Prakarana 13
भक्ति का जन्म-चरण: जिज्ञासा (प्रश्न) से श्रद्धा, फिर श्रद्धा से शरणागति। बालकाण्ड ‘सोपान’ में साधक को ‘कथा-प्रवेश’ का अधिकार देता है—जहाँ अहं-रहित प्रश्न (उमा) और कृपा-समाधान (शंकर) से मानस-सर में प्रथम अवगाहन होता है। यहाँ रामावतार का हेतु ‘धर्म-स्थापन’ मात्र नहीं, ‘भक्त-हित’ और ‘माया-विनय’ भी है—अर्थात् मुक्ति-सीढ़ी की पहली पायदान: मोह-नाश और राम-स्वरूप-परिचय।
En este lugar, el flujo principal del rasa es śānta y adbhuta, con una corriente sutil de karuṇa. La disipación del engaño de Umā (“se borró el moha”) señala la disminución de la oscuridad interior del sādhaka: escuchar la kathā se vuelve por sí mismo práctica espiritual. Śaṅkara aparece como Guru: llama a Rāma “Brahman, conciencia pura, imperecedero”, estableciendo la verdad nirguṇa; y luego explica que ese mismo Brahman toma “cuerpo humano” —līlā saguṇa— por el bien de los devotos y la protección del dharma. Más adelante, eslabones puránicos como Jaya–Vijaya, Jalandhara–Rāvaṇa y el episodio de Nārada vuelven multicapas el motivo del avatāra: fruto del karma, maldición y bendición, y justicia de la līlā. Así, esta parte del Bālakāṇḍa establece a la vez el “testimonio del relato” (conforme a Veda y Purāṇa) y el “testimonio de la bhakti” (cruzar el saṃsāra por escuchar el Nombre y las cualidades)—una puerta de entrada a la teología del Mānas.
Verses
Chaupai 120.1-4
ससि कर सम सुनि गिरा तुम्हारी।मिटा मोह सरदातप भारी।।
तुम्ह कृपाल सबु संसउ हरेऊ।राम स्वरुप जानि मोहि परेऊ।।
नाथ कृपाँ अब गयउ बिषादा।सुखी भयउँ प्रभु चरन प्रसादा।।
अब मोहि आपनि किंकरि जानी।जदपि सहज जड नारि अयानी।।
प्रथम जो मैं पूछा सोइ कहहू।जौं मो पर प्रसन्न प्रभु अहहू।।
राम ब्रह्म चिनमय अबिनासी।सर्ब रहित सब उर पुर बासी।।
नाथ धरेउ नरतनु केहि हेतू।मोहि समुझाइ कहहु बृषकेतू।।
उमा बचन सुनि परम बिनीता।रामकथा पर प्रीति पुनीता।।
sasi-kara-sama suni girā tumhārī |miṭā moha sarad-ātapa bhārī ||
tumha kṛpāla sabu saṃsau hareū |rāma-svarūpa jāni mohi pareū ||
nātha kṛpā̃ aba gayau biṣādā |sukhī bhayauṁ prabhu carana prasādā ||
aba mohi āpani kiṃkarī jānī |jadapi sahaja jaḍa nāri ayānī ||
prathama jo maiṁ pūchā soi kahahū |jauṁ mo-para prasanna prabhu ahahū ||
rāma brahma cinamaya abināsī |sarba-rahita saba ura pura bāsī ||
nātha dhareu nara-tanu kehi hetū |mohi samujhāi kahahu bṛṣaketū ||
umā bacana suni parama binītā |rāma-kathā para prīti punītā ||
Al escuchar tus palabras, frescas como los rayos de la luna, mi gran ilusión, como el intenso calor del otoño, ha desaparecido. Tú, el compasivo, has disipado toda duda, y ahora he llegado a conocer la verdadera naturaleza de Rama. Señor, por tu gracia se ha ido mi aflicción, y por el favor de tus pies soy feliz. Ahora considérame tu propia sierva, aunque por naturaleza sea una mujer torpe e ignorante. Si tú, mi señor, estás complacido conmigo, entonces responde lo que primero pregunté. Rama es Brahma, conciencia pura, imperecedero, libre de todo atributo, y morador en la ciudad de cada corazón. Señor, ¿por qué razón asumió un cuerpo humano? Explícame esto, oh Señor cuya bandera lleva el toro. Al escuchar las palabras de Uma, tan sumamente humilde, y su puro amor por la historia de Rama,
Doha 120(क), Soratha 120(ख)-(घ)
हियँ हरषे कामारि तब संकर सहज सुजान।बहु बिधि उमहि प्रसंसि पुनि बोले कृपानिधान।।120(क)।।
सुनु सुभ कथा भवानि रामचरितमानस बिमल।कहा भुसुंडि बखानि सुना बिहग नायक गरुड।।120(ख)।।
सो संबाद उदार जेहि बिधि भा आगें कहब।सुनहु राम अवतार चरित परम सुंदर अनघ।।120(ग)।।
हरि गुन नाम अपार कथा रूप अगनित अमित।मैं निज मति अनुसार कहउँ उमा सादर सुनहु।।120(घ)।।
hiyaṁ haraṣe kāmāri taba śaṅkara sahaja sujāna |bahu bidhi umahi prasaṁsi puni bole kṛpānidhāna ||120(ka)||
sunu subha kathā bhavāni rāmacaritamānasa bimala |kahā bhusuṇḍi bakhāni sunā bihaga-nāyaka garuḍa ||120(kha)||
so saṁbāda udāra jehi bidhi bhā āgẽ kahaba |sunahu rāma avatāra carita parama suṁdara anagha ||120(ga)||
hari guna nāma apāra kathā rūpa aganita amita |maiṁ nija mati anusāra kahauṁ umā sādara sunahu ||120(gha)||
Entonces el enemigo del Amor (Shiva) se regocijó en su corazón, y Shankara—sabio por naturaleza—alabó a Uma de muchas maneras y habló de nuevo, él, tesoro mismo de compasión. «Escucha, oh Bhavani, el relato auspicioso e inmaculado del Ramcharitmanas: cómo lo narró Bhushundi y cómo lo escuchó Garuda, señor de las aves. Ese noble diálogo, tal como aconteció, lo referiré más adelante. Oye las obras sin mancha, supremamente hermosas, de la encarnación de Rama. Las virtudes y el Nombre de Hari no tienen límite; el relato y sus formas son innumerables e inconmensurables. Según mi propio entendimiento hablo—oh Uma, escucha con reverente atención».
Chaupai 121.1-4
सुनु गिरिजा हरिचरित सुहाए।बिपुल बिसद निगमागम गाए।।
हरि अवतार हेतु जेहि होई।इदमित्थं कहि जाइ न सोई।।
राम अर्तक्य बुद्धि मन बानी।मत हमार अस सुनहि सयानी।।
तदपि संत मुनि बेद पुराना।जस कछु कहहिं स्वमति अनुमाना।।
तस मैं सुमुखि सुनावउँ तोही।समुझि परइ जस कारन मोही।।
जब जब होइ धरम कै हानी।बाढहिं असुर अधम अभिमानी।।
करहिं अनीति जाइ नहिं बरनी।सीदहिं बिप्र धेनु सुर धरनी।।
तब तब प्रभु धरि बिबिध सरीरा।हरहि कृपानिधि सज्जन पीरा।।
sunu girijā haricarita suhāe |bipula bisada nigamāgama gāe ||
hari avatāra hetu jehi hoī |idam-itthaṃ kahi jāi na soī ||
rāma a-tarakya buddhi mana bānī |mata hamāra asa sunahi sayānī ||
tadapi santa muni beda purānā |jasa kachu kahahiṃ sva-mati anumānā ||
tasa maiṃ sumukhi sunāvuṁ tohī |samujhi parai jasu kārana mohī ||
jaba-jaba hoi dharama kai hānī |bāḍhahiṃ asura adhama abhimānī ||
karahiṃ anīti jāi nahiṃ baranī |sīdahiṃ bipra dhenu sura dharanī ||
taba-taba prabhu dhari bibidha sarīrā |harahiṃ kṛpānidhi sajjana pīrā ||
Escucha, oh Girija: hermosas son las obras de Hari, vastas y cristalinas, cantadas por los Vedas y los Agamas. La causa misma por la cual el Señor desciende no puede declararse plenamente como 'así es'. Rama está más allá del alcance del razonamiento, del intelecto, la mente y el habla; tal es mi visión, escúchalo, oh sabia. Sin embargo, los santos y sabios, los Vedas y los Puranas, hablan como pueden, según la medida de su propia comprensión e inferencia. Así, oh de rostro gracioso, te lo narraré de esa manera, hasta donde soy capaz de comprender la razón. Siempre que el dharma declina y los demonios viles y arrogantes aumentan, cometen injusticias indescriptibles; los brahmanes, las vacas, los dioses y la misma tierra son afligidos. Entonces, una y otra vez, el Señor asume diversas formas; el tesoro de compasión elimina el sufrimiento de los justos.
Doha 121
असुर मारि थापहिं सुरन्ह राखहिं निज श्रुति सेतु।जग बिस्तारहिं बिसद जस राम जन्म कर हेतु।।121।।
asura māri thāpahiṁ suranha rākha-hiṁ nija śruti setu |jaga bistārahiṁ bisada jasa rāma janma kara hetu ||121||
Dando muerte a los demonios, restablece a los dioses y salvaguarda el justo dique del Veda. Difunde por el mundo Su fama inmaculada: tal es el propósito mismo del advenimiento de Rama.
Chaupai 122.1-4
सोइ जस गाइ भगत भव तरहीं।कृपासिंधु जन हित तनु धरहीं।।
राम जनम के हेतु अनेका।परम बिचित्र एक तें एका।।
जनम एक दुइ कहउँ बखानी।सावधान सुनु सुमति भवानी।।
द्वारपाल हरि के प्रिय दोऊ।जय अरु बिजय जान सब कोऊ।।
बिप्र श्राप तें दूनउ भाई।तामस असुर देह तिन्ह पाई।।
कनककसिपु अरु हाटक लोचन।जगत बिदित सुरपति मद मोचन।।
बिजई समर बीर बिख्याता।धरि बराह बपु एक निपाता।।
होइ नरहरि दूसर पुनि मारा।जन प्रहलाद सुजस बिस्तारा।।
soi jasa gāi bhagata bhava tarahīṁ |kṛpāsiṁdhu jana-hita tanu dharahīṁ ||
rāma janama ke hetu anekā |parama bicitra eka tēṁ ekā ||
janama eka dui kahuṁ bakhānī |sāvadhāna sunu sumati bhavānī ||
dvārapāla hari ke priya doū |jaya aru vijaya jāna saba koū ||
bipra śrāpa tēṁ dūnau bhāī |tāmasa asura deha tinh pāī ||
kanakakasipu aru hāṭaka-locana |jagata bidita surapati mada mocana ||
vijayī samara bīra bikhyātā |dhari barāha bapu eka nipātā ||
hoi narahari dūsara puni mārā |jana prahalāda sujasa bistārā ||
Cantando esa misma gloria, los devotos cruzan el océano de la existencia mundana; el océano de compasión toma un cuerpo para el bien de sus siervos. Las razones de los nacimientos de Rama son muchas, cada una más admirable que la anterior. Describiré uno o dos de esos nacimientos en detalle; escucha atentamente, oh sabia Bhavani. Hari tenía dos queridos porteros, Jaya y Vijaya, conocidos por todos. Por la maldición de un brahmán, ambos hermanos tomaron cuerpos de demonios, llenos de oscuridad y pasión. Fueron Hiranyakashipu y Hiranyaksha, célebres en todo el mundo por romper el orgullo del señor de los dioses. Ambos eran vencedores en la batalla y héroes renombrados; asumiendo la forma de un jabalí, el Señor mató a uno de ellos. Luego, convirtiéndose en el Hombre-león, mató al otro, y extendió la buena fama de su siervo Prahlada.
Doha 122
भए निसाचर जाइ तेइ महाबीर बलवान।कुंभकरन रावण सुभट सुर बिजई जग जान।।122।।
bhae nisācara jāi tei mahābīra balavāna |kumbhakarana rāvaṇa subhaṭa sura-bijayī jaga jāna ||122||
Aquellos dos fueron y nacieron como demonios, héroes poderosos y valientes: Kumbhakarna y Ravana, guerreros esforzados, conocidos en todo el mundo como conquistadores de los dioses.
Chaupai 123.1-4
मुकुत न भए हते भगवाना।तीनि जनम द्विज बचन प्रवाना।।
एक बार तिन्ह के हित लागी।धरेउ सरीर भगत अनुरागी।।
कस्यप अदिति तहाँ पितु माता।दसरथ कौसल्या बिख्याता।।
एक कलप एहि बिधि अवतारा।चरित्र पवित्र किए संसारा।।
एक कलप सुर देखि दुखारे।समर जलंधर सन सब हारे।।
संभु कीन्ह संग्राम अपारा।दनुज महाबल मरइ न मारा।।
परम सती असुराधिप नारी।तेहि बल ताहि न जितहिं पुरारी।।
mukuta na bhae hate bhagavānā |tīni janama dvija bacana pravānā ||
eka bāra tinha ke hita lāgī |dhareu sarīra bhagata anurāgī ||
kaśyapa aditi tahā̃ pitu mātā |dasaratha kausalya bikhyātā ||
eka kalapa ehi bidhi avatārā |caritra pavitra kie saṃsārā ||
eka kalapa sur dekhi dukhāre |samara jalaṃdhara sana saba hāre ||
saṃbhu kīnha saṅgrāma apārā |danuja mahābala marai na mārā ||
parama satī asurādhipa nārī |tehi bala tāhi na jitahiṃ purārī ||
Aunque el Señor lo había matado, no se le concedió liberación, pues la palabra del brahmán se había hecho vinculante a través de tres nacimientos. Una vez, por su bienestar, el Amante de los devotos asumió un cuerpo. Allí tuvo a Kashyapa y Aditi como padre y madre; y nuevamente se hizo famoso como hijo de Dasharatha y Kaushalya. En una era así descendió, y con Sus santas obras purificó el mundo. En otra era, los dioses, viendo su aflicción, todos fueron derrotados en guerra por Jalandhara. Shambhu libró una batalla inmensa, pero el poderoso demonio no podía morir aunque fuera herido. Pues la esposa del rey de los demonios era sumamente casta; por el poder de esa castidad incluso Purari no podía vencerlo.
Doha 123
छल करि टारेउ तासु ब्रत प्रभु सुर कारज कीन्ह।जब तेहि जानेउ मरम तब श्राप कोप करि दीन्ह।।123।।
chala kari ṭāreu tāsu brata prabhu sura kāraja kīnhā |jaba tehi jāneu marama taba śrāpa kopa kari dīnhā ||123||
Mediante un engaño, el Señor rompió su voto y realizó la obra de los dioses. Cuando ella conoció el secreto, entonces, airada, pronunció una maldición.
Chaupai 124.1-4
तासु श्राप हरि दीन्ह प्रमाना।कौतुकनिधि कृपाल भगवाना।।
तहाँ जलंधर रावन भयऊ।रन हति राम परम पद दयऊ।।
एक जनम कर कारन एहा।जेहि लागि राम धरी नरदेहा।।
प्रति अवतार कथा प्रभु केरी।सुनु मुनि बरनी कबिन्ह घनेरी।।
नारद श्राप दीन्ह एक बारा।कलप एक तेहि लगि अवतारा।।
गिरिजा चकित भई सुनि बानी।नारद बिष्नुभगत पुनि ग्यानि।।
कारन कवन श्राप मुनि दीन्हा।का अपराध रमापति कीन्हा।।
यह प्रसंग मोहि कहहु पुरारी।मुनि मन मोह आचरज भारी।।
tāsu śrāpa hari dīnha pramānā.kautuka-nidhi kṛpāla bhagavānā..
tahā̃ jalaṃdhara rāvaṇa bhayū.rana hati rāma parama pada dayū..
eka janama kara kārana ehā.jehi lāgi rāma dharī nara-dehā..
prati avatāra kathā prabhu kerī.sunu muni baranī kabi-nha ghanerī..
nārada śrāpa dīnha eka bārā.kalapa eka tehi lagi avatārā..
girijā cakita bhaī suni bānī.nārada biṣṇu-bhagata puni gyānī..
kārana kavan śrāpa muni dīnhā.kā aparādha ramā-pati kīnhā..
yaha prasaṅga mohi kahahu purārī.muni mana moha ācaraja bhārī..
El Señor aceptó su maldición como ordenanza verdadera, Él, el compasivo Bendito, tesoro del juego divino. En esa conexión Jalandhara se convirtió en la causa que llevó a Ravana; muerto en batalla, Rama le otorgó el estado supremo. Esta fue la razón de un solo nacimiento, por la cual Rama asumió un cuerpo humano. La historia del Señor en cada encarnación ha sido contada de muchas maneras por muchos poetas; escucha, oh sabio. Narada una vez pronunció una maldición; por toda una era eso se convirtió en la ocasión para el descenso del Señor. Girija, al escuchar estas palabras, quedó asombrada: Narada es un devoto de Vishnu, y sin embargo también un conocedor. ¿Por qué razón el sabio dio una maldición? ¿Qué ofensa cometió el Señor de Lakshmi? Cuéntame este episodio, oh Purari; la mente del sabio estaba profundamente confundida, un asunto ciertamente asombroso.
Doha 124(क), Soratha 124(ख)
बोले बिहसि महेस तब ग्यानी मूढ़ न कोइ।जेहि जस रघुपति करहिं जब सो तस तेहि छन होइ।।124(क)।।
कहउँ राम गुन गाथ भरद्वाज सादर सुनहु।भव भंजन रघुनाथ भजु तुलसी तजि मान मद।।124(ख)।।
bole bihasi mahesa taba gyānī mūṛha na koi |jehi jasa raghupati karahiṃ jaba so tasa tehi chana hoi ||124(ka)||
kahauṃ rāma guna gātha bharadvāja sādara sunahu |bhava-bhañjana raghunātha bhaju tulasī taji māna mada ||124(kha)||
Entonces Mahesha habló con una suave sonrisa: nadie es verdaderamente sabio, nadie verdaderamente necio. Pues de la manera en que el Señor de los Raghus modela a un ser, en ese mismo instante ese ser se vuelve tal. Ahora relataré la historia de las virtudes de Rama—Bhāradvāja, escucha con reverente atención. Adora a Raghu-nātha, el que rompe las ataduras del devenir; y tú, Tulsi, abandona el orgullo y la embriaguez del ego.
Chaupai 125.1-4
हिमगिरि गुहा एक अति पावनि।बह समीप सुरसरी सुहावनि।।
आश्रम परम पुनीत सुहावा।देखि देवरिषि मन अति भावा।।
निरखि सैल सरि बिपिन बिभागा।भयउ रमापति पद अनुरागा।।
सुमिरत हरिहि श्राप गति बाधी।सहज बिमल मन लागि समाधी।।
मुनि गति देखि सुरेस डेराना।कामहि बोलि कीन्ह सनमाना।।
सहित सहाय जाहु मम हेतू।चकेउ हरषि हियँ जलचरकेतू।।
सुनासीर मन महुँ असि त्रासा।चहत देवरिषि मम पुर बासा।।
जे कामी लोलुप जग माहीं।कुटिल काक इव सबहि डेराहीं।।
himagiri guhā eka ati pāvani |baha samīpa surasarī suhāvani ||
āśrama parama punīta suhāvā |dekhi devar̥ṣi mana ati bhāvā ||
nirakhi saila sari bipina bibhāgā |bhayu ramāpati pada anurāgā ||
sumirata harihi śrāpa gati bādhī |sahaja bimala mana lāgi samādhī ||
muni gati dekhi sureśa ḍerānā |kāmahi boli kīnha sanamānā ||
sahita sahāya jāhu mama hetū |cakeu haraṣi hiyaṁ jalacaraketū ||
sunāsīra mana mahuṁ asi trāsā |cahata devar̥ṣi mama pura bāsā ||
je kāmī lolupa jaga māhīṁ |kuṭila kāka iva sabahi ḍerāhīṁ ||
En el Himalaya había una cueva, sumamente sagrada, y cerca de ella fluía la encantadora Ganga, el río de los dioses. El eremitorio era sumamente puro y hermoso, y el sabio divino Narada se alegró mucho al verlo. Al contemplar las montañas, el río y las distintas partes del bosque, surgió en él amor por los pies de Vishnu, esposo de Lakshmi. Al recordar a Hari, el poder de la maldición quedó detenido, y su mente, naturalmente pura, entró en samadhi. Al ver el estado del sabio, Indra, señor de los dioses, se asustó; llamó a Kama y lo recibió con honores. "Ve con tus ayudantes por mi causa." Al oír esto, el dios del amor, cuya bandera lleva un pez, se asombró y se alegró en su corazón. Tal era el temor en la mente de Indra: "El sabio divino quiere establecer su morada en mi ciudad." Quienes en el mundo son lujuriosos y codiciosos temen a todos, como el cuervo astuto.
Doha 125
सुख हाड़ लै भाग सठ स्वान निरखि मृगराज।छीनि लेइ जनि जान जड़ तिमि सुरपतिहि न लाज।।125।।
sukha hāṛa lai bhāga saṭha svāna nirakhi mṛgarāja |chīni lei jani jāna jaṛa timi surapatihi na lāja ||125||
Como un perro necio, al ver al rey de las bestias, huye con un hueso seco en la boca, temiendo que el león se lo arrebate, así el insensato Indra, señor de los dioses, no sintió vergüenza.
Chaupai 126.1-4
तेहि आश्रमहिं मदन जब गयऊ।निज मायाँ बसंत निरमयऊ।।
कुसुमित बिबिध बिटप बहुरंगा।कूजहिं कोकिल गुंजहि भृंगा।।
चली सुहावनि त्रिबिध बयारी।काम कृसानु बढ़ावनिहारी।।
रंभादिक सुरनारि नबीना।सकल असमसर कला प्रबीना।।
करहिं गान बहु तान तरंगा।बहुबिधि क्रीड़हि पानि पतंगा।।
देखि सहाय मदन हरषाना।कीन्हेसि पुनि प्रपंच बिधि नाना।।
काम कला कछु मुनिहि न ब्यापी।निज भयँ डरेउ मनोभव पापी।।
सीम कि चाँपि सकइ कोउ तासु।बड़ रखवार रमापति जासू।।
tehi āśramahiṁ madana jaba gayaū |nija māyāṁ basanta niramayaū ||
kusumita bibidha biṭapa bahuraṅgā |kūjahiṁ kokila guṁjahi bhṛṅgā ||
calī suhāvani tribidha bayārī |kāma kṛsānu baṛhāvanihārī ||
raṁbhādika suranāri nabīnā |sakala asamasara kalā prabīnā ||
karahiṁ gāna bahu tāna taraṅgā |bahubidhi krīṛahi pāni pataṅgā ||
dekhi sahāya madana haraṣānā |kīnhesi puni prapaṁca bidhi nānā ||
kāma kalā kachu munihi na byāpī |nija bhayaṁ ḍareu manobhava pāpī ||
sīma ki cāṁpi sakai kou tāsu |baṛa rakhavāra ramāpati jāsu ||
Cuando Kama, el dios del amor, fue a aquel ermitorio, creó la primavera con su propio poder ilusorio. Árboles de diversas clases y muchos colores florecieron; los cucos cantaban y las abejas zumbaban. Soplaba una brisa deliciosa, fresca, suave y fragante, que avivaba el fuego del deseo. Rambha y otras jóvenes mujeres celestiales, todas ellas expertas en las artes del dios de las cinco flechas, cantaban canciones con muchas ondas de melodía, y jugaban de muchas maneras, con las manos moviéndose como cometas. Al ver a sus ayudantes, Kama se alegró, y entonces desplegó diversas clases de engaños. Pero ningún arte de Kama afectó al sabio, y el pecador dios de la mente tembló de miedo por sí mismo. ¿Quién puede pisotear los límites de aquel cuyo gran guardián es Ramapati, el Señor de Lakshmi?
Doha 126
सहित सहाय सभीत अति मानि हारि मन मैन।गहेसि जाइ मुनि चरन तब कहि सुठि आरत बैन।।126।।
sahita sahāya sabhīta ati māni hāri mana maina |gahesi jāi muni carana taba kahi suṭhi ārata baina ||126||
Aterrorizado, junto con sus compañeros, Kama admitió la derrota en su corazón. Entonces fue y se aferró a los pies del sabio, pronunciando palabras de profunda angustia.
Chaupai 127.1-4
भयउ न नारद मन कछु रोषा।कहि प्रिय बचन काम परितोषा।।
नाइ चरन सिरु आयसु पाई।गयउ मदन तब सहित सहाई।।
मुनि सुसीलता आपनि करनी।सुरपति सभाँ जाइ सब बरनी।।
सुनि सब कें मन अचरजु आवा।मुनिहि प्रसंसि हरिहि सिरु नावा।।
तब नारद गवने सिव पाहीं।जिता काम अहमिति मन माहीं।।
मार चरित संकरहिं सुनाए।अतिप्रिय जानि महेस सिखाए।।
बार बार बिनवउँ मुनि तोहीं।जिमि यह कथा सुनायहु मोहीं।।
तिमि जनि हरिहि सुनावहु कबहूँ।चलेहुँ प्रसंग दुराएडु तबहूँ।।
bhayu na nārada mana kachu roṣā |kahi priya bacana kāma paritoṣā ||
nāi carana siru āyasu pāī |gayu madana taba sahita sahāī ||
muni susīlatā āpani karanī |surapati sabhā̃ jāi saba baranī ||
suni saba keṁ mana acaraju āvā |munihi prasaṁsi harihi siru nāvā ||
taba nārada gavane siva pāhī̃ |jitā kāma ahamiti mana māhī̃ ||
māra carita saṅkarahi sunāe |atipriya jāni mahesa sikhāe ||
bāra bāra binavaũ muni tohī̃ |jimi yaha kathā sunāyahu mohī̃ ||
timi jani harihi sunāvahu kabahū̃ |calehũ prasaṅga durāeḍu tabahū̃ ||
No surgió ira alguna en la mente de Narada; pronunció palabras amables y consoló a Kama. Inclinando la cabeza ante los pies del sabio y obteniendo su permiso, Madana partió entonces con sus compañeros. Fue a la corte de Indra, señor de los dioses, y lo relató todo: la gran gentileza del sabio y su propia hazaña. Al oírlo, todos se llenaron de asombro; alabaron al sabio e inclinaron la cabeza ante Hari. Entonces Narada fue a Shiva, con la soberbia en su mente de haber conquistado a Kama. Contó a Shankara toda la historia del ataque de Kama; y Mahesha, considerándolo muy querido, le dio instrucción. "Una y otra vez te ruego, oh sabio: la historia que me has contado ahora, nunca se la cuentes así a Hari. Aunque el tema surgiera, manténla oculta entonces."
Doha 127
संभु दीन्ह उपदेस हित नहिं नारदहि सोहान।भारद्वाज कौतुक सुनहु हरि इच्छा बलवान।।127।।
Śambhu dīnha upadesa hita nahiṁ Nārada-hi sohāna.Bhāradvāja kautuka sunahu Hari icchā balavāna ||127||
Aunque Śambhu le dio un consejo enteramente para su bien, a Nārada no le agradó. Oh Bhāradvāja, escucha este giro maravilloso: poderosa en verdad es la voluntad del Señor.
Chaupai 128.1-4
राम कीन्ह चाहहिं सोइ होई।करै अन्यथा अस नहिं कोई।।
संभु बचन मुनि मन नहिं भाए।तब बिरंचि के लोक सिधाए।।
एक बार करतल बर बीना।गावत हरि गुन गान प्रबीना।।
छीरसिंधु गवने मुनिनाथा।जहँ बस श्रीनिवास श्रुतिमाथा।।
हरषि मिले उठि रमानिकेता।बैठे आसन रिषिहि समेता।।
बोले बिहसि चराचर राया।बहुते दिनन कीन्हि मुनि दाया।।
काम चरित नारद सब भाषे।जद्यपि प्रथम बरजि सिवँ राखे।।
अति प्रचंड रघुपति कै माया।जेहि न मोह अस को जग जाया।।
rāma kīnha cāhahĩ soi hoī |karai anyathā asa nahĩ koī ||
śambhu bacana muni mana nahĩ bhāe |taba birañci ke loka sidhāe ||
eka bāra karatala bara bīnā |gāvata hari guna gāna prabīnā ||
chīrasindhu gavane munināthā |jahã basa śrīnivāsa śrutimāthā ||
haraṣi mile uṭhi ramāniketā |baiṭhe āsana riṣihi sametā ||
bole bihasi carācara rāyā |bahute dinana kīnha muni dāyā ||
kāma carita nārada saba bhāṣe |jadyapi prathama baraji sivam̐ rākhē ||
ati pracaṇḍa raghupati kai māyā |jehi na moha asa ko jaga jāyā ||
Lo que Rama ha dispuesto, así sucede; nadie tiene el poder de hacerlo de otra manera. Las palabras de Shambhu no agradaron al corazón del sabio; por lo tanto partió hacia el reino de Brahma. Una vez, con una noble vina en su mano, diestro en cantar las alabanzas del Señor, continuó su camino. Hacia el Océano de Leche procedió el señorío vidente, donde mora Shri-nivasa, coronado por los Vedas. La morada de Rama con Lakshmi se levantó con gozo a recibirle; y junto con el rishi le hizo sentar en un asiento de honor. Sonriendo, el Rey de todo lo que se mueve y permanece habló: "Sabio, has mostrado bondad después de muchos días." Entonces Narada relató todo el cuento del deseo, aunque al principio Shiva le había advertido. Tan extraordinariamente poderosa es la maya de Raghupati que nadie en este mundo escapa a su poder de engañar.
Doha 128
रूख बदन करि बचन मृदु बोले श्रीभगवान।तुम्हरे सुमिरन तें मिटहिं मोह मार मद मान।।128।।
rūkh badana kari bacana mṛdu bole śrī-bhagavāna |tumhare sumirana tē miṭahiṃ moha māra mada māna ||128||
Con semblante severo, el Bienaventurado Señor habló, sin embargo, con palabras suaves: «Con recordarte, se disipa la ilusión; y con ella se desvanecen la vanagloria, el orgullo embriagado y el engreimiento del yo».
Chaupai 129.1-4
सुनु मुनि मोह होइ मन ताकें।ग्यान बिराग हृदय नहिं जाके।।
ब्रह्मचरज ब्रत रत मतिधीरा।तुम्हहि कि करइ मनोभव पीरा।।
नारद कहेउ सहित अभिमाना।कृपा तुम्हारि सकल भगवाना।।
करुनानिधि मन दीख बिचारी।उर अंकुरेउ गरब तरु भारी।।
बेगि सो मै डारिहउँ उखारी।पन हमार सेवक हितकारी।।
मुनि कर हित मम कौतुक होई।अवसि उपाय करबि मै सोई।।
तब नारद हरि पद सिर नाई।चले हृदयँ अहमिति अधिकाई।।
श्रीपति निज माया तब प्रेरी।सुनहु कठिन करनी तेहि केरी।।
sunu muni moha hoi mana tākeṁ |gyāna birāga hṛdaya nahiṁ jākeṁ ||
brahmacaraja brata rata mati-dhīrā |tumhahi ki karai manobhava pīrā ||
nārada kaheu sahita abhimānā |kṛpā tumhāri sakala bhagavānā ||
karuṇānidhi mana dīkha bicārī |ura aṅkureu garaba taru bhārī ||
begi so mai ḍārihauṁ ukhārī |pana hamāra sevaka hitakārī ||
muni kara hita mama kautuka hoī |avasi upāya karabi mai soī ||
taba nārada hari pada sira nāī |cale hṛdayaṁ ahamiti adhikāī ||
śrīpati nija māyā taba prerī |sunahu kaṭhina karanī tehi kerī ||
"Escucha, oh sabio: su mente está poseída por la ilusión, aquel en cuyo corazón no moran el conocimiento y el desapego. Firme en el voto de continencia y de intelecto resuelto, ¿cómo debería la angustia de Cupido asaltarte?" Narada habló, con el orgullo aferrándose a sus palabras: "Tu gracia, oh Señor de todos, está sobre todo." El Océano de compasión percibió el pensamiento dentro de él; en su corazón el pesado árbol de la arrogancia había comenzado a brotar. "Rápidamente lo desarraigaré y lo derribaré, pero mi resolución es siempre promover el bien de mi servidor. Por el bienestar del sabio este es mi acto deportivo; seguramente idearé el remedio mismo." Entonces Narada inclinó su cabeza a los pies de Hari y partió, con el sentido del "yo" hinchándose en su corazón. Entonces el Señor de la Fortuna puso en movimiento su propia Maya, escucha ahora la difícil consecuencia de ello.
Doha 129
बिरचेउ मग महुँ नगर तेहिं सत जोजन बिस्तार।श्रीनिवासपुर तें अधिक रचना बिबिध प्रकार।।129।।
biraceu maga mahũ nagara tehĩ sata jojana bistāra |śrīnivāsapura tẽ adhika racanā bibidha prakāra ||129||
En el camino mandó fundar una ciudad, extendida por cien yojanas enteras. Por su variedad de trazos y sus múltiples disposiciones, superaba incluso a la misma Shrinivaspur.
Frequently Asked Questions
परंपरा अनुसार यहाँ ‘श्रवण-भक्ति’ का फल मोह-क्षय, संशय-निवृत्ति, और अवतार-तत्त्व का बोध है—विशेषतः ‘मान-मद’ का क्षय (दोहा 124(ख) की तुलसी-नीति) और ‘हरि-नाम/हरि-गुण’ में रुचि बढ़ना, जिससे भव-तरण की योग्यता बनती है।
सामान्य मानस-पारायण में ‘राम’ नाम-सम्पुट (जैसे ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’) या ‘सीता-राम’ सम्पुट प्रचलित है; इस खंड में विशेषतः ‘भव भंजन रघुनाथ’ (दोहा 124(ख)) को स्मरण-सम्पुट की तरह जोड़कर मान-त्याग/शरणागति का अभ्यास किया जाता है।
Ask anything about Prakarana 13 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
