Prakarana 5
सोपान-शिखर: भोग-वैराग्य का निर्णायक विवेक। यहाँ राम-राज्य के बाह्य आदर्श से आगे बढ़कर ‘अंतःशासन’ (चित्त-शुद्धि, सत्संग, भक्ति) का उपदेश आता है—कलियुग-स्वभाव का निदान, परहित-धर्म की स्थापना, तथा भक्ति को सर्वसाधन-सार मानकर जीव को भव-सागर से पार कराने की सीढ़ी।
Este tramo del Uttar Kāṇḍ es confluencia de enseñanza ética (nīti-upadeśa) y esencia de bhakti. En la composición del rasa predomina lo śānta, pero con corrientes de karuṇā y vairāgya: la lista de rasgos del ruin (codicia, deleite en el dolor ajeno, hostilidad a los dvijas, engaño) dibuja un terrible “retrato de Kali”, despertando la autoindagación en el oyente. Luego, la conclusión de Rāma —“no hay dharma como el bien ajeno”— ofrece un criterio universal del dharma. Después, al llamar al cuerpo humano una rara barca, al Sadguru el timonel y al viento del anugraha (gracia) la brisa favorable, se fortalece el símbolo del sopān. Entre muchos caminos de práctica, la bhakti es puesta como suprema, “independiente, mina de toda dicha”; y, a la vez, satsanga, servicio a los dvijas y bhajana de Śaṅkara son declarados peldaños indispensables para obtenerla, haciendo explícita la armonía Hari–Hara en Tulasī. Al final, el testimonio experiencial de Vasiṣṭha: sin prema-bhakti no se lava la impureza interior; esa es la conclusión liberadora del Uttar Kāṇḍ.
Verses
Chaupai 40.1-4
लोभइ ओढ़न लोभइ डासन।सिस्नोदर पर जमपुर त्रास न।।
काहू की जौं सुनहिं बड़ाई।स्वास लेहिं जनु जूड़ी आई।।
जब काहू कै देखहिं बिपती।सुखी भए मानहुँ जग नृपती।।
स्वारथ रत परिवार बिरोधी।लंपट काम लोभ अति क्रोधी।।
मातु पिता गुर बिप्र न मानहिं।आपु गए अरु घालहिं आनहिं।।
करहिं मोह बस द्रोह परावा।संत संग हरि कथा न भावा।।
अवगुन सिंधु मंदमति कामी।बेद बिदूषक परधन स्वामी।।
बिप्र द्रोह पर द्रोह बिसेषा।दंभ कपट जियँ धरें सुबेषा।।
lobhai oṛhana lobhai ḍāsana |sisnōdara para jampura trāsa na ||
kāhū kī jaũ sunahĩ baṛāī |svāsa lehĩ janu jūṛī āī ||
jaba kāhū kai dekhahĩ bipatī |sukhī bhae mānahũ jaga nṛpatī ||
svāratha rata parivāra birodhī |laṁpaṭa kāma lobha ati krodhī ||
mātu pitā guru bipra na mānahĩ |āpu gae aru ghālahĩ ānahĩ ||
karahĩ moha basa droha parāvā |saṁta saṁga hari kathā na bhāvā ||
avaguṇa siṁdhu maṁdamati kāmī |beda bidūṣaka paradhana svāmī ||
bipra droha para droha biseṣā |daṁbha kapaṭa jiyã dharẽ subeṣā ||
La codicia es su vestido y la codicia su lecho; viven solo para los genitales y el vientre, y no temen a la ciudad de Yama. Si oyen alabar a alguien, toman aliento como si les hubiera sobrevenido una fiebre con escalofríos. Cuando ven a alguien caer en desgracia, se alegran como si hubieran sido hechos reyes del mundo entero. Están entregados a sus propios fines egoístas y se oponen a su propia familia; son lujuriosos, llenos de deseo y codicia, y sumamente iracundos. No honran a la madre, al padre, al guru ni a los brahmanes; ellos mismos están perdidos y arruinan a los demás. Bajo el poder del engaño obran traición contra los demás; la compañía de los santos y los relatos de Hari no les agradan. Son océanos de vicios, de mente obtusa y lujuriosos, denigradores de los Vedas y señores de la riqueza ajena. Son hostiles a los brahmanes y, sobre todo, hostiles a los demás; albergan hipocresía y engaño en sus corazones mientras visten un hermoso atuendo.
Doha 40
ऐसे अधम मनुज खल कृतजुग त्रेता नाहिं।द्वापर कछुक बृंद बहु होइहहिं कलिजुग माहिं।।40।।
aise adhama manuja khala kṛtajuga tretā nāhĩ |dvāpara kachuka bṛnda bahu hoihahĩ kalijuga māhĩ ||40||
Tales hombres bajos y malvados no se hallan en las edades de Kṛta y Tretā; en Dvāpara aparecen en unos pocos grupos pequeños, pero en Kali serán muchos.
Chaupai 41.1-4
पर हित सरिस धर्म नहिं भाई।पर पीड़ा सम नहिं अधमाई।।
निर्नय सकल पुरान बेद कर।कहेउँ तात जानहिं कोबिद नर।।
नर सरीर धरि जे पर पीरा।करहिं ते सहहिं महा भव भीरा।।
करहिं मोह बस नर अघ नाना।स्वारथ रत परलोक नसाना।।
कालरूप तिन्ह कहँ मैं भ्राता।सुभ अरु असुभ कर्म फल दाता।।
अस बिचारि जे परम सयाने।भजहिं मोहि संसृत दुख जाने।।
त्यागहिं कर्म सुभासुभ दायक।भजहिं मोहि सुर नर मुनि नायक।।
संत असंतन्ह के गुन भाषे।ते न परहिं भव जिन्ह लखि राखे।।
para hita sarisa dharma nahĩ bhāī |para pīṛā sama nahĩ adhamāī ||
nirnaya sakala purāna beda kara |kaheũ tāta jānahĩ kobida nara ||
nara sarīra dhari je para pīrā |karahĩ te sahahĩ mahā bhava bhīrā ||
karahĩ moha basa nara agha nānā |svāratha rata paraloka nasānā ||
kālarūpa tinh kahã̃ maĩ bhrātā |subha aru asubha karma phala dātā ||
asa bicāri je parama sayāne |bhajahĩ mohi saṁsṛta dukha jāne ||
tyāgahĩ karma subhāsubha dāyaka |bhajahĩ mohi sura nara muni nāyaka ||
saṁta asaṁtanha ke guna bhāṣe |te na parahĩ bhava jinh lakhi rākhe ||
Ningún dharma iguala el hacer bien a otros, hermano; ninguna bajeza iguala causar dolor a otros. Esta es la conclusión firme de todos los Vedas y Puranas, querido, conocida por los hombres discernidores. Quienes, tomando cuerpo humano, atormentan a otros, esos mismos soportan los grandes terrores de la existencia mundanal. Bajo ilusión la gente comete muchos pecados; entregados al interés propio, destruyen su propio bien en el mundo venidero. Para tales yo me convierto en el Tiempo mismo, su pariente, dispensador de los frutos de las obras buenas y malas. Considerando esto, los verdaderamente sabios me adoran, conociendo las penas del samsara. Abandonan la acción que da fruto, que produce mérito y demérito, y me adoran a Mí, el Señor de dioses, hombres y sabios. Aunque he hablado las cualidades de santos y no santos, aquellos no caen en el devenir quienes mantienen firmemente esta discernimiento.
Doha 41
सुनहु तात माया कृत गुन अरु दोष अनेक।गुन यह उभय न देखिअहिं देखिअ सो अबिबेक।।41।।
sunahu tāta māyā-kṛta guna aru doṣa aneka |guna yaha ubhaya na dekhiahĩ dekhia so abibeka ||41||
Escucha, amado: Māyā produce muchas cualidades y muchos defectos. La verdadera «virtud» es ésta: no tomar a ninguno de los dos por lo último; verlos como definitivos es falta de discernimiento.
Chaupai 42.1-4
श्रीमुख बचन सुनत सब भाई।हरषे प्रेम न हृदयँ समाई।।
करहिं बिनय अति बारहिं बारा।हनूमान हियँ हरष अपारा।।
पुनि रघुपति निज मंदिर गए।एहि बिधि चरित करत नित नए।।
बार बार नारद मुनि आवहिं।चरित पुनीत राम के गावहिं।।
नित नव चरन देखि मुनि जाहीं।ब्रह्मलोक सब कथा कहाहीं।।
सुनि बिरंचि अतिसय सुख मानहिं।पुनि पुनि तात करहु गुन गानहिं।।
सनकादिक नारदहि सराहहिं।जद्यपि ब्रह्म निरत मुनि आहहिं।।
सुनि गुन गान समाधि बिसारी।सादर सुनहिं परम अधिकारी।।
śrīmukha bacana sunata saba bhāī |haraṣe prema na hṛdayã samāī ||
karahĩ binaya ati bārahĩ bārā |hanūmāna hiyã haraṣa apārā ||
puni raghupati nija maṁdira gae |ehi bidhi carita karata nita nae ||
bāra bāra nārada muni āvahĩ |carita punīta rāma ke gāvahĩ ||
nita nava caraṇa dekhi muni jāhī̃ |brahmaloka saba kathā kahāhī̃ ||
suni birañci atisaya sukha mānahĩ |puni puni tāta karahu guṇa gānahĩ ||
sanakādika nāradahi sarāhahĩ |jadyapi brahma nirata muni āhahĩ ||
suni guṇa gāna samādhi bisārī |sādara sunahĩ parama adhikārī ||
Al oír las palabras de los santos labios del Señor, todos los hermanos se regocijaron; el amor se desbordó, demasiado grande para caber en el corazón. Una y otra vez hicieron humilde súplica; en el corazón de Hanumān había dicha sin límite. Entonces Raghupati volvió a Su propio palacio: así Él realiza siempre obras eternamente nuevas. Una y otra vez el sabio Nārada venía y cantaba la historia purificadora de Rāma. Cada día, tras contemplar los pies siempre nuevos, el rishi partía y relataba toda la narración en el mundo de Brahmā. Al escucharla, Brahmā sintió gozo incomparable y dijo: «¡Una y otra vez, amado, canta Sus alabanzas!». Sanaka y los demás rishis elogiaron a Nārada, aunque estaban absortos en la contemplación de Brahman. Oyendo el himno de virtudes, aun ellos olvidaron su samādhi; los supremamente cualificados escucharon con reverencia.
Doha 42
जीवनमुक्त ब्रह्मपर चरित सुनहिं तजि ध्यान।जे हरि कथाँ न करहिं रति तिन्ह के हिय पाषान।।42।।
jīvanmukta brahma-para carita sunahiṁ taji dhyāna |je hari kathā̃ na karahiṁ rati tinh ke hiya pāṣāna ||42||
Aun los liberados en vida, absortos en Brahman, dejan la mera meditación para escuchar las hazañas del Señor. Quienes no saborean con amor la Hari-kathā: de piedra es su corazón.
Chaupai 43.1-4
एक बार रघुनाथ बोलाए।गुर द्विज पुरबासी सब आए।।
बैठे गुर मुनि अरु द्विज सज्जन।बोले बचन भगत भव भंजन।।
सनहु सकल पुरजन मम बानी।कहउँ न कछु ममता उर आनी।।
नहिं अनीति नहिं कछु प्रभुताई।सुनहु करहु जो तुम्हहि सोहाई।।
सोइ सेवक प्रियतम मम सोई।मम अनुसासन मानै जोई।।
जौं अनीति कछु भाषौं भाई।तौं मोहि बरजहु भय बिसराई।।
बड़ें भाग मानुष तनु पावा।सुर दुर्लभ सब ग्रंथिन्ह गावा।।
साधन धाम मोच्छ कर द्वारा।पाइ न जेहिं परलोक सँवारा।।
eka bāra raghunātha bolāe |gur dvija purabāsī saba āe ||
baiṭhe gur muni aru dvija sajjana |bole bacana bhagata bhava-bhañjana ||
sunahu sakala pura-jana mama bānī |kahuṁ na kachu mamatā ura ānī ||
nahiṁ anīti nahiṁ kachu prabhutāī |sunahu karahu jo tumhahi sohāī ||
soi sevaka priyatama mama soī |mama anusāsana mānai joī ||
jauṁ anīti kachu bhāṣauṁ bhāī |tauṁ mohi barajahu bhaya bisarāī ||
baṛeṁ bhāga mānuṣa tanu pāvā |sura durlabha saba granthinha gāvā ||
sādhana dhāma moccha kara dvārā |pāi na jehiṁ paraloka saṁvārā ||
Una vez Raghunātha los convocó; acudieron los gurús, los dvijas y todos los ciudadanos. Se sentaron los maestros, los sabios y los dignos brāhmanes; entonces habló el Señor—refugio de los devotos, destructor del devenir: «Oíd mi palabra, habitantes de la ciudad. Hablo sin apego en el corazón. No hay injusticia ni tiranía del poder: escuchad y obrad como conviene. Sólo es mi siervo querido quien acata mi disciplina. Y si alguna vez, hermanos, yo dijere algo contrario al dharma, entonces detenedme—dejando el temor a un lado. Por gran fortuna habéis obtenido cuerpo humano, raro aun para los dioses, como cantan todas las Escrituras: es morada de sādhana, puerta de la liberación; y, sin embargo, muchos, tras alcanzarlo, no enderezan su más allá.»
Doha 43
सो परत्र दुख पावइ सिर धुनि धुनि पछिताइ।कालहि कर्महि ईस्वरहि मिथ्या दोष लगाइ।।43।।
so paratra dukha pāvai sira dhuni dhuni pachitāi |kālahi karmahi īsvarahi mithyā doṣa lagāi ||43||
En el más allá halla dolor, golpeándose una y otra vez la cabeza por el remordimiento—y aun así echa falsa culpa al Tiempo, al karma y al Señor.
Chaupai 44.1-4
एहि तन कर फल बिषय न भाई।स्वर्गउ स्वल्प अंत दुखदाई।।
नर तनु पाइ बिषयँ मन देहीं।पलटि सुधा ते सठ बिष लेहीं।।
ताहि कबहुँ भल कहइ न कोई।गुंजा ग्रहइ परस मनि खोई।।
आकर चारि लच्छ चौरासी।जोनि भ्रमत यह जिव अबिनासी।।
फिरत सदा माया कर प्रेरा।काल कर्म सुभाव गुन घेरा।।
कबहुँक करि करुना नर देही।देत ईस बिनु हेतु सनेही।।
नर तनु भव बारिधि कहुँ बेरो।सन्मुख मरुत अनुग्रह मेरो।।
करनधार सदगुर दृढ़ नावा।दुर्लभ साज सुलभ करि पावा।।
ehi tana kara phala biṣaya na bhāī |svargau svalpa anta dukhadāī ||
nara tanu pāi biṣayaṁ mana dehīṁ |palaṭi sudhā te saṭha biṣ lehīṁ ||
tāhi kabahuṁ bhala kahai na koī |guṁjā grahai parasa mani khoī ||
ākara cāri laccha caurāsī |joni bhramata yaha jiva abināsī ||
phirata sadā māyā kara prerā |kāla karma subhāva guna gherā ||
kabahuka kari karunā nara dehī |deta īsa binu hetu sanehī ||
nara tanu bhava bāridhi kahuṁ bero |sanmukha maruta anugraha mero ||
karanadhāra sadguru dṛḍha nāvā |durlabha sāja sulabha kari pāvā ||
El fruto de este cuerpo, hermano, no es el goce de los sentidos; incluso el placer del cielo es escaso y al final causa dolor. Quienes, habiendo obtenido un cuerpo humano, entregan su mente a los objetos de los sentidos, son necios que dan la espalda al néctar y toman veneno en su lugar. Nadie llama jamás sabia a tal persona; es como quien pierde la piedra filosofal y recoge una baya de gunja. Esta alma imperecedera vaga por las cuatro fuentes de nacimiento y los ochenta y cuatro lakhs de especies. Vaga eternamente, impulsada por Maya y cercada por el Tiempo, el Karma, la Naturaleza y las Gunas. A veces el Señor, el amigo de todos, por compasión y sin causa alguna, concede un cuerpo humano. El cuerpo humano es la barca para cruzar el océano de la existencia mundana, y mi gracia es el viento favorable ante ella. El verdadero guru es el timonel y la barca es resistente; así se obtiene, con facilidad, un equipo que de otro modo es difícil de conseguir.
Doha 44
जो न तरै भव सागर नर समाज अस पाइ।सो कृत निंदक मंदमति आत्माहन गति जाइ।।44।।
jo na tarai bhava sāgara nara samāja asa pāi |so kṛta niṁdaka manda-mati ātmāhana gati jāi ||44||
Quien, habiendo alcanzado tal compañía humana, no cruza el océano del devenir—ése, hacedor de culpa, torpe de entendimiento, asesino de su propia alma—va a ese fin ruinoso.
Chaupai 45.1-4
जौं परलोक इहाँ सुख चहहू।सुनि मम बचन हृदयँ दृढ़ गहहू।।
सुलभ सुखद मारग यह भाई।भगति मोरि पुरान श्रुति गाई।।
ग्यान अगम प्रत्यूह अनेका।साधन कठिन न मन कहुँ टेका।।
करत कष्ट बहु पावइ कोऊ।भक्ति हीन मोहि प्रिय नहिं सोऊ।।
भक्ति सुतंत्र सकल सुख खानी।बिनु सतसंग न पावहिं प्रानी।।
पुन्य पुंज बिनु मिलहिं न संता।सतसंगति संसृति कर अंता।।
पुन्य एक जग महुँ नहिं दूजा।मन क्रम बचन बिप्र पद पूजा।।
सानुकूल तेहि पर मुनि देवा।जो तजि कपटु करइ द्विज सेवा।।
jauṁ paraloka ihāṁ sukha chahahū |suni mama bacana hṛdayaṁ dṛṛha gahahū ||
sulabha sukhada māraga yaha bhāī |bhagati mori purāna śruti gāī ||
gyāna agama pratyūha anekā |sādhana kaṭhina na mana kahuṁ ṭekā ||
karata kaṣṭa bahu pāvai koū |bhakti-hīna mohi priya nahiṁ soū ||
bhakti sutaṁtra sakala sukha khānī |binu satsaṅga na pāvahiṁ prānī ||
punya puñja binu milahiṁ na saṁtā |satsaṅgati saṁsṛti kara aṁtā ||
punya eka jaga mahuṁ nahiṁ dūjā |mana krama bacana bipra pada pūjā ||
sānukūla tehi para muni devā |jo taji kapaṭu karai dvija sevā ||
Si deseas dicha aquí y bienaventuranza en el mundo de más allá, escucha mis palabras y guárdalas firmes en el corazón. Este sendero es fácil y colmado de gozo, hermano: mi bhakti es alabada por los Purāṇas y el Veda. La vía del mero conocimiento es difícil de alcanzar, con muchos obstáculos; sus disciplinas son arduas, y la mente no halla reposo. Algunos pueden lograrla tras gran fatiga; pero quien carece de devoción no me es querido. La devoción es soberana, mina de toda alegría; mas sin la compañía de los buenos, una criatura no puede obtenerla. Sin mérito acumulado no se encuentran los santos; la santa compañía pone fin al ciclo del devenir. En este mundo no hay mérito igual a uno: adorar los pies del brāhmana con mente, obra y palabra. A tal persona le son propicios sabios y dioses—quien, dejando el engaño, sirve al dvija.
Doha 45
औरउ एक गुपुत मत सबहि कहउँ कर जोरि।संकर भजन बिना नर भगति न पावइ मोरि।।45।।
aurau eka guputa mata sabahi kahauṁ kara jori |śaṅkara bhajana binā nara bhagati na pāvai mori ||45||
Un consejo más, secreto, digo a todos, con las manos juntas: Sin la adoración de Śaṅkara, el hombre no obtiene devoción hacia mí. (45)
Chaupai 46.1-4
कहहु भगति पथ कवन प्रयासा।जोग न मख जप तप उपवासा।।
सरल सुभाव न मन कुटिलाई।जथा लाभ संतोष सदाई।।
मोर दास कहाइ नर आसा।करइ तौ कहहु कहा बिस्वासा।।
बहुत कहउँ का कथा बढ़ाई।एहि आचरन बस्य मैं भाई।।
बैर न बिग्रह आस न त्रासा।सुखमय ताहि सदा सब आसा।।
अनारंभ अनिकेत अमानी।अनघ अरोष दच्छ बिग्यानी।।
प्रीति सदा सज्जन संसर्गा।तृन सम बिषय स्वर्ग अपबर्गा।।
भगति पच्छ हठ नहिं सठताई।दुष्ट तर्क सब दूरि बहाई।।
kahahu bhagati patha kavana prayāsā |joga na makha japa tapa upavāsā ||
sarala subhāva na mana kuṭilāī |jathā lābha saṁtoṣa sadāī ||
mora dāsa kahāi nara āsā |karai tau kahahu kahā bisvāsā ||
bahuta kahauṁ kā kathā baṛhāī |ehi ācarana basya maiṁ bhāī ||
baira na bigraha āsa na trāsā |sukhamaya tāhi sadā saba āsā ||
anāraṁbha aniketa amānī |anagha aroṣa daccha bigyānī ||
prīti sadā sajjana saṁsargā |tṛna sama biṣaya svarga apabargā ||
bhagati paccha haṭha nahiṁ saṭhatāī |duṣṭa tarka saba dūri bahāī ||
Decidme: ¿qué gran esfuerzo hay en el camino de la devoción? No es yoga, ni sacrificio, ni japa, ni austeridad, ni ayuno. Es una naturaleza sencilla, una mente sin torcedura, y contento constante con toda ganancia justa que llegue. Si un hombre, llamándose mi siervo, aún trafica con esperanzas—decidme, ¿dónde está la confianza? ¿Para qué alargar el relato con muchas palabras? Sólo por esta conducta soy conquistado, hermano. Sin enemistad, sin disputa, sin codicia, sin temor—ése es la dicha misma, y en él se cumplen todas las esperanzas. Sin empresas innecesarias, sin posesivo «mi casa», sin engreimiento; sin pecado, sin ira, capaz y discerniente. Amando siempre la compañía de los buenos; teniendo por paja los objetos de los sentidos, el cielo y aun la liberación. Sin terquedad sectaria en la devoción, sin picardía; toda disputa malvada la deja barrida muy lejos.
Doha 46
मम गुन ग्राम नाम रत गत ममता मद मोह।ता कर सुख सोइ जानइ परानंद संदोह।।46।।
mama guna grāma nāma rata gata mamatā mada moha |tā kara sukha soi jānai parānanda saṁdoha ||46||
Quien está absorto en mi Nombre y en el ramillete de alabanzas de mis cualidades—de él se han ido el apego, el orgullo y el engaño. Sólo él conoce esa dicha: tesoro de suprema bienaventuranza. (46)
Chaupai 47.1-4
सुनत सुधासम बचन राम के।गहे सबनि पद कृपाधाम के।।
जननि जनक गुर बंधु हमारे।कृपा निधान प्रान ते प्यारे।।
तनु धनु धाम राम हितकारी।सब बिधि तुम्ह प्रनतारति हारी।।
असि सिख तुम्ह बिनु देइ न कोऊ।मातु पिता स्वारथ रत ओऊ।।
हेतु रहित जग जुग उपकारी।तुम्ह तुम्हार सेवक असुरारी।।
स्वारथ मीत सकल जग माहीं।सपनेहुँ प्रभु परमारथ नाहीं।।
सबके बचन प्रेम रस साने।सुनि रघुनाथ हृदयँ हरषाने।।
निज निज गृह गए आयसु पाई।बरनत प्रभु बतकही सुहाई।।
sunata sudhā-sama bacana rāma ke |gahe sabani pada kṛpādhāma ke ||
janani janaka guru baṁdhu hamāre |kṛpā-nidhāna prāna te pyāre ||
tanu dhanu dhāma rāma hitakārī |saba bidhi tumha pranaṭārati hārī ||
asi sikha tumha binu dei na koū |mātu pitā svāratha rata oū ||
hetu rahita jaga juga upakārī |tumha tumhāra sevaka asurārī ||
svāratha mīta sakala jaga māhīṁ |sapanehuṁ prabhu paramāratha nāhīṁ ||
sabake bacana prema rasa sāne |suni raghunātha hṛdayaṁ haraṣāne ||
nija nija gṛha gae āyasu pāī |baranata prabhu batakahī suhāī ||
Al escuchar las palabras semejantes al néctar de Rama, todos abrazaron los pies del Señor, morada de compasión. «Vos sois nuestra madre, nuestro padre, nuestro guru y nuestro pariente, oh tesoro de misericordia, más queridos para nosotros que la vida misma. Cuerpo, riqueza y hogar: en todo esto, oh Rama, sois nuestro bienhechor; de toda manera librás la angustia de quienes se postran ante vos. Nadie sino vos daría tal consejo; incluso la madre y el padre están entregados a su propio interés. Sin ningún motivo, los únicos bienhechores del mundo a través de los tiempos sois vos y vuestros servidores, oh enemigo de los demonios. Todos los amigos en todo el mundo lo son por su propia ganancia; ni siquiera en sueños, Señor, piensan en el bien supremo.» Al escuchar las palabras de todos, impregnadas de la dulzura del amor, el Señor de los Raghus se regocijó en su corazón. Habiendo recibido su permiso, se fueron cada uno a su propio hogar, narrando las encantadoras palabras del Señor.
Doha 47
उमा अवधबासी नर नारि कृतारथ रूप।ब्रह्म सच्चिदानंद घन रघुनायक जहँ भूप।।47।।
umā avadhabāsī nara nāri kṛtāratha rūpa |brahma saccidānanda ghana raghunāyaka jahã bhūpa ||47||
Oh Umā, los hombres y mujeres de Ayodhyā se volvieron la viva encarnación del destino cumplido; pues Brahman—Ser-Conciencia-Dicha sólido—reinaba allí, en la persona del Señor de Raghu, como rey.
Chaupai 48.1-4
एक बार बसिष्ट मुनि आए।जहाँ राम सुखधाम सुहाए।।
अति आदर रघुनायक कीन्हा।पद पखारि पादोदक लीन्हा।।
राम सुनहु मुनि कह कर जोरी।कृपासिंधु बिनती कछु मोरी।।
देखि देखि आचरन तुम्हारा।होत मोह मम हृदयँ अपारा।।
महिमा अमित बेद नहिं जाना।मैं केहि भाँति कहउँ भगवाना।।
उपरोहित्य कर्म अति मंदा।बेद पुरान सुमृति कर निंदा।।
जब न लेउँ मैं तब बिधि मोही।कहा लाभ आगें सुत तोही।।
परमातमा ब्रह्म नर रूपा।होइहि रघुकुल भूषन भूपा।।
eka bāra basiṣṭha muni āe |jahā̃ rāma sukhadhāma suhāe ||
ati ādara raghunāyaka kīnhā |pada pakhāri pādodaka līnhā ||
rāma sunahu muni kaha kara jorī |kṛpāsindhu binatī kachu morī ||
dekhi dekhi ācarana tumhārā |hota moha mama hṛdayã apārā ||
mahimā amita beda nahĩ jānā |maĩ kehi bhā̃ti kahaũ bhagavānā ||
uporohitya karma ati mandā |beda purāna sumṛti kara nĩdā ||
jaba na leũ maĩ taba bidhi mohī |kahā lābha āgẽ suta tohī ||
paramātmā brahma nara rūpā |hoihi raghukula bhūṣana bhūpā ||
Una vez llegó el sabio Vasishtha al lugar donde Rama, morada de dicha, resplandecía en su hermosura. El Señor de los Raghus lo recibió con la más profunda reverencia, le lavó los pies y tomó el agua del lavado. El sabio dijo con las manos juntas: «Escucha, Rama, océano de misericordia, tengo una pequeña súplica que hacerte.» «Al ver una y otra vez tu conducta, surge en mi corazón un desconcierto sin límites.» «Tu gloria es inconmensurable, y ni siquiera los Vedas la han conocido. ¿Cómo puedo describirla, oh Señor?» «La función de un sacerdote de la familia es muy baja, y los Vedas, los Puranas y los Smritis la condenan.» «Cuando me negué a aceptarla, entonces Brahma me dijo: 'Hijo mío, obtendrás provecho de ello en el futuro.'» «'El Ser Supremo, Brahma mismo, en forma humana, será rey, el ornamento de la dinastía de los Raghus.'»
Doha 48
तब मैं हृदयँ बिचारा जोग जग्य ब्रत दान।जा कहुँ करिअ सो पैहउँ धर्म न एहि सम आन।।48।।
taba maĩ hṛdayã bicārā joga jagya brata dāna |jā kahũ kari-a so paihaũ dharma na ehi sama āna ||48||
Entonces reflexioné en mi corazón: mediante el yoga, el sacrificio, los votos y la caridad, obtendré a Aquel mismo para quien se realizan; no hay otro deber igual a este.
Chaupai 49.1-4
जप तप नियम जोग निज धर्मा।श्रुति संभव नाना सुभ कर्मा।।
ग्यान दया दम तीरथ मज्जन।जहँ लगि धर्म कहत श्रुति सज्जन।।
आगम निगम पुरान अनेका।पढ़े सुने कर फल प्रभु एका।।
तब पद पंकज प्रीति निरंतर।सब साधन कर यह फल सुंदर।।
छूटइ मल कि मलहि के धोएँ।घृत कि पाव कोइ बारि बिलोएँ।।
प्रेम भगति जल बिनु रघुराई।अभिअंतर मल कबहुँ न जाई।।
सोइ सर्बग्य तग्य सोइ पंडित।सोइ गुन गृह बिग्यान अखंडित।।
दच्छ सकल लच्छन जुत सोई।जाकें पद सरोज रति होई।।
japa tapa niyama joga nija dharmā |śruti saṁbhava nānā subha karmā ||
gyāna dayā dama tīratha majjana |jahã lagi dharma kahata śruti sajjana ||
āgama nigama purāna anekā |paṛhe sune kara phala prabhu ekā ||
taba pada paṅkaja prīti nirantara |saba sādhana kara yaha phala sundara ||
chūṭai mala ki malahi ke dhoẽ |ghṛta ki pāva koi bāri biloẽ ||
prema bhagati jala binu raghurāī |abhiantara mala kabahũ na jāī ||
soi sarbagya tagya soi paṇḍita |soi guna gṛha bigyāna akhaṇḍita ||
daccha sakala lacchana juta soī |jākẽ pada saroja rati hoī ||
La repetición del nombre divino, las austeridades, los votos, el yoga, el propio deber, y los muchos actos auspiciosos que surgen de los Vedas; el conocimiento, la compasión, el autocontrol, el baño en los lugares sagrados, y todo aquello que los Vedas y los virtuosos llaman rectitud; los Agamas, los Nigamas y los muchos Puranas, ya sean leídos o escuchados: el fruto de todo esto, oh Señor, es uno solo. Es el amor incesante por tus pies de loto. Este es el hermoso fruto de todas las prácticas espirituales. ¿Puede la impureza eliminarse lavándola con impureza? ¿Puede alguien obtener mantequilla clarificada batiendo agua? Sin el agua de la devoción amorosa, oh Señor de los Raghus, la mancha interior nunca se elimina. Solo él es omnisciente, solo él es sabio, solo él es erudito; solo él es un tesoro de virtudes y posee el conocimiento indiviso. Solo él es hábil y está dotado de toda buena cualidad quien tiene amor por tus pies de loto.
Doha 49
नाथ एक बर मागउँ राम कृपा करि देहु।जन्म जन्म प्रभु पद कमल कबहुँ घटै जनि नेहु।।49।।
nātha eka bara māgaũ rāma kṛpā kari dehu |janma janma prabhu pada kamala kabahũ ghaṭai jani nehu ||49||
Oh Señor, pido un don—Rāma, concédelo por tu misericordia: que, nacimiento tras nacimiento, mi amor por tus pies de loto no mengüe jamás, jamás.
Frequently Asked Questions
परपीड़ा-त्याग, सत्संग-रुचि और राम-चरण-प्रेम की वृद्धि; परहित-धर्म का बोध होकर कलि-प्रभाव से रक्षा—ऐसी पारंपरिक मान्यता है। विशेषतः ‘मानुष-तनु दुर्लभ’ और ‘भक्ति सुतंत्र’ वाले उपदेश का श्रवण/पाठ वैराग्य तथा नाम-रति को स्थिर करता है।
परंपरा में सामान्यतः राम-नाम-सम्पुट जोड़ा जाता है—जैसे ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’—या ‘राम राम’ का जप; और ‘संकर भजन बिना…’ (दोहा 45) के भाव के अनुरूप शिवार्चन/‘ॐ नमः शिवाय’ का सहचर-जप भी कई सत्संगों में किया जाता है।
Ask anything about Prakarana 5 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
