentos—que volverías. Eso ha despertado mi asombro: ¿cómo puede regresar quien ya se ha marchado?»

Verse 93

तस्माद्गच्छ मया मुक्ता यत्राऽसौ तनयस्तव । तिष्ठते गोकुले बद्धः क्षीरपायी सुदुःखितः

«Por eso, ve—yo te dejo libre—adonde está tu hijo. Permanece atado en el poblado de los vaqueros, aún bebiendo leche y padeciendo grandemente».

Verse 94

पुलस्त्य उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु स राजा प्रकृतिं गतः । मृगीशापेन निर्मुक्तो दिव्यरूपवपुर्धरः । ततोऽब्रवीत्प्रहृष्टात्मा कपिलां सत्यवादिनीम्

Dijo Pulastya: En ese mismo instante, el rey volvió a su estado natural—liberado de la maldición de la cierva—y asumió una forma y un cuerpo divinos. Luego, con el corazón jubiloso, habló a Kapilā, la veraz.

Verse 95

राजोवाच । प्रसादात्तव मुक्तोऽहं शापादस्मात्सुदारुणात् । किं ते प्रियं करोम्यद्य धेनुके ब्रूहि सत्वरम्

Dijo el rey: «Por tu gracia he sido liberado de esta maldición tan terrible. ¿Qué cosa querida puedo hacer hoy por ti, oh doncella de las vacas? Dímelo pronto».

Verse 96

कपिलोवाच । कृतकृत्याऽस्मि राजेन्द यत्त्वं मुक्तोऽसि किल्बिषात् । पिपासा बाधतेत्यर्थं सांप्रतं जलमानयम्

Dijo Kapilā: «Oh señor de los reyes, considero cumplido mi propósito, pues has sido liberado del pecado y de la falta. Sólo la sed me aflige; por ello, trae agua de inmediato».

Verse 97

नैवानृतं विजानीहि सत्यमेतन्मयोदितम्

«Sabe que esto no es falsedad; ésta es la verdad que he pronunciado».

Verse 98

पुलस्त्य उवाच । अथासौ पार्थिवो हस्ते चापमादाय सत्वरम् । सज्यं कृत्वा शरं गृह्य जघान धरणीतलम्

Pulastya dijo: Entonces aquel rey tomó presto el arco en su mano; lo encordó y, empuñando una flecha, hirió la superficie de la tierra.

Verse 99

ततः सलिलमुत्तस्थौ निर्मलं शीतलं शुभम् । तत्र सा कपिला स्नात्वा वितृषा समपद्यत

Entonces brotó el agua: pura, fresca y auspiciosa. Allí Kapilā se bañó, y su sed quedó por completo saciada.

Verse 100

एतस्मिन्नन्तरे धर्मः स्वयं तत्र समागतः । अब्रवीत्कपिलां हृष्टो वरं वरय शोभने

Entretanto, Dharma en persona llegó allí. Gozoso, dijo a Kapilā: «Oh hermosa, elige un don».

Verse 101

तव सत्येन तुष्टोऽहं नास्ति ते सदृशी क्वचित् । त्रैलोक्ये सकले धेनुर्न भविष्यति वै शुभे

Complacido por tu veracidad, declaro: en ninguna parte hay alguien como tú. En los tres mundos, oh bienaventurada, no habrá vaca igual a ti.

Verse 102

कपिलोवाच । प्रसादात्तव गच्छेय सह राज्ञा सगोकुला । सुप्रभेण पदं दिव्यं जरामरणवर्जितम्

Dijo Kapilā: «Por tu gracia, pueda yo partir junto con el rey y con todo el rebaño, hacia una morada divina y resplandeciente, libre de vejez y muerte».

Verse 103

मन्नाम्ना ख्यातिमायातु पुण्यमेतज्जलाशयम् । सर्वपापहरं नृणां सर्वकामप्रदं तथा

Que este estanque sagrado alcance fama por mi nombre; que quite todos los pecados de los hombres y conceda también todos los anhelos.

Verse 104

धर्म उवाच । येऽत्र स्नानं करिष्यंति सुपुण्ये सलिले शुभे । चतुर्द्दश्यां विशेषेण ते यास्यंति परां गतिम्

Dharma dijo: «Quienes se bañen aquí en estas aguas auspiciosas y de gran mérito—especialmente en el decimocuarto día lunar—alcanzarán el destino supremo».

Verse 105

तव नाम्ना सुपुण्यं हि तीर्थमेतद्भविष्यति । दर्शमुद्दिश्य मर्त्यस्तु प्राप्स्यते गोसहस्रकम् । स्नानाल्लक्षगुणं दानात्पुण्यं चैव तथाऽक्षयम्

En verdad, por tu nombre este lugar de peregrinación (tīrtha) será de grandísimo mérito. El mortal que realice los ritos con referencia al día de luna nueva (darśa) obtendrá el fruto de haber donado mil vacas. Del baño nace un mérito cien mil veces mayor, y de la dádiva (dāna) surge asimismo un mérito inagotable.

Verse 106

येऽत्र श्राद्धं करिष्यंति मानवाः सुसमाहिताः । सर्वदानफलं तेषां भुक्तिमुक्ती महात्मनाम्

Quienes, con atención firme, realicen aquí el śrāddha—esas almas magnánimas obtendrán el fruto de todas las dádivas, junto con el goce mundano y la liberación (mokṣa).

Verse 107

अपि कीटपतंगा ये तृषार्ताः सलिले शुभे । मज्जयिष्यति यास्यंति तेऽपि स्थानं दिवौकसाम्

Aun los insectos y las aves, atormentados por la sed, que se sumerjan en esta agua auspiciosa—también ellos irán a la morada de los seres celestiales.

Verse 108

किं पुनर्भक्तिसंयुक्ता मानवाः सत्यवादिनः । मनस्विनो महाभागाः श्रद्धावंतो विचक्षणाः

¡Cuánto más, entonces, para los seres humanos dotados de bhakti—veraces, firmes de ánimo, muy afortunados, llenos de fe y discernimiento—crecerá el mérito!

Verse 109

पुलस्त्य उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु विमानानि सहस्रशः । समायातानि राजेंद्र कपिलायाः प्रभावतः

Dijo Pulastya: En ese mismo instante, oh rey de los hombres, llegaron por millares los vimānas, atraídos por el prodigioso poder de Kapilā.

Verse 110

तान्यारुह्याथ कपिला गोपगोकुलसंकुला । सुप्रभेण समायुक्ता तत्पदं परमं गता

Al montar en aquellos vimānas, Kapilā—rodeada de los vaqueros y de la multitud de reses—junto con Suprabhā, alcanzó el estado supremo, la morada más alta.

Verse 111

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नानं समाचरेत् । श्राद्धं चैवात्मनः शक्त्या दानं पार्थिवसत्तम

Por ello, con todo empeño debe uno bañarse allí; y, según su capacidad, realizar el śrāddha y otorgar caridad, oh el mejor de los reyes.