Prakarana 6
सोपान-तर्क में यह काण्ड ‘श्रद्धा-प्रवेश’ (प्रथम सीढ़ी) है: यहाँ साधक-चित्त रामकथा के ‘नाम–रूप–तत्त्व’ में प्रवेश करता है। दिए हुए अंश में विशेषतः ‘संदेह → परीक्षा → लज्जा/पश्चात्ताप → शरणागति’ की आन्तरिक यात्रा है, जहाँ सती का मन तर्क से शुरू होकर राम-तत्त्व के विराट अनुभव से भक्ति में टिकता है।
Este tramo, asentado en el terreno del rasa śānta–adbhuta, deja circular de modo sutil el karuṇa y el bhaya. Desde «Śambhu, en aquel momento, vio a Rāma», el júbilo que nace en el corazón de Śiva muestra la autoevidencia del tattva de Rāma; mientras que la «duda» de Satī es el nudo natural de la mente del buscador. Tulsī construye aquí el dharma en dos niveles: (1) la omnisciencia del Principio divino—Rāma es «saccidānanda» y «Brahman omnipresente»; (2) la humanidad de la līlā—su deambular por el bosque con forma de «rey-hombre» (narabhūpa). El drama del viaje de prueba de Satī es una lección de «māyā y discernimiento»: el engaño (disfraz de Sītā) nubla la visión, pero la visión vasta de Rāma rompe el engaño. El voto silencioso de Śiva (no mantener relación corporal con Satī) coloca la ética de la bhakti por encima de todo: con ello se confirma el tema del «nacimiento de la devoción» en este kāṇḍa.
Verses
Chaupai 50.1-4
संभु समय तेहि रामहि देखा।उपजा हियँ अति हरपु बिसेषा।।
भरि लोचन छबिसिंधु निहारी।कुसमय जानिन कीन्हि चिन्हारी।।
जय सच्चिदानंद जग पावन।अस कहि चलेउ मनोज नसावन।।
चले जात सिव सती समेता।पुनि पुनि पुलकत कृपानिकेता।।
सतीं सो दसा संभु कै देखी।उर उपजा संदेहु बिसेषी।।
संकरु जगतबंद्य जगदीसा।सुर नर मुनि सब नावत सीसा।।
तिन्ह नृपसुतहि नह परनामा।कहि सच्चिदानंद परधमा।।
भए मगन छबि तासु बिलोकी।अजहुँ प्रीति उर रहति न रोकी।।
Śambhu samaya tehi Rāmahi dekhā |upajā hiyã ati harapu biseṣā ||
Bhari locana chabi-sindhu nihārī |kusamaya jānin kīnhi cinhārī ||
Jaya saccidānanda jaga-pāvana |asa kahi caleu manoja nasāvana ||
Cale jāta Siva Satī sametā |puni puni pulakata kṛpā-niketā ||
Satī̃ so dasā Śambhu kai dekhī |ura upajā sandehu biseṣī ||
Śaṅkaru jagata-bandya jaga-dīsā |sura nara muni saba nāvata sīsā ||
Tinha nṛpa-sutahi naha paranāmā |kahi saccidānanda para-dhāmā ||
Bhae magana chabi tāsu bilokī |ajahũ prīti ura rahati na rokī ||
En ese momento Shambhu vio a Rama, y un gozo muy grande surgió en su corazón. Contempló con los ojos llenos aquel océano de belleza, pero juzgando que no era el momento oportuno, no se dio a conocer. ¡Victoria a ti, Ser, Conocimiento y Bienaventuranza, purificador del mundo! Diciendo esto, el que destruyó al dios del amor siguió su camino. Shiva siguió su camino con Sati, estremeciéndose de júbilo una y otra vez ante aquel refugio de compasión. Sati vio aquel estado de Shambhu, y una gran duda surgió en su corazón. Shankara es adorado por todo el mundo y es señor del mundo; dioses, hombres y sabios todos inclinan ante él la cabeza. Sin embargo, él se postró ante el hijo de un rey, y lo llamó Ser, Conocimiento y Bienaventuranza, la Suprema Morada. Quedó arrobado contemplando su belleza, y aun hoy el amor en su corazón no puede contenerse.
Doha 50
ब्रह्म जो व्यापक बिरज अज अकल अनीह अभेद।सो कि देह धरि होइ नर जाहि न जानत वेद।।50।।
brahma jo vyāpaka biraja aja akala anīha abheda |so ki deha dhari hoi nara jāhi na jānat veda ||50||
Ese Brahman—omnipresente, inmaculado, no nacido, sin partes, sin deseo y sin segundo—¿cómo podría tomar un cuerpo y hacerse Hombre, Aquel a quien ni siquiera los Vedas alcanzan a comprender plenamente?
Chaupai 51.1-4
बिष्नु जो सुर हित नरतनु धारी।सोउ सर्बग्य जथा त्रिपुरारी।।
खोजइ सो कि अग्य इव नारी।ग्यानधाम श्रीपति असुरारी।।
संभुगिरा पुनि मृषा न होई।सिव सर्बग्य जान सबु कोई।।
अस संसय मन भयउ अपारा।होई न हृदयँ प्रबोध प्रचारा।।
जद्यपि प्रगट न कहेउ भवानी।हर अंतरजामी सब जानी।।
सुनहि सती तव नारि सुभाऊ।संसय अस न धरिअ उर काऊ।।
जासु कथा कुभंज रिषि गाई।भगति जासु मैं मुनिहि सुनाई।।
सोउ मम इष्टदेव रघुबीरा।सेवत जाहि सदा मुनि धीरा।।
biṣṇu jo sura-hita nara-tanu dhārī |sou sarbagya jathā tripurārī ||
khojai so ki agya iva nārī |gyānadhāma śrīpati asurārī ||
saṁbhugirā puni mṛṣā na hoī |siva sarbagya jāna sabu koī ||
asa saṁsaya mana bhayu apārā |hoi na hṛdayã prabodha pracārā ||
jadyapi pragaṭa na kahe'u bhavānī |hara aṁtarajāmī saba jānī ||
sunahi satī tava nāri subhāū |saṁsaya asa na dhari'a ura kāū ||
jāsu kathā kumbhaja riṣi gāī |bhagati jāsu maiṁ muni-hi sunāī ||
sou mama iṣṭadeva raghubīrā |sevata jāhi sadā muni dhīrā ||
Vishnú, que tomó un cuerpo humano para el bien de los dioses, es omnisciente, así como lo es Shiva, el destructor de Tripura. ¿Acudiría él, la morada de la sabiduría, el señor de Lakshmi y enemigo de los demonios, a buscar como un hombre ignorante a su esposa? Sin embargo, la palabra de Shambhu no puede ser falsa, pues todos saben que Shiva es omnisciente. Tal inmenso surgió en su mente, y ninguna comprensión clara pudo difundirse en su corazón. Aunque Bhavani no lo dijo en voz alta, Hara, que conoce lo más profundo del corazón, lo comprendió todo. "Escucha, Sati: esta es la naturaleza de una mujer. Tal duda nunca debería albergarse en el corazón." "Aquel cuya historia cantó el sabio Agastya, y cuya devoción yo mismo narré a ese sabio," "es este Raghubira, mi propia deidad elegida, a quien los sabios constantes siempre sirven."
Chhand 51
मुनि धीर जोगी सिद्ध संतत बिमल मन जेहि ध्यावहीं।कहि नेति निगम पुरान आगम जासु कीरति गावहीं।।
सोइ रामु ब्यापक ब्रह्म भुवन निकाय पति माया धनी।अवतरेउ अपने भगत हित निजतंत्र नित रघुकुलमनि।।
muni dhīra jogī siddha santata bimala mana jehi dhyāvahīṃ |kahi neti nigama purāna āgama jāsu kīrati gāvahīṃ ||
soi rāmu byāpaka brahma bhuvana nikāya pati māyā dhanī |avatareu apane bhagata hita nijataṃtra nita raghukula-maṇi ||
Sabios, hombres constantes, yoguis y santos perfeccionados, cuyas mentes son siempre puras, meditan en Él. Los Vedas, mediante el método de 'no esto, no esto', y los Puranas y Agamas cantan su gloria. Ese mismo es Rama: el Brahman omnipenetrante, Señor de toda la hueste de mundos, Dueño de Maya. Para el bien de sus devotos ha descendido por su propia voluntad soberana, siempre la joya del linaje de Raghu.
Soratha 51
लाग न उर उपदेसु जदपि कहेउ सिवँ बार बहु॥
बोले बिहसि महेसु हरिमाया बलु जानि जियँ॥51॥
lāga na ura upadesu jadapi kaheu sivaṁ bāra bahu.bole bihasi mahesu harimāyā balu jāni jiyaṁ..51||
Aunque Śiva dio consejo una y otra vez, la enseñanza no arraigó en el corazón. Entonces Maheśa, sonriendo, habló, tras comprender en su interior la fuerza de la māyā de Hari.
Chaupai 52.1-4
जौं तुम्हरें मन अति संदेहू।तौ किन जाइ परीछा लेहू।।
तब लगि बैठ अहउँ बटछाहिं।जब लगि तुम्ह ऐहहु मोहि पाही।।
जैसें जाइ मोह भ्रम भारी।करेहु सो जतनु बिबेक बिचारी।।
चलीं सती सिव आयसु पाई।करहिं बिचारु करौं का भाई।।
इहाँ संभु अस मन अनुमाना।दच्छसुता कहुँ नहिं कल्याना।।
मोरेहु कहें न संसय जाहीं।बिधी बिपरीत भलाई नाहीं।।
होइहि सोइ जो राम रचि राखा।को करि तर्क बढ़ावै साखा।।
अस कहि लगे जपन हरिनामा।गई सती जहँ प्रभु सुखधामा।।
jauṁ tumharẽ mana ati saṁdehū |tau kina jāi parīchā lehū ||
taba lagi baiṭha ahauṁ baṭachāhĩ |jaba lagi tumha aihahu mohi pāhī ||
jaisẽ jāi moha bhrama bhārī |karehu so jatanu bibeka bicārī ||
calīṁ satī siva āyasu pāī |karahiṁ bicāru karauṁ kā bhāī ||
ihāṁ saṁbhu asa mana anumānā |daccha-sutā kahuṁ nahiṁ kalyānā ||
morehu kahẽ na saṁsaya jāhīṁ |bidhī biparīta bhalāī nāhīṁ ||
hoihi soi jo rāma raci rākhā |ko kari tarka baḍhāvai sākhā ||
asa kahi lage japaṇa harināmā |gaī satī jahāṁ prabhu sukhadhāmā ||
'Si hay en vuestra mente gran duda, entonces ¿por qué no ir y someteros a la prueba vosotros mismos? Hasta entonces me sentaré bajo la sombra del baniano, hasta que regreséis a mí. Id, y mientras disipáis esta pesada ilusión y error, haced tal esfuerzo con pensamiento discerniente.' Sati partió, habiendo recibido el mandato de Shiva; sin embargo, reflexionó dentro de sí: '¿Qué haré, querido hermano?' Aquí Shambhu así conjeturó en su corazón: 'Para la hija de Daksha no hay final auspicioso en esto.' Ni siquiera con mis palabras su duda se irá; y lo que va contra el destino no trae bien alguno. Lo que será, será, tal como Rama lo ha ordenado; ¿quién con mero argumento puede hacer crecer más las ramas del destino?' Así diciendo, comenzó a repetir el Nombre de Hari; y Sati fue a donde el Señor, la morada de dicha, estaba.
Doha 52
पुनि पुनि हृदयँ विचारु करि धरि सीता कर रुप।आगें होइ चलि पंथ तेहि जेहिं आवत नरभूप।।52।।
puni puni hṛdayã vicāru kari dhari sītā kara rūpa |āgẽ hoi cali pantha tehi jehĩ āvata nara-bhūpa ||52||
Una y otra vez reflexionó en su corazón, y luego, tomando la forma de Sita, se adelantó y caminó por el camino por el que venía el rey de los hombres.
Chaupai 53.1-4
लछिमन दीख उमाकृत बेषा।चकित भए भ्रम हृदयँ बिसेषा।।
कहि न सकत कछु अति गंभीरा।प्रभु प्रभाउ जानत मतिधीरा।।
सती कपटु जानेउ सुरस्वामी।सबदरसी सब अंतरजामी।।
सुमिरत जाहि मिटइ अग्याना।सोइ सरबग्य रामु भगवाना।।
सती कीन्ह चह तहँहुँ दुराऊ।देखहु नारि सुभाव प्रभाऊ।।
निज माया बलु हृदयँ बखानी।बोले बिहसि रामु मृदु बानी।।
जोरि पानि प्रभु कीन्ह प्रनामू।पिता समेत लीन्ह निज नामू।।
कहेउ बहोरि कहाँ बृषकेतू।बिपिन अकेलि फिरहु केहि हेतू।।
lachimana dīkha umākṛta beṣā.cakita bhae bhrama hṛdayaṁ biseṣā.||
kahi na sakata kachu ati gaṁbhīrā.prabhu prabhāu jānata matidhīrā.||
satī kapaṭu jāneu surasvāmī.sabadarasī saba aṁtarajāmī.||
sumirata jāhi miṭai agyānā.soi sarabagya rāmu bhagavānā.||
satī kīnha caha tahaṁhūṁ durāū.dekahu nāri subhāva prabhāū.||
nija māyā balu hṛdayaṁ bakhānī.bole bihasi rāmu mṛdu bānī.||
jori pāni prabhu kīnha pranāmū.pitā sameta līnha nija nāmū.||
kaheu bahori kahāṁ bṛṣaketū.bipina akeli phirahu kehi hetū.||
Lakshmana vio el disfraz que Uma había asumido, y quedó asombrado; una gran perplejidad surgió en su corazón. Muy grave y de mente firme, no pudo decir nada, pues conocía el poder del Señor. Pero el Señor de los dioses, que todo lo ve y conoce cada corazón, comprendió el engaño de Sati. Él, al recordarlo se disipa la ignorancia, es ese mismo Rama, el omnisciente y bendito Señor. Sati quiso ocultar la verdad incluso de él allí: ved el poder de la naturaleza de la mujer. Rama, reconociendo en su corazón la fuerza de su propio poder ilusorio, sonrió y habló con voz suave. Con las manos juntas, el Señor se inclinó ante ella, y le dijo su propio nombre junto con el de su padre. Luego preguntó: «¿Dónde está Shiva, el que lleva el estandarte del toro? ¿Por qué vagas sola por el bosque?»
Doha 53
राम बचन मृदु गूढ़ सुनि उपजा अति संकोचु।सती सभीत महेस पहिं चलीं हृदयँ बड़ सोचु।।53।।
rāma bacana mṛdu gūṛha suni upajā ati saṅkocu |satī sabhīta mahesa pahiṁ calīṁ hṛdayaṁ baṛa socu ||53||
Al oír las palabras de Rāma —suaves al decir, mas hondas en su sentido— surgió una intensa vacilación. Satī, ya recelosa, fue a Maheśa; en su corazón pesaba una gran carga de pensamientos inquietos. (53)
Chaupai 54.1-4
मैं संकर कर कहा न माना।निज अग्यानु राम पर आना।।
जाइ उतरु अब देहउँ काहा।उर उपजा अति दारुन दाहा।।
जाना राम सतीं दुखु पावा।निज प्रभाउ कछु प्रगटि जनावा।।
सतीं दीख कौतुकु मग जाता।आगें रामु सहित श्री भ्राता।।
फिरि चितवा पाछें प्रभु देखा।सहित बंधु सिय सुंदर वेषा।।
जहँ चितवहिं तहँ प्रभु आसीना।सेवहिं सिद्ध मुनीस प्रबीना।।
देखे सिव बिधि बिष्नु अनेका।अमित प्रभाउ एक तें एका।।
बंदत चरन करत प्रभु सेवा।बिबिध बेष देखे सब देवा।।
maiṅ saṅkara kara kahā na mānā |nija agyānu rāma para ānā ||
jāi utaru aba dehuṅ kāhā |ura upajā ati dāruna dāhā ||
jānā rāma satīṅ dukhu pāvā |nija prabhāu kachu pragaṭi janāvā ||
satīṅ dīkha kautuku maga jātā |āgeṅ rāmu sahita śrī bhrātā ||
phiri chitavā pāchēṅ prabhu dēkhā |sahita bandhu siya sundara vēṣā ||
jahaṅ chitavahiṅ tahaṅ prabhu āsīnā |sēvahiṅ siddha munīsa prabīnā ||
dēkhē siva bidhi biṣṇu anēkā |amita prabhāu ēka tēṅ ēkā ||
baṅdata charana karata prabhu sēvā |bibidha bēṣa dēkhē saba dēvā ||
"No hice caso a las palabras de Shankara, y atribuí mi propia ignorancia a Rama. ¿Qué respuesta daré cuando regrese?" Un ardor terrible surgió en su corazón. Rama supo que Sati había sentido dolor, y le reveló algo de su propio poder. Mientras iba por el camino, Sati vio una maravilla: delante de ella iba Rama con Sita y su hermano. Se volvió y miró detrás, y allí también vio al Señor, de hermoso aspecto, con su hermano y Sita. Dondequiera que miraba, el Señor estaba sentado allí, servido por siddhas y sabios principales. Vio muchos Shivas, Brahmas y Vishnus, cada uno de mayor e ilimitado poder que el anterior. Vio a todos los dioses en diversas formas, postrándose a los pies del Señor y rindiéndole servicio.
Doha 54
सती बिधात्री इंदिरा देखीं अमित अनूप।जेहिं जेहिं बेष अजादि सुर तेहि तेहि तन अनुरूप।।54।।
Satī bidhātrī indirā dekhīṁ amit anūpa.Jehiṁ jehiṁ beṣa ajādi sur tehi tehi tana anurūpa ||54||
Sati vio innumerables e incomparables Shaktis: Vidhatri, Indira y otras. En la forma en que Brahma y los demás dioses aparecían, cada uno tenía un cuerpo acorde a ella.
Chaupai 55.1-4
देखे जहँ तहँ रघुपति जेते।सक्तिन्ह सहित सकल सुर तेते।।
जीव चराचर जो संसारा।देखे सकल अनेक प्रकारा।।
पूजहिं प्रभुहि देव बहु बेषा।राम रूप दूसर नहिं देखा।।
अवलोके रघुपति बहुतेरे।सीता सहित न बेष घनेरे।।
सोइ रघुबर सोइ लछिमनु सीता।देखि सती अति भई सभीता।।
हृदय कंप तन सुधि कछु नाहीं।नयन मूदि बैठीं मग माहीं।।
बहुरि बिलोकेउ नयन उघारी।कछु न दीख तहँ दच्छकुमारी।।
पुनि पुनि नाइ राम पद सीसा।चलीं तहाँ जहँ रहे गिरीसा।।
dekhe jahã̃-tahã̃ raghupati jete |saktin̐h sahita sakala sur tete ||
jīva carācara jo saṃsārā |dekhe sakala aneka prakārā ||
pūjahiṃ prabhuhī deva bahu beṣā |rāma rūpa dūsara nahiṃ dekhā ||
avaloke raghupati bahutere |sītā sahita na beṣ ghanere ||
soi raghuvara soi lachimana sītā |dekhi satī ati bhaī sabhītā ||
hṛdaya kaṃpa tana sudhi kachu nāhīṃ |nayana mūdi baiṭhīṃ maga māhīṃ ||
bahuri bilokeu nayana ughārī |kachu na dīkha tahã̃ dacchakumārī ||
puni-puni nāi rāma pada sīsā |calīṃ tahã̃ jahã̃ rahe girīsā ||
Doquiera miraba veía a tantos Ramas como había, y con cada uno de ellos todos los dioses, acompañados de sus poderes. Vio también a todos los seres vivientes del mundo, móviles e inmóviles, en sus múltiples clases. Los dioses con muchos diversos disfraces adoraban al Señor, pero no vio una segunda forma de Rama. Contempló a muchísimos Ramas, cada uno con Sita, pero su vestido y forma no eran múltiples y variados. Era el mismo Rama, el mismo Lakshmana, la misma Sita. Al ver esto, Sati fue presa de gran temor. Su corazón temblaba y no tenía conciencia alguna de su cuerpo; cerró los ojos y se sentó en el camino. Entonces abrió los ojos y miró de nuevo, pero la hija de Daksha no vio nada allí. Inclinando su cabeza una y otra vez ante los pies de Rama, regresó al lugar donde estaba el Señor de la Montaña.
Doha 55
गई समीप महेस तब हँसि पूछी कुसलात।लीन्ही परीछा कवन बिधि कहहु सत्य सब बात।।55।।
gaī samīpa mahesa taba hãsi pūchī kusalāta |līnhī parīchā kavan bidhi kahahu satya saba bāta ||55||
Entonces Sati se acercó a Mahesha, y él sonrió y le preguntó por su bienestar: "Dime toda la verdad: ¿de qué manera lo pusiste a prueba?"
Chaupai 56.1-4
सतीं समुझि रघुबीर प्रभाऊ।भय बस सिव सन कीन्ह दुराऊ।।
कछु न परीछा लीन्हि गोसाई।कीन्ह प्रनामु तुम्हारिहि नाई।।
जो तुम्ह कहा सो मृषा न होई।मोरें मन प्रतीति अति सोई।।
तब संकर देखेउ धरि ध्याना।सतीं जो कीन्ह चरित सब जाना।।
बहुरि राममायहि सिरु नावा।प्रेरि सतिहि जेहिं झूँठ कहावा।।
हरि इच्छा भावी बलवाना।हृदयँ बिचारत संभु सुजाना।।
सतीं कीन्ह सीता कर बेषा।सिव उर भयउ बिषाद बिसेषा।।
जौं अब करउँ सती सन प्रीती।मिटइ भगति पथु होइ अनीती।।
satīṁ samujhi raghubīra prabhāū |bhaya basa siva sana kīnha durāū ||
kachu na parīchā līnhi gosāī |kīnha pranāmu tumhārihi nāī ||
jo tumha kahā so mṛṣā na hoī |morẽ mana pratīti ati soī ||
taba saṅkara dekheu dhari dhyānā |satīṁ jo kīnha carita saba jānā ||
bahuri rāma-māyahi siru nāvā |preri satihi jehiṁ jhūṭha kahāvā ||
hari icchā bhāvī balavānā |hṛdayaṁ bicārata saṁbhu sujānā ||
satīṁ kīnha sītā kara beṣā |siva ura bhayu biṣāda biśeṣā ||
jaũ aba karuũ satī sana prītī |miṭai bhagati pathu hoi anītī ||
Sati, pensando en la majestad de Rama, el héroe de los Raghus, presa del miedo, ocultó la verdad a Shiva. Dijo: «Señor, no hice ninguna prueba en absoluto. Simplemente me incliné en homenaje, igual que tú.» «Lo que dijiste no puede ser falso; mi mente tiene completa fe en ello.» Entonces Shankara entró en meditación y observó, y llegó a saber todo lo que Sati había hecho. Luego inclinó su cabeza ante la Maya de Rama, que había impulsado a Sati y la había hecho decir una falsedad. «La voluntad de Hari y lo que está destinado son poderosos», reflexionó el sabio Shambhu en su corazón. Sati había tomado la forma de Sita, y un gran pesar surgió en el corazón de Shiva. «Si ahora muestro amor a Sati, el camino de la devoción será destruido y será un acto injusto.»
Doha 56
परम पुनीत न जाइ तजि किएँ प्रेम बड़ पापु।प्रगटि न कहत महेसु कछु हृदयँ अधिक संतापु।।56।।
parama punīta na jāi taji kiẽ prema baṛa pāpu |pragaṭi na kahata mahesu kachu hṛdayã adhika santāpu ||56||
Ella era sumamente sagrada y no podía ser abandonada, pero amarla sería un gran pecado. Mahesha no dijo nada abiertamente, pero en su corazón había una profunda angustia.
Chaupai 57.1-4
तब संकर प्रभु पद सिरु नावा।सुमिरत रामु हृदयँ अस आवा।।
एहिं तन सतिहि भेट मोहि नाहीं।सिव संकल्पु कीन्ह मन माहीं।।
अस बिचारि संकरु मतिधीरा।चले भवन सुमिरत रघुबीरा।।
चलत गगन भै गिरा सुहाई।जय महेस भलि भगति दृढ़ाई।।
अस पन तुम्ह बिनु करइ को आना।रामभगत समरथ भगवाना।।
सुनि नभगिरा सती उर सोचा।पूछा सिवहि समेत सकोचा।।
कीन्ह कवन पन कहहु कृपाला।सत्यधाम प्रभु दीनदयाला।।
जदपि सतीं पूछा बहु भाँती।तदपि न कहेउ त्रिपुर आराती।।
taba saṅkara prabhu pada siru nāvā |sumirata rāmu hṛdayaṁ asa āvā ||
ehiṁ tana satihi bheṭa mohi nāhīṁ |siva saṅkalpu kīnha mana māhīṁ ||
asa bicāri saṅkaru mati-dhīrā |cale bhavana sumirata raghu-bīrā ||
calata gagana bhai girā suhāī |jaya mahesa bhali bhagati dṛṛhāī ||
asa pana tumha binu karai ko ānā |rāma-bhagata samaratha bhagavānā ||
suni nabha-girā satī ura socā |pūchā sivahi sameta sakocā ||
kīnha kavan pana kahahu kṛpālā |satya-dhāma prabhu dīna-dayālā ||
jadapi satīṁ pūchā bahu bhāṁtī |tadapi na kaheu tripura ārātī ||
Entonces Shankara inclinó su cabeza a los pies del Señor; mientras recordaba a Rama, este pensamiento surgió en su corazón: En este cuerpo presente no me encontraré con Sati. Así Shiva formó un propósito en su mente. Habiendo reflexionado así, el firme Shankara partió hacia su morada, recordando continuamente al héroe del linaje de Raghu. Mientras caminaba, una voz grata resonó en el cielo: Victoria a Mahesha, bien afirmada está su devoción. ¿Quién más podría hacer tal voto sin vosotros? Un devoto de Rama es verdaderamente un señor poderoso. Al escuchar la voz celestial, Sati reflexionó en su corazón y, con cierta vacilación, preguntó a Shiva: ¿Qué voto habéis tomado, oh compasivo, morada de verdad, misericordioso con los humildes? Aunque Sati preguntó de muchas maneras, el enemigo de Tripura no se lo quiso decir.
Doha 57(क), Soratha 57(ख)
सतीं हृदय अनुमान किय सबु जानेउ सर्बग्य।कीन्ह कपटु मैं संभु सन नारि सहज जड़ अग्य।।57(क)।।
जलु पय सरिस बिकाइ देखहु प्रीति कि रीति भलि।बिलग होइ रसु जाइ कपट खटाई परत पुनि।।57(ख)।।
satīṁ hṛdaya anumāna kiya sabu jāneu sarbagya.kīnha kapaṭu maiṁ saṁbhu sana nāri sahaja jaṛa agya..57(ka)..
jalu paya sarisa bikāi dekhahu prīti ki rīti bhali.bilaga hoi rasu jāi kapaṭa khaṭāī parata puni..57(kha)..
Sati razonó en su corazón que el omnisciente Shiva lo había entendido todo: "He engañado a Shambhu; una mujer es por naturaleza necia e ignorante." Ved cuán admirable es la vía del amor: el agua se vende como leche cuando se une a ella. Pero cuando la acidez del engaño cae en ella, ambos se separan y el sabor se pierde.
Chaupai 58.1-4
हृदयँ सोचु समुझत निज करनी।चिंता अमित जाइ नहि बरनी।।
कृपासिंधु सिव परम अगाधा।प्रगट न कहेउ मोर अपराधा।।
संकर रुख अवलोकि भवानी।प्रभु मोहि तजेउ हृदयँ अकुलानी।।
निज अघ समुझि न कछु कहि जाई।तपइ अवाँ इव उर अधिकाई।।
सतिहि ससोच जानि बृषकेतू।कहीं कथा सुंदर सुख हेतू।।
बरनत पंथ बिबिध इतिहासा।बिस्वनाथ पहुँचे कैलासा।।
तहँ पुनि संभु समुझि पन आपन।बैठे बट तर करि कमलासन।।
संकर सहज सरुप सम्हारा।लागि समाधि अखंड अपारा।।
hṛdayaṁ socu samujhata nija karanī.ciṁtā amita jāi nahiṁ baranī..
kṛpāsiṁdhu siva parama agādhā.pragaṭa na kaheū mora aparādhā..
saṅkara rukha avaloki bhavānī.prabhu mohi tajeū hṛdayaṁ akulānī..
nija agha samujhi na kachu kahi jāī.tapai avāṁ iva ura adhikāī..
satihi sasoca jāni bṛṣaketū.kahīṁ kathā suṁdara sukha hetū..
baranata pantha bibidha itihāsā.bisvanātha pahuṁce kailāsā..
tahaṁ puni saṁbhu samujhi pana āpana.baiṭhe baṭa tara kari kamalāsana..
saṅkara sahaja sarupa samhārā.lāgi samādhi akhaṁḍa apārā..
En su corazón ella se afligía al reflexionar sobre su propia acción; su angustia era inmensa, más allá de toda descripción. «Shiva es un océano de misericordia y de suprema profundidad; no me reveló abiertamente mi falta.» Bhavani, al observar el semblante de Shankara, se angustió en el corazón, pensando: «Mi Señor me ha abandonado.» Al comprender su propio pecado, no pudo decir nada; ardía por dentro así, cada vez más en su corazón. Conociendo la aflicción de Sati, Shiva, cuya enseña lleva el toro, le contó hermosas historias para su consuelo. Narrando diversas historias antiguas por el camino, el Señor del universo llegó a Kailasa. Allí Shambhu, recordando su propio voto, se sentó bajo un árbol baniano, adoptando la postura del loto. Shankara fijó su mente en su propia forma natural; un samadhi ininterrumpido e ilimitado se manifestó.
Doha 58
सती बसहि कैलास तब अधिक सोचु मन माहिं।मरमु न कोऊ जान कछु जुग सम दिवस सिराहिं।।58।।
satī basahi kailāsa taba adhika socu mana māhim̐ |maramu na koū jāna kachu juga sama divasa sirāhim̐ ||58||
Entonces Satī moró en Kailāsa, con la mente abatida por honda ansiedad. Nadie podía sondear el secreto interior; y los días pasaban, largos como una era.
Chaupai 59.1-4
नित नव सोचु सतीं उर भारा।कब जैहउँ दुख सागर पारा।।
मैं जो कीन्ह रघुपति अपमाना।पुनिपति बचनु मृषा करि जाना।।
सो फलु मोहि बिधाताँ दीन्हा।जो कछु उचित रहा सोइ कीन्हा।।
अब बिधि अस बूझिअ नहि तोही।संकर बिमुख जिआवसि मोही।।
कहि न जाई कछु हृदय गलानी।मन महुँ रामाहि सुमिर सयानी।।
जौ प्रभु दीनदयालु कहावा।आरती हरन बेद जसु गावा।।
तौ मैं बिनय करउँ कर जोरी।छूटउ बेगि देह यह मोरी।।
जौं मोरे सिव चरन सनेहू।मन क्रम बचन सत्य ब्रतु एहू।।
nita nava socu satīṁ ura bhārā |kaba jaihaũ dukha-sāgara pārā ||
maiṁ jo kīnha raghupati apamānā |puni-pati bacanu mṛṣā kari jānā ||
so phalu mohi bidhātāṁ dīnhā |jo kachu ucita rahā soi kīnhā ||
aba bidhi asa būjhi-a nahi tohi |śaṅkara-bimukha jiāva-si mohi ||
kahi na jāī kachu hṛdaya galānī |mana mahũ rāmāhi sumira sayānī ||
jau prabhu dīna-dayālu kahāvā |ārati-harana beda jasu gāvā ||
tau maiṁ binaya karaũ kara jorī |chūṭau begi deha yaha morī ||
jaũ more siva carana sanehū |mana krama bacana satya bratu ehū ||
Cada día una nueva angustia pesaba en el corazón de Sati: ¿cuándo cruzaré este océano de dolor? Yo insulté a Rama, el Señor de los Raghus, y luego consideré falsa la palabra de mi esposo. El Creador me ha dado el fruto de esa acción; lo que era justo, eso ha hecho. Ahora, Creador, no es justo de tu parte hacer esto: mantienes con vida a esta que está apartada de Shankara. La angustia de su corazón no podía expresarse; y la sabia Sati recordó a Rama en su mente. Si el Señor es llamado compasivo con los humildes, y los Vedas cantan su fama como el que aparta la aflicción, entonces le suplico con las manos juntas: que este mi cuerpo sea abandonado pronto. Si mi amor por los pies de Shiva es verdadero, en mente, acción y palabra, y este es mi voto sagrado,
Doha 59
तौ सबदरसी सुनिअ प्रभु करउ सो बेगि उपाइ।होइ मरनु जेही बिनहिं श्रम दुसह बिपत्ति बिहाइ।।59।।
tau sabadarasī suni'a prabhu karau so begi upāi |hoi maranu jehi binahiṃ śrama dusaha bipatti bihāi ||59||
Por eso, oh Señor que todo lo ve, dígnate escuchar: dispone al instante ese remedio— por el cual, sin penoso esfuerzo, pueda arrojarse esta calamidad insoportable, aunque concluya en la muerte.
Frequently Asked Questions
परम्परानुसार यह प्रसंग ‘संदेह-निवृत्ति’ और ‘राम-तत्त्व में दृढ़ विश्वास’ देता है। शिव-भक्ति की दृढ़ता और सती के कपट-प्रायश्चित्त से सीख लेकर पाठक के मन का छल घटता है; रामनाम-स्मरण की प्रवृत्ति बढ़ती है और ‘माया-विमोह’ की गाँठ ढीली होती है।
सामान्य रामभक्ति-परम्परा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-संपुट) या ‘राम राम’ जप-संपुट जोड़ा जाता है। शिव-प्रसंग होने से कई साधक ‘ॐ नमः शिवाय’ का लघु-संपुट भी रखते हैं, पर पाठ-केन्द्र ‘रामनाम’ ही माना जाता है।
Ask anything about Prakarana 6 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
