Adhyaya 103

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल एरण्डीसङ्गमं परम् । यच्छ्रुतं वै मया राजञ्छिवस्य वदतः पुरा

Dijo Śrī Mārkaṇḍeya: Entonces, oh rey, debe uno ir a la suprema confluencia llamada Ēraṇḍī-saṅgama; aquello que yo oí antaño, cuando el mismo Śiva hablaba, oh Rey.

Verse 2

एतदेव पुरा प्रश्नं गौर्या पृष्टस्तु शङ्करः । प्रोवाच नृपशार्दूल गुह्याद्गुह्यतरं शुभम्

Esta misma pregunta fue hecha antaño por Gaurī a Śaṅkara. Y él, oh tigre entre los reyes, reveló un secreto auspicioso, más oculto que lo oculto.

Verse 3

ईश्वर उवाच । शृणु देवि परं गुह्यं नाख्यातं कस्यचिन्मया । रेवायाश्चोत्तरे कूले तीर्थं परमशोभनम् । भ्रूणहत्याहरं देवि कामदं पुत्रवर्धनम्

Dijo Īśvara: «Escucha, oh Devī, el secreto supremo que no he revelado a nadie. En la ribera septentrional de la Revā hay un tīrtha de esplendor incomparable: destruye el pecado del feticidio, concede los dones deseados y acrecienta la descendencia».

Verse 4

पार्वत्युवाच । कथयस्व महादेव तीर्थं परमशोभनम् । भ्रूणहत्याहरं कस्मात्कामदं स्वर्गदर्शनम्

Dijo Pārvatī: «Cuéntame, oh Mahādeva, acerca de ese tīrtha de suprema hermosura. ¿Cómo elimina el pecado del feticidio, concede los deseos y otorga la visión del cielo?»

Verse 5

ईश्वर उवाच । अत्रिर्नाम महादेवि मानसो ब्रह्मणः सुतः । अग्निहोत्ररतो नित्यं देवतातिथिपूजकः

Dijo Īśvara: «Oh gran Diosa, hubo un sabio llamado Atri, hijo nacido de la mente de Brahmā. Siempre estaba entregado al Agnihotra y constante en honrar a los devas y a los huéspedes».

Verse 6

सोमसंस्थाश्च सप्तैव कृता विप्रेण पार्वति । अनसूयेति विख्याता भार्या तस्य गुणान्विता

Oh Pārvatī, aquel brāhmaṇa realizó los siete sacrificios de Soma. Su esposa, célebre como Anasūyā, estaba colmada de virtudes.

Verse 7

पतिव्रता पतिप्राणा पत्युः कार्यहिते रता । एवं याति ततः काले न पुत्रा न च पुत्रिका

Ella era pativratā, teniendo a su esposo por su propia vida, dedicada a lo que favorecía sus deberes. Sin embargo, con el paso del tiempo, no tuvieron ni hijo ni hija.

Verse 8

अपराह्णे महादेवि सुखासीनौ तु सुन्दरि । वदन्तौ सुखदुःखानि पूर्ववृत्तानि यानि च

Por la tarde, oh gran Diosa, oh hermosa, la encantadora pareja se sentó a gusto, hablando de alegrías y penas, y de los sucesos ocurridos antaño.

Verse 9

अत्रिरुवाच । सौम्ये शुभे प्रिये कान्ते चारुसर्वाङ्गसुन्दरि । विद्याविनयसम्पन्ने पद्मपत्रनिभेक्षणे

Atri dijo: «Oh dulce, oh auspiciosa, amada, querida esposa; oh belleza de miembros encantadores; perfecta en saber y modestia, de mirada semejante a pétalos de loto…»

Verse 10

पूर्णचन्द्रनिभाकारे पृथुश्रोणिभरालसे । न त्वया सदृशी नारी त्रैलोक्ये सचराचरे

Tu figura es como la luna llena; de anchas caderas y graciosa pesadez: no hay mujer semejante a ti en los tres mundos, entre todo lo que se mueve y lo que permanece inmóvil.

Verse 11

रतिपुत्रफला नारी पठ्यते वेदवादिभिः । पुत्रहीनस्य यत्सौख्यं तत्सौख्यं मम सुन्दरि

Los sabios expositores del Veda enseñan que la mujer da los frutos del amor y de los hijos. La dicha que corresponde al que no tiene hijo, esa dicha es la mía, oh hermosa.

Verse 12

यथाहं न तथा पुत्रः समर्थः सर्वकर्मसु । पुन्नामनरकाद्भद्रे जातमात्रेण सुन्दरि

A diferencia de mí, un hijo no es necesariamente capaz en toda obra; pero, oh auspiciosa y hermosa, con sólo nacer libra (al padre) del infierno llamado Punnāma.

Verse 13

पतन्तं रक्षयेद्देवि महापातकिनं यदि । महाघोरे गता वापि दुष्टकर्मपितामहाः

Oh Diosa, si (un hijo) puede proteger al que cae, aunque sea un gran pecador, entonces aun los abuelos de obras perversas, aunque hayan ido al estado más terrible, pueden ser salvados.

Verse 14

तद्धरन्ति सुपुत्राश्च वैतरण्यां गतानपि । पुत्रेण लोकाञ्जयति पौत्रेण परमा गतिः

Ese (peso) lo apartan los buenos hijos, aun de quienes han llegado al Vaitaraṇī. Por un hijo se conquistan los mundos; por un nieto se alcanza el destino supremo.

Verse 15

अथ पुत्रस्य पौत्रेण प्रगच्छेद्ब्रह्म शाश्वतम् । नास्ति पुत्रसमो बन्धुरिह लोके परत्र च

Y entonces, por medio del nieto del hijo, se avanza hacia el Brahman eterno. No hay amigo igual a un hijo, ni en este mundo ni en el más allá.

Verse 16

अहश्च मध्यरात्रे च चिन्तयानस्य सर्वदा । शुष्यन्ति मम गात्राणि ग्रीष्मे नद्युदकं यथा

De día y aun a medianoche, mientras medito sin cesar, mis miembros se resecan, como el agua de un río en verano.

Verse 17

अनसूयोवाच । यत्त्वया शोचितं विप्र तत्सर्वं शोचयाम्यहम् । तवोद्वेगकरं यच्च तन्मे दहति चेतसि

Anasūyā dijo: «Oh brāhmaṇa, todo aquello por lo que tú te lamentas, por ello también me lamento yo. Y lo que te causa turbación, eso mismo arde en mi corazón».

Verse 18

येन पुत्रा भविष्यन्ति आयुष्मन्तो गुणान्विताः । तत्कार्यं च समीक्षस्व येन तुष्येत्प्रजापतिः

Considera aquel proceder por el cual nacerán hijos, longevos y dotados de virtudes; considera la obra por la cual Prajāpati quedará complacido.

Verse 19

अत्रिरुवाच । तपस्तप्तं मया भद्रे जातमात्रेण दुष्करम् । व्रतोपवासनियमैः शाकाहारेण सुन्दरि

Atri dijo: «Oh bienaventurada, desde el mismo comienzo he practicado una austeridad (tapas) ardua, en verdad difícil, mediante votos, ayunos, disciplinas y una dieta de hierbas y verduras, oh hermosa».

Verse 20

क्षीणदेहस्तु तिष्ठामि ह्यशक्तोऽहं महाव्रते । तेन शोचामि चात्मानं रहस्यं कथितं मया

«Con el cuerpo consumido, permanezco en pie; estoy sin fuerzas en este gran voto. Por eso me duelo por mí mismo: este secreto te lo he revelado.»

Verse 21

अनसूयोवाच । भर्तुः पतिव्रता नारी रतिपुत्रविवर्धिनी । त्रिवर्गसाधना सा च श्लाघ्या च विदुषां जने

Anasūyā dijo: «La mujer fiel a su esposo, que nutre la dicha conyugal y a los hijos, cumple los tres fines de la vida y es alabada entre los sabios.»

Verse 22

जपस्तपस्तीर्थयात्रा मृडेज्यामन्त्रसाधनम् । देवताराधनं चैव स्त्रीशूद्रपतनानि षट्

Japa, austeridad, peregrinación a los vados sagrados, adoración de Rudra, práctica disciplinada de mantras y propiciación de las deidades: estos seis se declaran aquí como actos que llevan a la caída de las mujeres y de los Śūdras.

Verse 23

ईदृशं तु महादोषं स्त्रीणां तु व्रतसाधने । वदन्ति मुनयः सर्वे यथोक्तं वेदभाषितम्

Tal es, en verdad, la gran falta que se menciona respecto de las mujeres en la observancia de votos; todos los sabios lo declaran, tal como está dicho en la enseñanza del Veda.

Verse 24

अनुज्ञाता त्वया ब्रह्मंस्तपस्तप्स्यामि दुष्करम् । पुत्रार्थित्वं समुद्दिश्य तोषयामि सुरोत्तमान्

«Con tu permiso, oh brahmán, emprenderé una austeridad difícil. Anhelando un hijo, propiciaré a los más excelsos de los dioses.»

Verse 25

अत्रिरुवाच । साधु साधु महाप्राज्ञे मम संतोषकारिणि । आज्ञाता त्वं मया भद्रे पुत्रार्थं तप आश्रय

Dijo Atri: «Bien, bien, oh mujer de gran sabiduría, gozo de mi corazón. Oh señora auspiciosa, por mí quedas autorizada: acógete a la austeridad (tapas) por el bien de un hijo».

Verse 26

देवतानां मनुष्याणां पित्ःणामनृणो भवे । न भार्यासदृशो बन्धुस्त्रिषु लोकेषु विद्यते

Por tal conducta justa, uno queda libre de deuda con los dioses, con los hombres y con los antepasados; pues en los tres mundos no existe pariente comparable a una esposa.

Verse 27

तेन देवाः प्रशंसन्ति न भार्यासदृशं सुखम् । सन्मुखे मन्मुखाः पुत्राः विलोमे तु पराङ्मुखाः

Por eso los dioses alaban esta verdad: no hay dicha como la que viene por medio de una esposa. Cuando todo es favorable, los hijos son devotos y miran de frente; mas cuando se invierte la fortuna, se vuelven de espaldas.

Verse 28

तेन भार्यां प्रशंसन्ति सदेवासुरमानुषाः । महाव्रते महाप्राज्ञे सत्त्ववति शुभेक्षणे

Por eso la condición de esposa es alabada por dioses, asuras y hombres por igual—oh mujer de grandes votos, de gran sabiduría, de firme virtud y de mirada auspiciosa.

Verse 29

तपस्तपस्व शीघ्रं त्वं पुत्रार्थं तु ममाज्ञया । एतद्वाक्यावसाने तु साष्टाङ्गं प्रणताब्रवीत्

«Practica la austeridad, y pronto, por mi mandato, para obtener un hijo». Al concluir estas palabras, ella se postró con las ocho partes del cuerpo y luego habló.

Verse 30

त्वत्प्रसादेन विप्रेन्द्र सर्वान्कामानवाप्नुयाम् । हंसलीलागतिः सा च मृगाक्षी वरवर्णिनी

«Por tu gracia, oh el mejor de los brahmanes, pueda yo alcanzar todos mis deseos». Y ella—con el juguetón andar de un cisne—era de ojos de gacela y de hermosísima tez.

Verse 31

नियमस्था ततो भूत्वा सम्प्राप्ता नर्मदां नदीम् । शिवस्वेदोद्भवां देवीं सर्वपापप्रणाशनीम्

Luego, firme en sus observancias y disciplina, llegó al río Narmadā—la Diosa que se dice nacida del sudor de Śiva—destructora de todos los pecados.

Verse 32

यस्या दर्शनमात्रेण नश्यते पापसञ्चयः । स्नानमात्रेण वै यस्या अश्वमेधफलं लभेत्

Con sólo contemplarla, se destruye el cúmulo de pecados acumulados; y con sólo bañarse en ella, se obtiene el fruto del sacrificio Aśvamedha.

Verse 33

ये पिबन्ति महादेवि श्रद्दधानाः पयः शुभम् । सोमपानेन तत्तुल्यं नात्र कार्या विचारणा

Oh Mahādevī, quienes beben sus aguas auspiciosas con fe: ello es igual a beber Soma; aquí no hay lugar para duda ni discusión.

Verse 34

ये स्मरन्ति दिवा रात्रौ योजनानां शतैरपि । मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं प्रयान्ति ते

Aun a cientos de yojanas de distancia, quienes la recuerdan de día y de noche quedan libres de todo pecado, y van al mundo de Rudra.

Verse 35

नर्मदायाः समीपे तु तावुभौ योजनद्वये । न पश्यन्ति यमं तत्र ये मृता वरवर्णिनि

Pero dentro de dos yojanas a cada lado del Narmadā, quienes mueren allí, oh de tez hermosa, no contemplan a Yama.

Verse 36

ततस्तदुत्तरे कूले एरण्ड्याः सङ्गमे शुभे । नियमस्था विशालाक्षी शाकाहारेण सुन्दरि

Luego, en su ribera septentrional, en la auspiciosa confluencia con el Eraṇḍī, oh bella de grandes ojos, permaneció firme en las observancias, alimentándose de verduras.

Verse 37

तोषयन्ती त्रींश्च देवाञ्छुभैः स्तोत्रैर्व्रतैस्तथा । ग्रीष्मेषु च महादेवि पञ्चाग्निं साधयेत्ततः

Complaciendo a los Treinta Dioses con himnos auspiciosos y votos sagrados, ella, oh Mahādevī, emprendía después en verano la austeridad de los cinco fuegos.

Verse 38

वर्षाकाले चार्द्रवासाश्चरेच्चान्द्रायणानि च । हेमन्ते तु ततः प्राप्ते तोयमध्ये वसेत्सदा

En la estación de las lluvias vestía ropas húmedas y observaba los votos de Cāndrāyaṇa; y cuando llegaba el invierno, moraba siempre en medio del agua.

Verse 39

प्रातःस्नानं ततः सन्ध्यां कुर्याद्देवर्षितर्पणम् । देवानामर्चनं कृत्वा होमं कुर्याद्यथाविधि

Se bañaba al alba; luego cumplía los ritos de Sandhyā y ofrecía tarpaṇa a los dioses y a los rishis. Tras adorar a las deidades, realizaba el homa conforme a la norma.

Verse 40

यजते वैष्णवांल्लोकान् स्नानजाप्यहुतेन च । एवं वर्षशते प्राप्ते रुद्रविष्णुपितामहाः

Por el baño sagrado, la recitación y las oblaciones, ella rinde culto y alcanza los mundos vaiṣṇavas. Así, cumplidos cien años, llegaron Rudra, Viṣṇu y Pitāmaha (Brahmā).

Verse 41

सम्प्राप्ता द्विजरूपैस्तु एरण्ड्याः सङ्गमे प्रिये । पुरतः संस्थितास्तस्या वेदमभ्युद्धरन्ति च

Llegaron allí con forma de brāhmaṇas, oh amada, en la confluencia del Eraṇḍī. Puestos ante ella, ensalzaron y proclamaron el Veda.

Verse 42

अनसूया जपं त्यक्त्वा निरीक्ष्य तान्मुहुर्मुहुः । उत्थिता सा विशालाक्षी अर्घं दत्त्वा यथाविधि

Anasūyā, dejando por un momento su japa, los miró una y otra vez. Entonces la de grandes ojos se levantó y, conforme al rito, les ofreció arghya, la ofrenda respetuosa de agua.

Verse 43

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः । दर्शनेन तु विप्राणां सर्वपापैः प्रमुच्यते

«Hoy se ha cumplido mi nacimiento; hoy se ha cumplido mi tapas. Pues con sólo contemplar a los santos brāhmaṇas, uno queda liberado de todos los pecados.»

Verse 44

प्रदक्षिणं ततः कृत्वा साष्टाङ्गं प्रणताब्रवीत् । कन्दमूलफलं शाकं नीवारानपि पावनान् । प्रयच्छाम्यहमद्यैव मुनीनां भावितात्मनाम्

Luego, tras circunvalarlos y postrarse con la reverencia de ocho miembros, dijo: «Hoy mismo ofreceré a los munis de alma purificada raíces y tubérculos, frutos, verduras y aun los purificadores granos silvestres, nīvāra.»

Verse 45

विप्रा ऊचुः । तपसा तु विचित्रेण तपःसत्येन सुव्रते । तृप्ताः स्म सर्वकामैस्तु सुव्रते तव दर्शनात्

Dijeron los brāhmanes: «Oh mujer de excelentes votos, por tu ascesis maravillosa y por la verdad de tu tapas, quedamos colmados en todos los deseos; en verdad, con solo verte»

Verse 46

अस्माकं कौतुकं जातं तापसेन व्रतेन यत् । स्वर्गमोक्षसुतस्यार्थे तपस्तपसि दुष्करम्

«En nosotros ha nacido curiosidad acerca de este voto ascético tuyo: por el bien del cielo, de la liberación y de un hijo, emprendes austeridad tras austeridad, difícil de soportar.»

Verse 47

अनसूयोवाच । तपसा सिध्यते स्वर्गस्तपसा परमा गतिः । तपसा चार्थकामौ च तपसा गुणवान्सुतः । तप एव च मे विप्राः सर्वकामफलप्रदम्

Anasūyā dijo: «Por el tapas se alcanza el cielo; por el tapas se alcanza la meta suprema. Por el tapas se obtienen prosperidad y deseo; por el tapas se logra un hijo virtuoso. Solo el tapas, oh brāhmanes, concede el fruto de todos los fines.»

Verse 48

विप्रा ऊचुः । तन्वी श्यामा विशालाक्षी स्निग्धाङ्गी रूपसंयुता । हंसलीलागतिगमा त्वं च सर्वाङ्गसुन्दरी

Dijeron los brāhmanes: «Eres esbelta y de tez oscura, de grandes ojos, de miembros suaves y colmada de hermosura; tu andar es como el juego del cisne, y eres bella en cada parte.»

Verse 49

किं च ते तपसा कार्यमात्मानं शोच्यसे कथम्

«¿Y qué necesidad tienes de austeridad? ¿Por qué te afliges por ti misma?»

Verse 50

अनसूयोवाच । यदि रुद्रश्च विष्णुश्च स्वयं साक्षात्पितामहः । गूढरूपधराः सर्वे तच्चिह्नमुपलक्षये

Anasūyā dijo: «Si vosotros sois Rudra y Viṣṇu —y el mismo Pitāmaha (Brahmā)—, todos asumiendo una forma velada, entonces reconozco la señal de esa verdad».

Verse 51

तस्या वाक्यावसाने तु स्वरूपं दर्शयन्ति ते । स्वस्वरूपैः स्थिता देवाः सूर्यकोटिसमप्रभाः

Al concluir sus palabras, ellos mostraron su verdadera forma. Los devas permanecieron en su propia naturaleza divina, resplandecientes como diez millones de soles.

Verse 52

चतुर्भुजो महादेवि शङ्खचक्रगदाधरः । अतसीपुष्पवर्णस्तु पीतवासा जनार्दनः

Oh Gran Diosa, Janārdana apareció con cuatro brazos, portando la caracola, el disco y la maza; su tez era como la flor de lino, y vestía ropajes amarillos.

Verse 53

गरुत्मान्वाहनं यस्य श्रिया च सहितो हरिः । प्रसन्नवदनः श्रीमान्स्वयंरूपो व्यवस्थितः

Hari, cuyo vehículo es Garuḍa, permaneció allí en su forma manifiesta: radiante y auspiciosa, acompañado por Śrī, con el rostro sereno y benévolo.

Verse 54

पीतवासा महादेवि चतुर्वदनपङ्कजः । हंसोपरि समारूढो ह्यक्षमालाकरोद्यतः

Oh Gran Diosa, Brahmā—de cuatro rostros y semblante de loto—apareció vestido de amarillo, montado sobre un cisne; alzó la mano sosteniendo un rosario.

Verse 55

आगतो नर्मदातीरे ब्रह्मा लोकपितामहः । योऽसौ सर्वजगद्व्यापी स्वयं साक्षान्महेश्वरः

A la orilla del Narmadā llegó Brahmā, el abuelo de los mundos; y también Aquel que lo penetra todo en el universo: el propio Maheśvara, manifiesto en persona.

Verse 56

वृषभं तु समारूढो दशबाहुसमन्वितः । भस्माङ्गरागशोभाढ्यः पञ्चवक्त्रस्त्रिलोचनः

Montado en el toro, provisto de diez brazos, resplandeciente con la sagrada ceniza sobre sus miembros—de cinco rostros y tres ojos—apareció el Señor.

Verse 57

जटामुकुटसंयुक्तः कृतचन्द्रार्द्धशेखरः । एवंरूपधरो देवः सर्वव्यापी महेश्वरः

Con una corona de cabellos enmarañados, llevando la media luna por cimera, así, en tal forma, se alzó el Dios: Maheśvara, el Señor que todo lo impregna.

Verse 58

अनसूया निरीक्ष्यैतद्देवानां दर्शनं परम् । वेपमाना ततः साध्वी सुरान्दृष्ट्वा मुहुर्मुहुः

Al contemplar Anasūyā esta visión suprema de los dioses, la virtuosa comenzó a temblar, mirando una y otra vez a las deidades.

Verse 59

अनसूयोवाच । किं व्यापारस्वरूपास्तु विष्णुरुद्रपितामहाः । एतद्वै श्रोतुमिच्छामि ह्यशेषं कथयन्तु मे

Anasūyā dijo: «¿Cuáles son las funciones esenciales y la naturaleza de Viṣṇu, Rudra y el Pitāmaha (Brahmā)? Deseo oírlo por completo; decidme todo, sin omitir nada».

Verse 60

ब्रह्मोवाच । प्रावृट्कालो ह्यहं ब्रह्मा आपश्चैव प्रकीर्तिताः । मेघरूपो ह्यहं प्रोक्तो वर्षयामि च भूतले

Dijo Brahmā: «Yo soy la estación de las lluvias (prāvṛṭ), y también soy proclamado como las aguas. Se dice que tengo forma de nube, y hago caer la lluvia sobre la tierra.»

Verse 61

अहं सर्वाणि बीजानि प्राक्सन्ध्यासूदिते रवौ । एतद्वै कारणं सर्वं रहस्यं कथितं परम्

«Yo soy todas las semillas», dijo Brahmā, «cuando el sol se alza en la aurora, antes de su salida plena. Ésta es la causa universal; este supremo secreto ha sido declarado.»

Verse 62

विष्णुरुवाच । हेमन्तश्च भवेद्विष्णुर्विश्वरूपं चराचरम् । पालनाय जगत्सर्वं विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्

Dijo Viṣṇu: «En la estación de Hemanta (comienzo del invierno), yo, Viṣṇu, me vuelvo la forma cósmica que lo penetra todo, lo móvil y lo inmóvil. Para la protección y el sustento del mundo entero, ésta es la suprema grandeza de Viṣṇu.»

Verse 63

रुद्र उवाच । ग्रीष्मकालो ह्यहं प्रोक्तः सर्वभूतक्षयंकरः । कर्षयामि जगत्सर्वं रुद्ररूपस्तपस्विनि

Dijo Rudra: «Yo soy declarado la estación de Grīṣma (verano), la que trae el decaimiento a todos los seres. En mi forma de Rudra, oh mujer asceta, reseco y extraigo la fuerza del mundo entero.»

Verse 64

एवं ब्रह्मा च विष्णुश्च रुद्रश्चैव महाव्रते । त्रयो देवास्त्रयः सन्ध्यास्त्रयः कालास्त्रयोऽग्नयः

Así, oh señora de gran voto, Brahmā, Viṣṇu y Rudra son tres deidades; del mismo modo hay tres sandhyās (uniones crepusculares), tres divisiones del tiempo y tres fuegos sagrados.

Verse 65

तथा ब्रह्मा च विष्णुश्च रुद्रश्चैकात्मतां गतः । वरं दद्युश्च ते भद्रे यस्त्वया मनसीप्सितम्

Así también Brahmā, Viṣṇu y Rudra se hicieron de una sola esencia; y, oh señora auspiciosa, estaban dispuestos a concederte el don que tu corazón anhelaba.

Verse 66

अनसूयोवाच । धन्या पुण्या ह्यहं लोके श्लाघ्या वन्द्या च सर्वदा । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च प्रसन्नवदनाः शुभाः

Anasūyā dijo: «En verdad, soy dichosa y meritoria en este mundo—siempre digna de alabanza y veneración—pues Brahmā, Viṣṇu y Rudra están ante mí con rostros serenos y auspiciosos».

Verse 67

यदि तुष्टास्त्रयो देवा दयां कृत्वा ममोपरि । अस्मिंस्तीर्थे तु सांनिध्याद्वरदाः सन्तु मे सदा

«Si los tres dioses están complacidos y, compadeciéndose de mí, entonces, por su presencia permanente en este sagrado vado, que sean para mí dadores de dones por siempre».

Verse 68

रुद्र उवाच । एवं भवतु ते वाक्यं यत्त्वया प्रार्थितं शुभे । प्रत्यक्षा वैष्णवी माया एरण्डीनाम नामतः

Rudra dijo: «Así sea; que se cumpla tu palabra y lo que has suplicado, oh auspiciosa. Aquí se manifestará la potencia vaiṣṇavī (māyā), conocida por el nombre de Eraṇḍī».

Verse 69

यस्या दर्शनमात्रेण नश्यते पापसञ्चयः । चैत्रमासे तु सम्प्राप्ते अहोरात्रोषितो भवेत्

«Con sólo contemplarla, se destruye la acumulación de pecados. Y cuando llega el mes de Caitra, debe permanecer allí un día y una noche completos».

Verse 70

एरण्ड्याः सङ्गमे स्नात्वा ब्रह्महत्यां व्यपोहति । रात्रौ जागरणं कुर्यात्प्रभाते भोजयेद्द्विजान्

Habiéndose bañado en la confluencia de Eraṇḍī, se disipa incluso el pecado de matar a un brāhmaṇa. De noche debe guardarse vigilia, y al alba alimentar a los dos veces nacidos.

Verse 71

यथोक्तेन विधानेन पिण्डं दद्याद्यथाविधि । प्रदक्षिणां ततो दद्याद्धिरण्यं वस्त्रमेव च

Conforme al rito declarado, debe ofrecerse debidamente el piṇḍa según la norma. Después, ha de hacerse la pradakṣiṇā (circunvalación) y luego dar dádivas: oro y también vestiduras.

Verse 72

रजतं च तथा गावो भूमिदानमथापि वा । सर्वं कोटिगुणं प्रोक्तमिति स्वायम्भुवोऽब्रवीत्

Ya se ofrezca plata, vacas o incluso el don de tierra, todo ello se declara de mérito multiplicado por un crore; así habló Svāyambhuva (Manu).

Verse 73

ये म्रियन्ति नरा देवि एरण्ड्याः सङ्गमे शुभे । यावद्युगसहस्रं तु रुद्रलोके वसन्ति ते

Oh Diosa, aquellos hombres que mueren en la auspiciosa confluencia de Eraṇḍī permanecen en el mundo de Rudra por el lapso de mil yugas.

Verse 74

अहोरात्रोषितो भूत्वा जपेद्रुद्रांश्च वैदिकान् । एकादशैकसंज्ञांश्च स याति परमां गतिम्

Habiendo permanecido allí un día y una noche completos, debe recitar los himnos védicos a Rudra, los llamados «Los Once»; y así alcanza el estado supremo.

Verse 75

विद्यार्थी लभते विद्यां धनार्थी लभते धनम् । पुत्रार्थी लभते पुत्रांल्लभेत्कामान् यथेप्सितान्

El que busca el saber obtiene saber; el que busca riqueza obtiene riqueza. El que anhela hijos obtiene hijos, y se alcanzan los deseos tal como se han anhelado.

Verse 76

एरण्ड्याः सङ्गमे स्नात्वा रेवाया विमले जले । महापातकिनो वापि ते यान्ति परमां गतिम्

Al bañarse en la confluencia de Eraṇḍī, en las aguas puras de la Revā (Narmadā), aun los cargados de grandes pecados alcanzan el destino supremo.

Verse 77

अनसूयोवाच । यदि तुष्टास्त्रयो देवा मम भक्तिप्रचोदिताः । मम पुत्रा भवन्त्वेव हरिरुद्रपितामहाः

Anasūyā dijo: «Si los tres dioses, movidos por mi devoción, quedan complacidos, que Hari (Viṣṇu), Rudra (Śiva) y Pitāmaha (Brahmā) sean en verdad mis hijos».

Verse 78

विष्णुरुवाच । पूज्या यत्पुत्रतां यान्ति न कदाचिच्छ्रुतं मया । शुभे ददामि पुत्रांस्ते देवतुल्यपराक्रमान् । रूपवन्तो गुणोपेतान्यज्विनश्च बहुश्रुतान्

Viṣṇu dijo: «Oh venerable señora, jamás he oído que los dignos de adoración entren en condición de hijos. Sin embargo, oh auspiciosa, te concedo hijos: iguales a los dioses en valor, hermosos, dotados de virtudes, entregados al sacrificio y muy eruditos».

Verse 79

अनसूयोवाच । ईप्सितं तच्च दातव्यं यन्मया प्रार्थितं हरे । नान्यथा चैव कर्तव्या मम पुत्रैषणा तु या

Anasūyā dijo: «Oh Hari, debe concederse lo que he suplicado tal como lo he deseado. Mi anhelo de hijos no ha de cumplirse de ninguna otra manera».

Verse 80

विष्णुरुवाच । पूर्वं तु भृगुसंवादे गर्भवास उपार्जितः । तस्याहं चैव पारं तु नैव पश्यामि शोभने

Dijo Viṣṇu: «Antaño, en el diálogo con Bhṛgu, se trató del mérito de morar en el vientre. De ello, oh hermosa, no alcanzo a ver el límite último».

Verse 81

स्मरमाणः पुरावृत्तं चिन्तयामि पुनःपुनः । एवं संचिन्त्य ते देवाः पितामहमहेश्वराः

«Recordando lo sucedido antaño, lo medito una y otra vez». Así, al reflexionar, aquellos dioses—Pitāmaha (Brahmā) y Maheśvara (Śiva)—también deliberaron.

Verse 82

अयोनिजा भविष्यामस्तव पुत्रा वरानने । योनिवासे महाप्राज्ञि देवा नैव व्रजन्ति च

Oh de rostro hermoso, seremos tus hijos, nacidos sin vientre. Pues, oh gran sabia, los dioses no entran en un nacimiento ligado al seno materno.

Verse 83

सांनिध्यात्सङ्गमे देवि लोकानां तु वरप्रदाः । एरण्डी वैष्णवी माया प्रत्यक्षा त्वं भविष्यसि

Oh Diosa, por tu sola presencia en la sagrada confluencia, serás dadora de dones a los mundos. Como Eraṇḍī—la Vaiṣṇavī Māyā—te manifestarás de modo visible.

Verse 84

त्रयो देवाः स्थिताः पाथ रेवाया उत्तरे तटे । वरप्राप्ता तु सा देवी गता माहेन्द्रपर्वतम्

Oh amado, tres dioses permanecieron apostados en la ribera septentrional de la Revā. Pero la Diosa, tras obtener su don, partió hacia el monte Māhendra.

Verse 85

क्षीणाङ्गी शुक्लदेहा च रूक्षकेशी सुदारुणा । कृतयज्ञोपवीता सा तपोनिष्ठा शुभेक्षणा

Sus miembros estaban demacrados; su cuerpo era pálido; su cabello era áspero y su austeridad formidable. Llevando el sagrado yajñopavīta, era firme en tapas, con una mirada auspiciosa.

Verse 86

शिलातलनिविष्टोऽसौ दृष्टः कान्तो महायशाः । हृष्टचित्तोऽभवद्देवि उत्तिष्ठोत्तिष्ठ साब्रवीत्

Sentado sobre una losa de piedra, fue visto aquel ilustre y radiante señor. Oh Diosa, él se alegró en su corazón y dijo: "¡Levántate, levántate!"

Verse 87

अत्रिरुवाच । साधु साधु महाप्राज्ञे ह्यनसूये महाव्रते । अचिन्त्यं गालवादीनां वरं प्राप्तासि दुर्लभम्

Atri dijo: "Bien hecho, bien hecho, oh gran sabia Anasūyā, oh mujer de poderosos votos. Has obtenido un don inconcebible, raro incluso entre sabios como Gālava y otros".

Verse 88

अनसूयोवाच । त्वत्प्रसादेन देवर्षे वरं प्राप्तास्मि दुर्लभम् । तेन देवाः प्रशंसन्ति सिद्धाश्च ऋषयोऽमलाः

Anasūyā dijo: "Por tu favor, oh vidente divino, he obtenido un don difícil de ganar. Por eso, los dioses me alaban, y también los Siddhas y los sabios inmaculados".

Verse 89

एवमुक्ता तु सा देवी हर्षेण महता युता । आलोकयेत्ततः कान्तं तेनापि शुभदर्शना

Así interpelada, esa Diosa —llena de gran alegría— miró entonces a su amado; y ella, de apariencia auspiciosa, fue también contemplada por él.

Verse 90

ईक्षणाच्चैव संजातं ललाटे मण्डलं शुभम् । नवयोजनसाहस्रं मण्डलं रश्मिभिर्वृतम्

Y de aquella misma mirada nació en la frente un disco auspicioso y espléndido: un orbe que se extendía nueve mil yojanas, circundado por rayos de luz.

Verse 91

कदम्बगोलकाकारं त्रिगुणं परिमण्डलम् । तस्य मध्ये तु देवेशि पुरुषो दिव्यरूपधृक्

Era redondo como una esfera de flor de kadamba, de triple estrato y perfectamente circular. Y en su centro, oh Soberana Diosa, estaba una Persona que portaba forma divina.

Verse 92

हेमवर्णोऽमृतमयः सूर्यकोटिसमप्रभः । आद्यः पुत्रोऽनसूयायाः स्वयं साक्षात्पितामहः

De color dorado, de esencia como amṛta, resplandeciente como diez millones de soles: es célebre como el primer hijo de Anasūyā; en verdad, no es otro que Pitāmaha, el mismo Brahmā manifestado.

Verse 93

चन्द्रमा इति विख्यातः सोमरूपो नृपात्मज । इष्टापूर्ते च संपाति कलाषोडशकेन तु

Es renombrado como ‘Candramā’—la Luna—con la forma de Soma, oh hijo de príncipe; y se vincula a los frutos de iṣṭa y pūrta mediante el ciclo de las dieciséis kalās lunares.

Verse 94

प्रतिपच्च द्वितीया च तृतीया च महेश्वरि । चतुर्थी पञ्चमी चैव अव्यया षोडशी कला

Pratipat, Dvitīyā y Tṛtīyā, oh Maheśvarī; asimismo Caturthī y Pañcamī: estos tithis se declaran en relación con la imperecedera decimosexta kalā (ṣoḍaśī-kalā).

Verse 95

चतुर्विधस्य लोकस्य सूक्ष्मो भूत्वा वरानने । आप्रीणाति जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

Haciéndose sutil en el mundo cuádruple, oh de bello rostro, él nutre el universo entero: los tres mundos con todo lo que se mueve y lo que permanece inmóvil.

Verse 96

सर्वे ते ह्युपजीवन्ति हुतं दत्तं शशिस्थितम् । वनस्पतिगते सोमे धनवांश्च वरानने

En verdad, todos ellos viven sostenidos por lo ofrecido al fuego y por lo dado en caridad, establecido bajo la Luna; y cuando Soma mora en las plantas, uno se vuelve próspero, oh de bello rostro.

Verse 97

भुञ्जन् परगृहे मूढो ददेदब्दकृतं शुभम् । वनस्पतिगते सोमे यस्तु छिन्द्याद्वनस्पतीन् । तेन पापेन देवेशि नरा यान्ति यमालयम्

Aun un necio que come en casa ajena puede entregar el mérito reunido por las buenas obras de un año; pero, oh Devī, quien corta árboles cuando Soma está presente en la vegetación, por ese pecado, oh Señora de los dioses, los hombres van a la morada de Yama.

Verse 98

वनस्पतिगते सोमे मैथुनं यो निषेवते । ब्रह्महत्यासमं पापं लभते नात्र संशयः

Cuando Soma está presente en la vegetación, quien se entrega a la unión sexual incurre en un pecado igual al de brahma-hatyā; de ello no hay duda.

Verse 99

वनस्पतिगते सोमे मन्थानं योऽधिवाहयेत् । गावस्तस्य प्रणश्यन्ति याश्च वै पूर्वसंचिताः

Cuando Soma está presente en la vegetación, quien pone en marcha la vara de batir para el batido pierde su ganado; incluso el que había reunido antes.

Verse 100

वनस्पतिगते सोमे ह्यध्वानं योऽधिगच्छति । भवन्ति पितरस्तस्य तं मासं रेणुभोजनाः

Cuando Soma mora en la vegetación, quien emprende un viaje: durante ese mes sus antepasados se vuelven “comedores de polvo”, privados de las ofrendas debidas.

Verse 101

अमावस्यां महादेवि यस्तु श्राद्धप्रदो भवेत् । अब्दमेकं विशालाक्षि तृप्तास्तत्पितरो ध्रुवम्

En el día de Amāvasyā, oh Mahādevī, quien ofrezca śrāddha, oh de grandes ojos, satisface con certeza a sus antepasados por un año entero.

Verse 102

हिरण्यं रजतं वस्त्रं यो ददाति द्विजातिषु । सर्वं लक्षगुणं देवि लभते नात्र संशयः

Oh Devī, quien da oro, plata y vestiduras como dāna a los dvija (los dos veces nacidos), obtiene mérito cien mil veces mayor en todo; de ello no hay duda.

Verse 103

। अध्याय

Marca de capítulo: «Adhyāya» (Capítulo).

Verse 104

द्वितीयस्तु महादेवि दुर्वासा नाम नामतः । सृष्टिसंहारकर्ता च स्वयं साक्षान्महेश्वरः

Oh gran Devī, el segundo (hijo) se llama Durvāsā. Él es el propio Maheśvara manifiesto, quien realiza la creación y la disolución.

Verse 105

ऋषिमध्यगतो देवि तपस्तपति दुष्करम् । सोऽपि रुद्रत्वमायाति सम्प्राप्ते भूतविप्लवे

Oh Devī, morando entre los ṛṣis, realiza un tapas arduo y severo. Y cuando llega la conmoción de los seres, él también asume el estado de Rudra.

Verse 106

इन्द्रोऽपि शप्तस्तेनैव दुर्वाससा वरानने । द्वितीयस्य तु पुत्रस्य सम्भवः कथितो मया

Oh de bello rostro, Indra también fue maldecido por ese mismo Durvāsā. Así te he relatado el nacimiento del segundo hijo.

Verse 107

दत्तात्रेयस्वरूपेण भगवान्मधुसूदनः । जगद्व्यापी जगन्नाथः स्वयं साक्षाज्जनार्दनः

En la forma de Dattātreya apareció el Bienaventurado Señor Madhusūdana: Janārdana mismo en persona, el Jagannātha que lo impregna todo y es Señor del universo.

Verse 108

एते देवास्त्रयः पुत्रा अनसूयाया महेश्वरि । वरदानेन ते देवा ह्यवतीर्णा महीतले

Oh Maheśvarī, estos tres hijos de Anasūyā son en verdad dioses; por la concesión de un don, esas deidades descendieron a la tierra.

Verse 109

पुत्रप्राप्तिकरं तीर्थं रेवायाश्चोत्तरे तटे । अनसूयाकृतं पार्थ सर्वपापक्षयं परम्

Oh Pārtha, en la ribera septentrional de la Revā hay un tīrtha que otorga la obtención de descendencia. Fundado por Anasūyā, es supremamente eficaz para destruir todos los pecados.

Verse 110

श्रीमार्कण्डेय उवाच । आश्चर्यभूतं लोकेऽस्मिन्नर्मदायां पुरातनम् । भ्रूणहत्या गता तत्र ब्राह्मणस्य नराधिप

Dijo Śrī Mārkaṇḍeya: Oh rey, en este mundo hay un prodigio antiguo en la sagrada Narmadā; allí fue borrado el pecado de feticidio que había recaído sobre un brāhmaṇa.

Verse 111

युधिष्ठिर उवाच । इतिहासं द्विजश्रेष्ठ कथयस्व ममानघ । सर्वपापहरं लोके दुःखार्तस्य च कथ्यताम्

Dijo Yudhiṣṭhira: Oh el mejor de los brāhmaṇas, oh intachable, cuéntame esa historia sagrada que en el mundo destruye todos los pecados; que sea narrada también para quien está afligido por el dolor.

Verse 112

श्रीमार्कण्डेय उवाच । सुवर्णशिलके ग्रामे गौतमान्वयसम्भवः । कृषीवलो महादेवि भार्यापुत्रसमन्वितः

Dijo Śrī Mārkaṇḍeya: En la aldea llamada Suvarṇaśilaka vivía un labrador, nacido en el linaje de Gautama, oh Mahādevī, junto con su esposa y su hijo.

Verse 113

वसते तत्र गोविन्दः संजातो विपुले कुले । पुत्रदारसमोपेतो गृहक्षेत्ररतः सदा

Allí vivía Govinda, nacido en una familia próspera, siempre dedicado a su casa y a sus campos, acompañado de su esposa e hijos.

Verse 114

शकटं पूरयित्वा तु काष्ठानामगमद्गुहम् । प्रक्षिप्तानि च काष्ठानि ह्येकाकी क्षुधयान्वितः

Después de llenar su carro de leña, fue a la cueva; y, estando solo y acosado por el hambre, arrojó la leña dentro.

Verse 115

रिङ्गमाणस्तदा पुत्रः पितुः शब्दात्समागतः । न दृष्टस्तेन वै पुत्रः काष्ठैः संछादितोऽवशः

Entonces el pequeño hijo, gateando, acudió al oír la voz de su padre; mas el padre no vio al niño, que yacía inerme, cubierto por los leños.

Verse 116

आगतस्त्वरितो गेहे पिपासार्तो नराधिप । शकटं मोच्य तद्द्वारि सवृषं रज्जुसंयुतम्

Apresurándose a casa, atormentado por la sed, oh rey, desunció el carro en la puerta, quedando el toro aún sujeto por la cuerda.

Verse 117

भार्या तस्यैव या दृष्टा चित्तज्ञा वशवर्तिनी । दृष्ट्वा निपातितं पुत्रं काष्ठैर्निर्भिन्नमस्तकम्

Su esposa—perspicaz y dócil a la voluntad del esposo—vio al hijo caído, con la cabeza destrozada por los leños.

Verse 118

अजल्पमानाकरुणं निक्षिप्तं ज्ञोलिकां शिशुम् । शुश्रूषणे रता साध्वी प्रियस्य च नराधिप

Sin pronunciar palabra y sin mostrar lamento, puso al niño en un saco; aquella mujer virtuosa, oh rey, siempre entregada al servicio, permaneció fiel a su amado.

Verse 119

ततः स्नानादिकं कृत्वा भोजनाच्छयनं शुभम् । पुत्रं पुत्रवतां श्रेष्ठा ह्युत्थापयति शासनैः

Luego, tras cumplir el baño y demás ritos, y tras disponer buena comida y un lecho digno, la mejor de las madres procuró despertar a su hijo con órdenes, como si aún viviera.

Verse 120

यदा च नोत्थितः सुप्तः पुत्रः पञ्चत्वमागतः । तदा सा दीनवदना रुरोद च मुमोह च

Pero cuando el niño dormido no se levantó—pues en verdad había llegado al estado de los cinco elementos (la muerte)—ella, con el rostro abatido por la aflicción, lloró y se desvaneció en la confusión.

Verse 121

तच्छ्रुत्वा रुदितं शब्दं गोविन्दस्त्रस्तमानसः । किमेतदिति चोक्त्वा तु पतितो धरणीतले

Al oír aquel sonido de llanto, Govinda, con el corazón estremecido de temor, exclamó: «¿Qué es esto?» y cayó al suelo.

Verse 122

द्वावेतौ मुक्तकेशौ तु भूमौ निपतितौ नृप । विलेपाते च राजेन्द्र निःश्वासोच्छ्वासितेन च

Oh Rey, estos dos—con el cabello suelto—han caído en el suelo; y, oh el mejor de los reyes, están embadurnados y manchados mientras su aliento sube y baja con jadeos.

Verse 123

कं पश्ये प्राङ्गणे पुत्रं दृष्ट्वा क्रीडन्तमातुरम् । संधारयिष्ये हृदयं स्फुटितं तव कारणे

¿A quién veré en el patio como a mi hijo—jugando inquieto—después de haberte visto? ¿Cómo sostendré mi corazón, hecho pedazos por tu causa?

Verse 124

त्वज्जन्मान्तं यशो नित्यमक्षयां कुलसन्ततिम् । दृष्ट्वा किमनृणीभूतो यास्यामि परमां गतिम्

Tras contemplar el término de tu vida, tu fama imperecedera y una estirpe ininterrumpida, ¿podré entonces—libre de mi deuda—alcanzar el sendero supremo?

Verse 125

मम वृद्धस्य दीनस्य गतिस्त्वं किल पुत्रक । एते मनोरथाः सर्वे चिन्तिता विफला गताः

Para mí—viejo e indefenso—tú solo eras tenido por refugio, hijo querido. Y, sin embargo, todas aquellas esperanzas anheladas, largamente meditadas, han quedado arruinadas.

Verse 126

इमां तु विकलां दीनां विहीनां सुतबान्धवैः । रुदन्तीं पतितां पाहि मातरं धरणीतले

Protege a esta madre—quebrantada y pobre, privada de hijo y parientes—que llora y ha caído sobre la tierra.

Verse 127

पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात्पितरं त्रायते सुतः । तेन पुत्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयम्भुवा

Porque el hijo libra a su padre del infierno llamado Punnāma, por eso se le llama «putra»; así lo declaró el mismo Svayambhū (Brahmā).

Verse 128

अपुत्रस्य गृहं शून्यं दिशः शून्या ह्यबान्धवाः । मूर्खस्य हृदयं शून्यं सर्वशून्यं दरिद्रता

Para quien no tiene hijo, la casa está vacía; para quien no tiene parientes, hasta las direcciones están vacías. El corazón del necio está vacío, y la pobreza es vacío por completo.

Verse 129

मृषायं वदते लोकश्चन्दनं किल शीतलम् । पुत्रगात्रपरिष्वङ्गश्चन्दनादपि शीतलः

Miente la gente cuando dice que el sándalo es refrescante; el abrazo del cuerpo de un hijo es aún más refrescante que el sándalo.

Verse 130

श्मश्रुग्रहणक्रीडन्तं धूलिधूसरिताननम् । पुण्यहीना न पश्यन्ति निजोत्सङ्गसमास्थितम्

Los faltos de mérito no contemplan al niño sentado en su propio regazo, jugando a tirar de la barba, con el rostro encanecido por el polvo.

Verse 131

दिगम्बरं गतव्रीडं जटिलं धूलिधूसरम् । पुण्यहीना न पश्यन्ति गङ्गाधरमिवात्मजम्

Los faltos de mérito no contemplan a su propio hijo: vestido del cielo, sin pudor, de cabellos enmarañados, gris de polvo, como si fuera Gaṅgādhara (Śiva) mismo.

Verse 132

वीणावाद्यस्वरो लोके सुस्वरः श्रूयते किल । रुदितं बालकस्यैव तस्मादाह्लादकारकम्

En el mundo se oye, en verdad, el sonido de la vīṇā como dulcísimo; y, sin embargo, el mismo llanto del propio niño se vuelve por ello fuente de gozo.

Verse 133

मृगपक्षिषु काकेषु पशूनां स्वरयोनिषु । पुत्रं तेषु समस्तेषु वल्लभं ब्रुवते बुधाः

Entre ciervos y aves, entre cuervos y entre las bestias de toda clase y especie, los sabios declaran que para todos, sin excepción, lo más amado es la cría.

Verse 134

मत्स्याश्वप्रकराश्चैव कूर्मग्राहादयोऽपि वा । पुत्रोत्पत्तौ च हृष्यन्ति विपत्तौ यान्ति दुःखिताम्

Los peces y las muchas razas de caballos, e incluso tortugas, cocodrilos y los demás, se alegran al nacer la prole y caen en tristeza cuando les sobreviene la desgracia.

Verse 135

देवगन्धर्वयक्षाश्च हृष्यन्ते पुत्रजन्मनि । पञ्चत्वे तेऽपि शोचन्ति मन्दभाग्योऽस्मि पुत्रक

Aun los devas, gandharvas y yakṣas se regocijan con el nacimiento de un hijo; y cuando él llega al “estado de cinco” (la muerte), aun ellos se afligen, diciendo: «Hijo mío, soy desdichado».

Verse 136

ऋषिमेलापकं चक्रे पुत्रार्थे राघवो नृप । इन्द्रस्थाने स्थितस्तस्य प्रोक्षते ह्यासनं यतः

Para obtener un hijo, el rey Rāghava dispuso una asamblea de ṛṣis; y, situado en el lugar de Indra, hizo rociar debidamente el asiento, conforme a la prescripción.

Verse 137

स्वर्गवासं सुताद्बाह्यं विद्यते न तु पाण्डव । चक्रे दशरथस्तस्मात्पुत्रार्थं यज्ञमुत्तमम्

Oh Pāṇḍava, no hay morada en el cielo aparte de un hijo; por eso Daśaratha realizó un yajña excelso para obtener descendencia.

Verse 138

रामो लक्ष्मणशत्रुघ्नौ भरतस्तत्र सम्भवात् । कार्तवीर्यो जितो येन रामेणामिततेजसा

De aquello nacieron Rāma, Lakṣmaṇa, Śatrughna y Bharata; y por ese Rāma de esplendor inconmensurable fue vencido Kārtavīrya.

Verse 139

स रामो रामचन्द्रेण अष्टवर्षेण निर्जितः । एकाकिना हतो वाली प्लवगः शत्रुदुर्जयः

Aquel Rāma (Paraśurāma) fue sometido por Rāmacandra cuando éste tenía apenas ocho años; y Vālī, el plavaga difícil de vencer por los enemigos, fue abatido por él en soledad.

Verse 140

रावणो ब्रह्मपुत्रो यस्त्रैलोक्यं यस्य शङ्कते । हतः स रामचन्द्रेण सपुत्रः सहबान्धवः

Rāvaṇa —llamado “hijo de Brahmā”, ante quien temblaban los tres mundos— fue abatido por Rāmacandra, junto con sus hijos y sus parientes.

Verse 141

एवं पुत्रं विना सौख्यं मर्त्यलोके न विद्यते । वंशार्थे मैथुनं यस्य स्वर्गार्थे यस्य भारती

Así, sin un hijo no hay dicha en el mundo de los mortales. Para uno, la unión es por la continuidad del linaje; para otro, la sagrada Bhāratī (recitación y estudio) es por el cielo.

Verse 142

मृष्टान्नं ब्राह्मणस्यार्थे स्वर्गे वासं तु यान्ति ते । ब्रह्महत्याश्वमेधाभ्यां न परं पापपुण्ययोः

Quienes ofrecen comida escogida y bien preparada por causa de un brāhmaṇa alcanzan morada en el cielo. Pues, en la balanza de pecado y mérito, nada supera a la brahma-hatyā (matar a un brāhmaṇa) y al Aśvamedha (sacrificio del caballo).

Verse 143

पुत्रोत्पत्तिविपत्तिभ्यां न परं सुखदुःखयोः । किं ब्रवीमीति भो वत्स न तु सौख्यं सुतं विना

Del nacimiento de un hijo y de la pérdida de un hijo brotan la dicha suprema y el dolor más hondo. «¿Qué puedo decir, oh querido hijo? No hay verdadero consuelo sin un hijo.»

Verse 144

एवं बहुविधं दुःखं प्रलपित्वा पुनःपुनः । जनैश्चाश्वासितो विप्रो बालं गृह्य बहिर्गतः

Habiendo lamentado una y otra vez, de muchas maneras, su dolor, el brāhmaṇa —consolado por la gente— tomó al niño y salió.

Verse 145

ततः संस्कृत्य तं बालं विधिदृष्टेन कर्मणा । समवेतौ तु दुःखार्तावागतौ स्वगृहं पुनः

Entonces, tras realizar para aquel niño el saṃskāra prescrito conforme al rito ordenado por la norma, los dos—abatidos por el dolor—regresaron de nuevo a su propia casa.

Verse 146

एवं गृहागते विप्रे रात्रिर्जाता युधिष्ठिर । भूमौ प्रसुप्तो गोविन्दः पुत्रशोकेन पीडितः

Así, cuando el brāhmaṇa hubo llegado a casa, cayó la noche, oh Yudhiṣṭhira. Govinda, atormentado por el dolor de su hijo, yacía dormido sobre el suelo.

Verse 147

यावन्निरीक्षते भार्या भर्तारं दुःखपीडितम् । कृमिराशिगतं सर्वं गोविन्दं समपश्यत

Cuando su esposa miró a su marido, afligido por el dolor, vio a Govinda enteramente cubierto, como si estuviera invadido por un montón de gusanos.

Verse 148

दुःखाद्दुःखतरे मग्ना दृष्ट्वा तं पातकान्वितम् । एवं दुःखनिमग्नायाः शर्वरी विगता तदा

Hundida del dolor en un dolor aún más hondo, al verlo manchado de pecado, permaneció sumergida en la aflicción; y así transcurrió para ella la noche.

Verse 149

पशुपालस्तु महिषीमुक्त्वारण्येऽगमद्गृहात् । अरण्ये महिषीः सर्वा रक्षयित्वा गृहागतः

El pastor, tras sacar de la casa a los búfalos y llevarlos al bosque, fue con ellos. Después de guardar a todos los búfalos en el bosque, regresó a casa.

Verse 150

विज्ञप्तः पशुपालेन गोविन्दो ब्राह्मणोत्तमः । यावद्भोक्ष्याम्यहं स्वामिन्महिषीस्त्वं च रक्षसे

El vaquero informó a Govinda, el excelso brāhmaṇa: «Señor, mientras yo tomo mi alimento, tú guarda a las búfalas».

Verse 151

ततः स त्वरितो विप्रो जगाम महिषीः प्रति । न तत्र महिषीः पश्येत्पश्चात्क्षेत्राभिसम्मुखम्

Entonces el brāhmaṇa se apresuró hacia las búfalas; pero no las vio allí. Después miró hacia los campos que tenía delante.

Verse 152

धावमानश्च विप्रस्तु एरण्डीसङ्गमे गतः । ततः प्रविष्टस्तु जले रेवैरण्ड्योस्तु सङ्गमे

Corriendo con presteza, el brāhmaṇa llegó a la confluencia del Eraṇḍī; y allí entró en el agua, en el encuentro del Revā y el Eraṇḍī.

Verse 153

तज्जलं पीतमात्रं तु त्वरया चातितर्षितः । अकामात्सलिलं पीत्वा प्रक्षाल्य नयने शुभे

Abrasado de sed y con prisa, bebió sólo un poco de aquella agua. Luego, sin proponérselo, tras beber se lavó los ojos auspiciosos.

Verse 154

आजगाम ततः पश्चाद्भवनं दिवसक्षये । भुक्त्वा दुःखान्वितो रात्रौ गोविन्दः शयनं ययौ

Después, al declinar el día, regresó a su casa. Habiendo comido, Govinda, cargado de pena, se fue por la noche a su lecho.

Verse 155

निद्राभिभूतः शोकेन श्रमेणैव तु खेदितः । पुनस्तच्चार्धरात्रे तु तस्य भार्या युधिष्ठिर

Vencido por el sueño, y abatido por la pena y el cansancio, se recostó. Luego, a medianoche, su esposa—oh Yudhiṣṭhira—volvió a mirarlo.

Verse 156

कृमिभिर्वेष्टितं गान्त्रं क्वचित्पश्यत्यवेष्टितम् । पुनः सा विस्मयाविष्टा तस्य भार्या गुणान्विता । उवाच दुष्कृतं तस्य साध्वसाविष्टचेतसा

A veces veía su cuerpo envuelto por gusanos, y a veces lo veía sin ellos. Entonces su virtuosa esposa, sobrecogida de asombro y temor, habló de su mala acción.

Verse 157

भार्योवाच । अतीते पञ्चमे चाह्नि त्विन्धनं क्षिपतस्तु ते । गृहपश्चाद्गतो बालो ह्यज्ञानाद्घातितस्त्वया

La esposa dijo: «En el quinto día, cuando arrojabas leña, un niño pasó detrás de la casa; por ignorancia, tú lo mataste».

Verse 158

मया तत्पातकं घोरं रहस्यं न प्रकाशितम् । तेन प्रच्छन्नपापेन दह्यमाना दिवानिशम्

«No revelé aquel pecado terrible, guardándolo en secreto. Por ese pecado oculto, ardo por dentro, día y noche».

Verse 159

न सुखं तव गात्रस्य पश्यामि न हि चात्मनः । निद्रा मम शमं याता रतिश्चैव त्वया सह

«No veo bienestar en tu cuerpo, ni tampoco en el mío. Mi sueño se ha extinguido, y también la dicha contigo».

Verse 160

श्रूयते मानवे शास्त्रे श्लोको गीतो महर्षिभिः । स्मृत्वा स्मृत्वा तु तं चित्ते परितापो न शाम्यति

En los Dharma-śāstra para los hombres se oye un verso cantado por los grandes ṛṣis. Al recordarlo una y otra vez en mi corazón, mi aflicción no se apacigua.

Verse 161

कीर्तनान्नश्यते धर्मो वर्धतेऽसौ निगूहनात् । इह लोके परे चैव पापस्याप्येवमेव च

Al ser proclamado, el dharma no disminuye; más bien, por ocultarlo crece. Y en este mundo y en el otro, lo mismo sucede también con el pecado.

Verse 162

एवं संचित्यमानाहं स्थिता रात्रौ भयातुरा । कृमिराशिगतं त्वां हि कस्याहं कथयामि किम्

Así, permanecí durante la noche, recogiéndome, presa del temor. Te vi hundido en un montón de gusanos; ¿a quién podría contarlo, y qué podría yo decir?

Verse 163

पुनस्त्वं चाद्य मे दृष्टो भ्रूणहत्याकृमिश्रितः । क्वचिद्भिन्दन्ति ते गात्रं क्वचिन्नष्टाः समन्ततः

Y de nuevo hoy te vi, mezclado con gusanos nacidos del pecado de matar al no nacido. En unos lugares desgarran tus miembros; en otros, desaparecen por todas partes.

Verse 164

एतत्संस्मृत्य संस्मृत्य विमृशामि पुनःपुनः । न जाने कारणं किंचित्पृच्छन्त्याः कथयस्व मे

Recordando esto una y otra vez, lo considero repetidamente. No conozco en absoluto la causa; dímela, pues te lo pregunto.

Verse 165

तडागं वा सरिद्वापि तीर्थं वा देवतार्चनम् । यं गतोऽसि प्रभावोऽयं तस्य नान्यस्य मे स्थितम्

¿Fue un estanque, o un río, o algún vado sagrado, o la adoración de una deidad adonde fuiste? Este cambio que veo sólo puede ser el poder de eso—de nada más, estoy seguro.

Verse 166

एवमुक्तस्तु विप्रोऽसौ कथयामास भारत । भार्याया यद्दिवा वृत्तं शङ्कमानो नृपोत्तम

Así interpelado, aquel brāhmaṇa comenzó a relatar, oh Bhārata, lo sucedido durante el día; mientras el noble rey, receloso, escuchaba.

Verse 167

अद्याहं महिषीसार्थं एरण्डीसङ्गमं गतः । नाभिमात्रे जले गत्वा पीतवान्सलिलं बहु

Hoy fui con la manada de búfalos a la confluencia del Eraṇḍī. Entré en el agua hasta el ombligo y bebí mucha de aquella agua.

Verse 168

नान्यत्तीर्थं विजानामि सरितं सर एव वा । सत्यं सत्यं पुनः सत्यं कथितं तव भामिनि

No conozco otro lugar santo—ningún otro río ni lago. De verdad, de verdad—otra vez, de verdad—te he dicho la verdad, oh fogosa mujer.

Verse 169

एवं ज्ञात्वा तु सा सर्वमुपवासकृतक्षणा । सपत्नीको गतस्तत्र सङ्गमे वरवर्णिनि

Sabiéndolo todo así, ella al instante emprendió un ayuno. Luego él, junto con su esposa, fue allí, a aquella confluencia, oh dama de hermosa tez.

Verse 170

स्नात्वा तत्र जले रम्ये नत्वा देवं तु भास्करम् । स्नापयामास देवेशं शङ्करं चोमया सह

Tras bañarse en aquellas aguas deleitosas y postrarse ante Bhāskara, el Sol, ella bañó luego al Señor de los dioses, Śaṅkara, junto con Umā.

Verse 171

पञ्चगव्यघृतक्षीरैर्दधिक्षौद्रघृतैर्जलैः । गन्धमाल्यादिधूपैश्च नैवेद्यैश्च सुशोभनैः

Con pañcagavya, con ghee y leche, con cuajada, miel, ghee y aguas; y con fragancias, guirnaldas e incienso, y con hermosas ofrendas de alimento—

Verse 172

पूज्य त्रयीमयं लिङ्गं देवीं कात्यायनीं शुभाम् । रात्रौ जागरणं कृत्वा पत्यासि पतिव्रता

Adorando el liṅga que encarna los tres Vedas y a la auspiciosa Diosa Kātyāyanī, y guardando una vigilia durante toda la noche, alcanzarás un esposo y quedarás establecida como pativratā, esposa fiel y casta.

Verse 173

ततः प्रभाते विमले द्विजान्सम्पूज्य यत्नतः । गोदानेन हिरण्येन वस्त्रेणान्नेन भारत

Luego, en la mañana pura, oh Bhārata, se debe honrar con esmero a los dos veces nacidos, con plena reverencia, mediante el don de una vaca, oro, vestiduras y alimento.

Verse 174

गोविन्दः पूजयामास स्वशक्त्या ब्राह्मणाञ्छुभान् । मुक्तपापो गृहायातः स्वभार्यासहितो नृप

Govinda, según sus posibilidades, honró a los virtuosos brāhmaṇas; libre de pecado, regresó a su hogar junto con su esposa, oh Rey.

Verse 175

एवं यः शृणुते भक्त्या गोविन्दाख्यानमुत्तमम् । पठते परया भक्त्या भ्रूणहत्या प्रणश्यति

Así, quien escucha con devoción este excelso relato de Govinda, o lo recita con suprema bhakti, ve destruido el pecado del feticidio.

Verse 176

क्रीडते शांकरे लोके यावदाभूतसम्प्लवम् । यश्चैवाश्वयुजे मासि चैत्रे वा नृपसत्तम

Él se regocija en el mundo de Śaṅkara hasta la disolución cósmica. Y, oh el mejor de los reyes, quienquiera que (cumpla esta observancia) en el mes de Āśvayuja o en Caitra…

Verse 177

सप्तम्यां च सिते पक्षे सोपवासो जितेन्द्रियः । सात्त्विकीं वासनां कृत्वा यो वसेच्छिवमन्दिरे

En el séptimo día lunar de la quincena brillante, ayunando y con los sentidos dominados, habiendo formado una intención sāttvica, quien habite en un templo de Śiva…

Verse 178

ध्यायमानो विरूपाक्षं त्रिशूलकरसंस्थितम् । कंसासुरनिहन्तारं शङ्खचक्रगदाधरम्

Meditando en el Señor de ojos amplios, que sostiene el tridente en su mano; y también en el matador del asura Kaṃsa, portador de caracola, disco y maza…

Verse 179

पक्षिराजसमारूढं त्रैलोक्यवरदायकम् । पितामहं ततो ध्यायेद्धंसस्थं चतुराननम्

Medita en el Señor montado sobre el rey de las aves, dador de dones a los tres mundos; luego medita en el Pitāmaha (Brahmā), sentado en un cisne, el de cuatro rostros.

Verse 180

सर्गप्रदं समस्तस्य कमलाकरशोभितम् । यो ह्येवं वसते तत्र त्रियमे स्थान उत्तमे

(Medita en Brahmā), dador de la creación para todos, resplandeciente como un bosque de lotos. Quien así mora allí, durante las tres vigilias de la noche, en ese lugar excelso…

Verse 181

ततः प्रभाते विमले ह्यष्टम्यां च नराधिप । ब्राह्मणान् पूजयेद्भक्त्या सर्वदोषविवर्जितान्

Luego, en la mañana pura—en el octavo día lunar, oh soberano de los hombres—debe honrarse con devoción a los brāhmaṇas, libres de toda falta.

Verse 182

सर्वावयवसम्पूर्णान्सर्वशास्त्रविशारदान् । वेदाभ्यासरतान्नित्यं स्वदारनिरतान्सदा

Deben elegirse brāhmaṇas íntegros en todos sus miembros, versados en todos los śāstras, siempre entregados al estudio de los Vedas y siempre fieles a sus esposas legítimas.

Verse 183

श्राद्धे दाने व्रते योग्यान् ब्राह्मणान् पाण्डुनन्दन । प्रेतानां पूजनं तत्र देवपूर्वं समारभेत्

Oh hijo de Pāṇḍu, en el śrāddha, en la caridad y en los votos, deben emplearse brāhmaṇas dignos; y allí, el culto a los difuntos ha de iniciarse sólo después de honrar primero a los Devas.

Verse 184

प्रेतत्वान्मुच्यते शीघ्रमेरण्ड्यां पिण्डतर्पणैः । दानानि तत्र देयानि ह्यन्नमुख्यानि सर्वदा

Mediante ofrendas de piṇḍa y tarpaṇa en Eraṇḍī, uno queda pronto liberado del estado de preta. Por ello, allí deben darse siempre dádivas, especialmente dones de alimento.

Verse 185

हिरण्यभूमिकन्याश्च धूर्वाहौ शुभलक्षणौ । सीरेण सहितौ पार्थ धान्यं द्रोणकसंख्यया

Oh Pārtha, debe ofrecerse oro, tierra y aun doncellas (como dote nupcial según la costumbre), junto con un par de bueyes auspiciosos y de buenas señales, con el arado, y grano medido por droṇas.

Verse 186

अलंकृतां सवत्सां च क्षीरिणीं तरुणीं सिताम् । रक्तां वा कृष्णवर्णां वा पाटलां कपिलां तथा

Debe ofrecerse una vaca adornada y acompañada de su ternero, lechera y joven: sea blanca, o roja, o negra, o leonada, o también kapilā (pardo-dorada).

Verse 187

कांस्यदोहनसंयुक्तां रुक्मखुरविभूषणाम् । स्वर्णशृङ्गीं सवत्सां च ब्राह्मणायोपपादयेत्

Debe presentar a un Brāhmaṇa una vaca con su ternero, provista de un recipiente de bronce para el ordeño, adornada con ornamentos de oro en las pezuñas y con cuernos recubiertos de oro.

Verse 188

प्रीयतां मे जगन्नाथा हरकृष्णपितामहाः । संसाररक्षणी देवी सुरभी मां समुद्धरेत्

Que se complazcan conmigo los Señores de los mundos—Hara, Kṛṣṇa y el Pitāmaha—; y que la diosa Surabhī, protectora en medio del saṃsāra, me eleve y me libere.

Verse 189

पुत्रार्थं याः स्त्रियः पार्थ ह्येरण्डीसङ्गमे नृप । स्नाप्यन्ते रुद्रसूक्तैश्च चतुर्वेदोद्भवैस्तथा

Oh Pārtha, oh rey, las mujeres que desean un hijo son bañadas en la confluencia del Eraṇḍī mientras se recitan los Rudra-sūktas y otros himnos nacidos de los cuatro Vedas.

Verse 190

चतुर्भिर्ब्राह्मणैः शस्तं द्वाभ्यां योग्यैश्च कारयेत् । एकेन सार्द्रकुम्भेन दाम्पत्यमभिषेचयेत्

Se alaba que el rito sea realizado por cuatro brāhmaṇas, o, si fuere necesario, por dos idóneos. Con una sola vasija llena de agua, hágase el abhiṣeka del esposo y la esposa conjuntamente.

Verse 191

दैवज्ञेनैव चैकेन अथवा सामगेन वा । पञ्चरत्नसमायुक्तं कुम्भे तत्रैव कारयेत्

Allí mismo, que el kumbha sea preparado por un solo daivajña (sacerdote astrólogo), o bien por un cantor del Sāma-veda; y que esté provisto de los pañcaratnas, las cinco gemas.

Verse 192

गन्धतोयसमायुक्तं सर्वौषधिविमिश्रितम् । आम्रपल्लवसंयुक्तमश्वत्थमधुकं तथा

Prepárese agua perfumada, mezclada con todas las hierbas medicinales, y unida a hojas de mango; y también con aśvattha y madhuka.

Verse 193

गुण्ठितं सितवस्त्रेण सितचन्दनचर्चितम् । सितपुष्पैस्तु संछन्नं सिद्धार्थकृतमध्यमम्

Que sea envuelto en un paño blanco, ungido con pasta de sándalo blanco, cubierto con flores blancas, y con siddhārthaka colocado en el centro.

Verse 194

कांस्यपात्रे तु संस्थाप्य पुत्रार्थी देशिकोत्तमः । अङ्गलग्नं तु यद्वस्त्रं कटकाभरणं तथा

Colocándolo en un recipiente de bronce, el excelente oficiante—en favor de quien desea un hijo—debe también disponer la prenda llevada sobre el cuerpo, y asimismo los brazaletes-ornamentos.

Verse 195

तत्सर्वं मण्डले त्याज्यं सिद्ध्यर्थं चात्मनस्तदा । प्रणम्य भास्करं पश्चादाचार्यं रुद्ररूपिणम्

Entonces, para el logro perfecto de uno mismo, todo eso debe colocarse dentro del sagrado maṇḍala. Tras postrarse ante Bhāskara, el Sol, debe postrarse después ante el ācārya, que es la misma forma de Rudra.

Verse 196

मधुरं च ततोऽश्नीयाद्देव्या भुवन उत्तमे । फलदानं च विप्राय छत्रं ताम्बूलमेव च

Luego, que se coma algo dulce en el excelso mundo de la Diosa. También debe darse fruta a un brāhmaṇa, y ofrecer asimismo una sombrilla y betel (tāmbūla).

Verse 197

उपानहौ च यानं च स भवेद्दुःखवर्जितः । भास्करे क्रीडते लोके यावदाभूतसम्प्लवम्

Y, habiendo dado calzado y un vehículo, queda libre de aflicción; se recrea en el mundo de Bhāskara, el Sol, hasta la disolución del cosmos.

Verse 198

दानं कोटिगुणं सर्वं शुभं वा यदि वाशुभम् । यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संक्षयम्

Todo donativo se vuelve un millón de veces mayor, sea la ofrenda excelente o no, así como todos los ríos y arroyos hallan su consumación al llegar al océano.

Verse 199

एवं पापानि नश्यन्ति ह्येरण्डीसङ्गमे नृणाम् । समन्ताच्छस्त्रपातेन ह्येरण्डीसङ्गमे नृप

Así, en Eraṇḍī-saṅgama, la confluencia llamada Eraṇḍī, los pecados de los hombres perecen, oh Rey, como si armas cayeran por todas partes en ese Eraṇḍī-saṅgama.

Verse 200

भ्रूणहत्यासमं पापं नश्यते शङ्करोऽब्रवीत् । प्राणत्यागं च यो भक्त्या जातवेदसि कारयेत्

Aun el pecado igual al homicidio de un embrión se destruye—así lo declaró Śaṅkara. Y quien, con devoción, emprenda la entrega de la vida en el sagrado tīrtha de Jātavedas…