Prakarana 8
यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ का द्वार है: राजसुख के शिखर पर खड़े होकर भी राम-धर्म के लिए स्वेच्छा से वनगमन स्वीकारते हैं। साधक के भीतर यही रूपांतरण घटता है—‘मेरा अधिकार’ से ‘ईश्वर-आज्ञा’ की ओर, तथा गृह-आश्रय से नाम-आश्रय की ओर। अयोध्या यहाँ ‘अहं-गृह’ का प्रतीक भी है; राम का निष्क्रमण वैराग्य नहीं, धर्म-निष्ठा और लोक-कल्याण-हित करुणा है।
La disposición de rasa del Ayodhyā Kāṇḍa es una unión de compasión y serenidad, en la que la corriente de la dāsya-bhakti fluye con mayor fuerza. En este pasaje (Dohā 70–79), el impulso amoroso y turbado de Lakṣmaṇa, la firmeza ética de Rāma, la enseñanza-lámpara de vairāgya de Sumitrā y la dura intervención de Kaikeyī, juntos, transforman una “crisis de dharma” en “estabilidad del dharma”. Tulsī no niega aquí el orden del hogar; lo purifica haciéndolo dependiente de Rāma: con frases como “Avadh está allí donde Rāma mora”, Ayodhyā se espiritualiza. En la estructura, tras el fluir narrativo de la chopāī llega el “punto de firmeza” del dohā/sorṭhā, como si fijara la mente inquieta del sādhaka en un principio de conducta. A nivel de este Kāṇḍa, la teología del Mānas muestra que el Rāma saguṇa (príncipe) es el sustentador del dharma nirguṇa: dentro de la maryādā se abre el camino de la liberación.
Verses
Chaupai 70.1-4
समाचार जब लछिमन पाए।ब्याकुल बिलख बदन उठि धाए।।
कंप पुलक तन नयन सनीरा।गहे चरन अति प्रेम अधीरा।।
कहि न सकत कछु चितवत ठाढ़े।मीनु दीन जनु जल तें काढ़े।।
सोचु हृदयँ बिधि का होनिहारा।सबु सुखु सुकृत सिरान हमारा।।
मो कहुँ काह कहब रघुनाथा।रखिहहिं भवन कि लेहहिं साथा।।
राम बिलोकि बंधु कर जोरें।देह गेह सब सन तृनु तोरें।।
बोले बचनु राम नय नागर।सील सनेह सरल सुख सागर।।
तात प्रेम बस जनि कदराहू।समुझि हृदयँ परिनाम उछाहू।।
samācāra jaba lachimana pāe |byākula bilakha badana uṭhi dhāe ||
kaṁpa pulaka tana nayana sanīrā |gahe carana ati prema adhīrā ||
kahi na sakata kachu citavata ṭhāṛhe |mīnu dīna janu jala teṁ kāṛhe ||
socu hṛdayã bidhi kā honihārā |sabu sukhu sukṛta sirāna hamārā ||
mo kahũ kāha kahaba raghunāthā |rakhihahiṁ bhavana ki lehahiṁ sāthā ||
rāma biloki baṁdhu kara joreṁ |deha geha saba sana tṛnu toreṁ ||
bole bacanu rāma naya nāgara |sīla saneha sarala sukha sāgara ||
tāta prema basa jani kadarāhū |samujhi hṛdayã parināma uchāhū ||
Cuando Lakshmana recibió la noticia, se levantó y corrió, angustiado, con el rostro lleno de aflicción. Su cuerpo temblaba y se estremecía, sus ojos estaban llenos de lágrimas, y, dominado por el amor y fuera de sí, abrazó los pies de Rama. No podía pronunciar palabra, sino que se quedó mirando, como un pobre pez sacado del agua. En su corazón había esta preocupación: «Oh Providencia, ¿qué va a suceder? Toda nuestra felicidad y nuestro acúmulo de mérito ha llegado a su fin. ¿Qué me dirá el Señor de los Raghus? ¿Me mantendrá en casa o me llevará consigo?» Rama vio a su hermano de pie con las manos juntas, habiendo despreciado el cuerpo, el hogar y todo, como quien rompe una brizna de hierba. Entonces Rama, que es diestro en la buena conducta, un océano de mansedumbre, afecto, sencillez y dicha, pronunció estas palabras. «Hermano, no desmayes por el amor; reflexiona en tu corazón sobre el resultado, y alégrate.»
Doha 70
मातु पिता गुरु स्वामि सिख सिर धरि करहि सुभायँ।लहेउ लाभु तिन्ह जनम कर नतरु जनमु जग जायँ।।70।।
mātu pitā guru svāmi sikha sira dhari karahi subhāyã |laheu lābhu tinha janama kara nataru janamu jaga jāyã ||70||
Llevad sobre vuestra cabeza el consejo de madre, padre, guru y amo, y seguidlo de buena gana. Ellos han obtenido la verdadera ganancia de esta vida; de lo contrario, esta vida en el mundo es en vano.
Chaupai 71.1-4
अस जियँ जानि सुनहु सिख भाई।करहु मातु पितु पद सेवकाई।।
भवन भरतु रिपुसूदन नाहीं।राउ बृद्ध मम दुखु मन माहीं।।
मैं बन जाउँ तुम्हहि लेइ साथा।होइ सबहि बिधि अवध अनाथा।।
गुरु पितु मातु प्रजा परिवारू।सब कहुँ परइ दुसह दुख भारू।।
रहहु करहु सब कर परितोषू।नतरु तात होइहि बड़ दोषू।।
जासु राज प्रिय प्रजा दुखारी।सो नृपु अवसि नरक अधिकारी।।
रहहु तात असि नीति बिचारी।सुनत लखनु भए ब्याकुल भारी।।
सिअरें बचन सूखि गए कैंसें।परसत तुहिन तामरसु जैसें।।
asa jiyã jāni sunahu sikha bhāī |karahu mātu pitu pada sevakāī ||
bhavana bharatu ripusūdana nāhīṁ |rāu bṛddha mama dukhu mana māhīṁ ||
maiṁ bana jāũ tumhahi lei sāthā |hoi sabahi bidhi avadha anāthā ||
guru pitu mātu prajā parivārū |saba kahũ parai dusaha dukha bhārū ||
rahahu karahu saba kara paritoṣū |nataru tāta hoihi baṛa doṣū ||
jāsu rāja priya prajā dukhārī |so nṛpu avasi naraka adhikārī ||
rahahu tāta asi nīti bicārī |sunata lakhanu bhae byākula bhārī ||
siareṁ bacana sūkhi gae kaiṁseṁ |parasata tuhina tāmarasu jaiseṁ ||
Sabiendo esto en tu corazón, hermano, escucha mi consejo: sirve los pies de tu madre y tu padre. Bharata y Shatrughna no están en casa, y el rey es anciano, con dolor por mí en su corazón. Si yo voy al bosque y te llevo conmigo, Ayodhya quedará sin protector en todos los sentidos. El preceptor, el padre, las madres, los súbditos y toda la familia: sobre todos ellos caerá una carga de dolor insoportable. Quédate y consuela a todos; de lo contrario, querido hermano, habrá una gran falta. El rey en cuyo reinado los amados súbditos sufren está sin duda destinado al infierno. Quédate, querido hermano, habiendo considerado este principio de conducta. Al oír esto, Lakshmana quedó profundamente afligido. Ante aquellas frías palabras se marchitó, como se marchita un loto al ser tocado por la escarcha.
Doha 71
उतरु न आवत प्रेम बस गहे चरन अकुलाइ।नाथ दासु मैं स्वामि तुम्ह तजहु त काह बसाइ।।71।।
utaru na āvata prema basa gahe carana akulāi |nātha dāsu maiṁ svāmi tumha tajahu ta kāha basāi ||71||
No le venía respuesta, vencido por el amor; aferrado a los pies, angustiado, dijo: «Señor, yo soy tu siervo y tú eres mi amo. Si me abandonas, ¿dónde puedo refugiarme?»
Chaupai 72.1-4
दीन्हि मोहि सिख नीकि गोसाईं।लागि अगम अपनी कदराईं।।
नरबर धीर धरम धुर धारी।निगम नीति कहुँ ते अधिकारी।।
मैं सिसु प्रभु सनेहँ प्रतिपाला।मंदरु मेरु कि लेहिं मराला।।
गुर पितु मातु न जानउँ काहू।कहउँ सुभाउ नाथ पतिआहू।।
जहँ लगि जगत सनेह सगाई।प्रीति प्रतीति निगम निजु गाई।।
मोरें सबइ एक तुम्ह स्वामी।दीनबंधु उर अंतरजामी।।
धरम नीति उपदेसिअ ताही।कीरति भूति सुगति प्रिय जाही।।
मन क्रम बचन चरन रत होई।कृपासिंधु परिहरिअ कि सोई।।
dīnhi mohi sikha nīki gosāīṁ |lāgi agama apanī kadarāīṁ ||
narabara dhīra dharama dhura dhārī |nigama nīti kahũ te adhikārī ||
maiṁ sisu prabhu sanehã pratipālā |maṁdaru meru ki lehiṁ marālā ||
gura pitu mātu na jānaũ kāhū |kahaũ subhāu nātha patiāhū ||
jahã lagi jagata saneha sagāī |prīti pratīti nigama niju gāī ||
moreṁ sabai eka tumha svāmī |dīnabaṁdhu ura aṁtarajāmī ||
dharama nīti upadesia tāhī |kīrati bhūti sugati priya jāhī ||
mana krama bacana carana rata hoī |kṛpāsiṁdhu pariharia ki soī ||
Señor, me has dado un excelente consejo, pero a mí, en mi propia pusilanimidad, me parece inalcanzable. Solo los mejores de los hombres, constantes y que soportan el peso de la rectitud, son aptos para los Vedas y las reglas de conducta. Soy un niño, criado por el amor de mi señor. ¿Pueden los cisnes alzar alguna vez el monte Mandara o el monte Meru? No conozco a ningún guru, ni padre ni madre. Señor, te declaro mi verdadera naturaleza; créeme. Todo el amor y el parentesco que existen en el mundo, todo el afecto y la confianza que los Vedas han cantado a su manera, son para mí todos uno, y ese eres tú, mi amo, amigo de los pobres y conocedor de los secretos del corazón. Enseña la religión y las reglas de conducta a quien aprecia la fama, la riqueza y un buen destino en el más allá. Pero quien está devoto a tus pies con mente, obra y palabra, océano de misericordia, ¿debe ser abandonado?
Doha 72
करुनासिंधु सुबंध के सुनि मृदु बचन बिनीत।समुझाए उर लाइ प्रभु जानि सनेहँ सभीत।।72।।
karunāsiṁdhu subaṁdha ke suni mṛdu bacana binīta |samujhāe ura lāi prabhu jāni sanehã sabhīta ||72||
Escuchando las suaves y humildes palabras de su buen hermano, el Señor, océano de compasión, sabiéndole temeroso por amor, lo acercó a su corazón y lo consoló.
Chaupai 73.1-4
मागहु बिदा मातु सन जाई।आवहु बेगि चलहु बन भाई।।
मुदित भए सुनि रघुबर बानी।भयउ लाभ बड़ गइ बड़ि हानी।।
हरषित ह्दयँ मातु पहिं आए।मनहुँ अंध फिरि लोचन पाए।।
जाइ जननि पग नायउ माथा।मनु रघुनंदन जानकि साथा।।
पूँछे मातु मलिन मन देखी।लखन कही सब कथा बिसेषी।।
गई सहमि सुनि बचन कठोरा।मृगी देखि दव जनु चहु ओरा।।
लखन लखेउ भा अनरथ आजू।एहिं सनेह बस करब अकाजू।।
मागत बिदा सभय सकुचाहीं।जाइ संग बिधि कहिहि कि नाही।।
māgahu bidā mātu sana jāī |āvahu begi calahu bana bhāī ||
mudita bhae suni raghubara bānī |bhayau lābha baṛa gai baṛi hānī ||
haraṣita hdayã mātu pahiṁ āe |manahũ aṁdha phiri locana pāe ||
jāi janani paga nāyau māthā |manu raghunaṁdana jānaki sāthā ||
pū̃che mātu malina mana dekhī |lakhana kahī saba kathā biseṣī ||
gaī sahami suni bacana kaṭhorā |mṛgī dekhi dava janu cahu orā ||
lakhana lakheu bhā anaratha ājū |ehiṁ saneha basa karaba akājū ||
māgata bidā sabhaya sakucāhīṁ |jāi saṁga bidhi kahihi ki nāhī ||
"Ve y pide permiso a tu madre, hermano, y vuelve rápido, y vayamos al bosque." Se alegró al oír las palabras de Rama, el mejor de los Raghus; había obtenido una gran ganancia y se había ido una gran pérdida. Con el corazón gozoso llegó junto a su madre, como un ciego que ha recuperado los ojos. Fue y postró su cabeza a los pies de su madre, pero su mente estaba con Rama, el deleite de los Raghus, y con Janaki. Al ver su mente abatida, su madre le preguntó, y Lakshmana le contó toda la historia con detalle. Se encogió de miedo al oír aquellas palabras duras, como una cierva que ve fuego por todas partes. Lakshmana lo vio y pensó: "Hoy ha sobrevenido una calamidad; por su amor me hará daño impidiéndome ir." Temeroso y vacilante, le costaba pedir permiso, pensando: "¿El destino me permitirá ir con Rama, o no?"
Doha 73
समुझि सुमित्राँ राम सिय रूप सुसीलु सुभाउ।नृप सनेहु लखि धुनेउ सिरु पापिनि दीन्ह कुदाउ।।73।।
samujhi sumitrā̃ rāma siya rūpa susīlu subhāu |nṛpa sanehu lakhi dhuneu siru pāpini dīnha kudāu ||73||
Sumitra reflexionó sobre la belleza, la noble virtud y la dulce naturaleza de Rama y Sita, y al ver el amor del rey por ellos, se golpeó la cabeza y dijo: "La malvada mujer ha jugado una cruel trampa."
Chaupai 74.1-4
धीरजु धरेउ कुअवसर जानी।सहज सुह्द बोली मृदु बानी।।
तात तुम्हारि मातु बैदेही।पिता रामु सब भाँति सनेही।।
अवध तहाँ जहँ राम निवासू।तहँइँ दिवसु जहँ भानु प्रकासू।।
जौ पै सीय रामु बन जाहीं।अवध तुम्हार काजु कछु नाहिं।।
गुर पितु मातु बंधु सुर साई।सेइअहिं सकल प्रान की नाईं।।
रामु प्रानप्रिय जीवन जी के।स्वारथ रहित सखा सबही कै।।
पूजनीय प्रिय परम जहाँ तें।सब मानिअहिं राम के नातें।।
अस जियँ जानि संग बन जाहू।लेहु तात जग जीवन लाहू।।
dhīraju dhareu kuavasara jānī |sahaja suhda bolī mṛdu bānī ||
tāta tumhāri mātu baidehī |pitā rāmu saba bhā̃ti sanehī ||
avadha tahā̃ jahã rāma nivāsū |tahãĩ divasu jahã bhānu prakāsū ||
jau pai sīya rāmu bana jāhīṁ |avadha tumhāra kāju kachu nāhiṁ ||
gura pitu mātu baṁdhu sura sāī |seiahiṁ sakala prāna kī nāīṁ ||
rāmu prānapriya jīvana jī ke |svāratha rahita sakhā sabahī kai ||
pūjanīya priya parama jahā̃ teṁ |saba māniahiṁ rāma ke nāteṁ ||
asa jiyã jāni saṁga bana jāhū |lehu tāta jaga jīvana lāhū ||
Sabiendo que el momento era desfavorable, Sumitra cobró valor y, como una amiga natural de todos, habló con voz suave. «Hijo, tu madre es Sita, la hija de Videha, y tu padre es Rama, que te ama de todas las maneras. Ayodhya está dondequiera que Rama mora; el día está dondequiera que el sol brilla. Si Sita y Rama van al bosque, no tienes ningún asunto en Ayodhya. El maestro, el padre, la madre, los parientes, los dioses y el propio señor, a todos se les debe servir como a la propia vida. Pero Rama es más querido que la vida, la vida misma de la vida, y un amigo desinteresado de todos. Quienesquiera que sean dignos de adoración y los más amados en este mundo, todos deben ser honrados por su relación con Rama. Sabiendo esto en tu corazón, ve con ellos al bosque, y obtén, hijo mío, la verdadera recompensa de vivir en el mundo.»
Doha 74
भूरि भाग भाजनु भयहु मोहि समेत बलि जाउँ।जौम तुम्हरें मन छाड़ि छलु कीन्ह राम पद ठाउँ।।74।।
bhūri bhāga bhājanu bhayahu mohi sameta bali jāũ |jauma tumhareṁ mana chāṛi chalu kīnha rāma pada ṭhāũ ||74||
Te has convertido en un receptáculo de gran buena fortuna, y yo también junto contigo; me ofrezco en sacrificio, si en tu corazón has abandonado todo engaño y has hecho tu morada a los pies de Rama.
Chaupai 75.1-4
पुत्रवती जुबती जग सोई।रघुपति भगतु जासु सुतु होई।।
नतरु बाँझ भलि बादि बिआनी।राम बिमुख सुत तें हित जानी।।
तुम्हरेहिं भाग रामु बन जाहीं।दूसर हेतु तात कछु नाहीं।।
सकल सुकृत कर बड़ फलु एहू।राम सीय पद सहज सनेहू।।
राग रोषु इरिषा मदु मोहू।जनि सपनेहुँ इन्ह के बस होहू।।
सकल प्रकार बिकार बिहाई।मन क्रम बचन करेहु सेवकाई।।
तुम्ह कहुँ बन सब भाँति सुपासू।सँग पितु मातु रामु सिय जासू।।
जेहिं न रामु बन लहहिं कलेसू।सुत सोइ करेहु इहइ उपदेसू।।
putravatī jubatī jaga soī |raghupati bhagatu jāsu sutu hoī ||
nataru bā̃jha bhali bādi biānī |rāma bimukha suta teṁ hita jānī ||
tumharehiṁ bhāga rāmu bana jāhīṁ |dūsara hetu tāta kachu nāhīṁ ||
sakala sukṛta kara baṛa phalu ehū |rāma sīya pada sahaja sanehū ||
rāga roṣu iriṣā madu mohū |jani sapanehũ inha ke basa hohū ||
sakala prakāra bikāra bihāī |mana krama bacana karehu sevakāī ||
tumha kahũ bana saba bhā̃ti supāsū |sãga pitu mātu rāmu siya jāsū ||
jehiṁ na rāmu bana lahahiṁ kalesū |suta soi karehu ihai upadesū ||
Ella sola en el mundo es una mujer bendecida con un hijo, cuyo hijo es devoto del Señor de los Raghus. De lo contrario, mejor es ser estéril, pues ha dado a luz en vano; sabe que un hijo que se aparta de Rama no es beneficio alguno. Es solo por tu buena fortuna que Rama va al bosque; no hay otra razón, hijo mío. Este es el gran fruto de todas las buenas acciones: un amor natural y espontáneo por los pies de Rama y Sita. Pasión, ira, envidia, orgullo y engaño: nunca caigas bajo el dominio de estos, ni siquiera en sueños. Abandonando toda clase de faltas, sírvelos con mente, obra y palabra. Para ti el bosque es cómodo en todo sentido, pues contigo van Rama y Sita, como padre y madre. Hijo mío, haz aquello por lo cual Rama no sufra ninguna penuria en el bosque; esta es mi enseñanza.
Chhand 75
उपदेसु यहु जेहिं तात तुम्हरे राम सिय सुख पावहीं।पितु मातु प्रिय परिवार पुर सुख सुरति बन बिसरावहीं।।
तुलसी प्रभुहि सिख देइ आयसु दीन्ह पुनि आसिष दई।रति होउ अबिरल अमल सिय रघुबीर पद नित नित नई।।
upadesu yahu jehiṁ tāta tumhare rāma siya sukha pāvahīṁ |pitu mātu priya parivāra pura sukha surati bana bisarāvahīṁ ||
tulasī prabhuhi sikha dei āyasu dīnha puni āsiṣa daī |rati hou abirala amala siya raghubīra pada nita nita naī ||
Este es mi consejo, hijo mío: obra de tal manera que Rama y Sita encuentren felicidad, y que en el bosque olviden las comodidades de su padre y madre, su querida familia y la ciudad. Dice Tulsidas: habiendo así instruido a su señor, Sumitra le dio permiso para irse, y entonces lo bendijo: «Que tu amor por los pies de Sita y del Héroe de los Raghus sea inquebrantable y sin mancha, siempre nuevo y nuevo.»
Soratha 75
मातु चरन सिरु नाइ चले तुरत संकित हृदयँ।बागुर बिषम तोराइ मनहुँ भाग मृगु भाग बस।।75।।
mātu carana siru nāi cale turata saṁkita hṛdayã |bāgura biṣama torāi manahũ bhāga mṛgu bhāga basa ||75||
Inclinando la cabeza ante los pies de su madre, partió de inmediato con el corazón temeroso, como un ciervo que, por la buena fortuna, ha roto una red peligrosa y huye.
Chaupai 76.1-4
गए लखनु जहँ जानकिनाथू।भे मन मुदित पाइ प्रिय साथू।।
बंदि राम सिय चरन सुहाए।चले संग नृपमंदिर आए।।
कहहिं परसपर पुर नर नारी।भलि बनाइ बिधि बात बिगारी।।
तन कृस दुखु बदन मलीने।बिकल मनहुँ माखी मधु छीने।।
कर मीजहिं सिरु धुनि पछिताहीं।जनु बिन पंख बिहग अकुलाहीं।।
भइ बड़ि भीर भूप दरबारा।बरनि न जाइ बिषादु अपारा।।
सचिवँ उठाइ राउ बैठारे।कहि प्रिय बचन रामु पगु धारे।।
सिय समेत दोउ तनय निहारी।ब्याकुल भयउ भूमिपति भारी।।
gae lakhanu jahã jānakināthū |bhe mana mudita pāi priya sāthū ||
baṁdi rāma siya carana suhāe |cale saṁga nṛpamaṁdira āe ||
kahahiṁ parasapara pura nara nārī |bhali banāi bidhi bāta bigārī ||
tana kṛsa dukhu badana malīne |bikala manahũ mākhī madhu chīne ||
kara mījahiṁ siru dhuni pachitāhīṁ |janu bina paṁkha bihaga akulāhīṁ ||
bhai baṛi bhīra bhūpa darabārā |barani na jāi biṣādu apārā ||
sacivã uṭhāi rāu baiṭhāre |kahi priya bacana rāmu pagu dhāre ||
siya sameta dou tanaya nihārī |byākula bhayau bhūmipati bhārī ||
Lakshmana fue adonde estaba el señor de Janaki, y su corazón se alegró al obtener la compañía de su amado. Haciendo reverencia a los hermosos pies de Rama y Sita, caminó con ellos y llegó al palacio del rey. Los hombres y las mujeres de la ciudad se decían unos a otros: «¡Qué bien la Providencia dispuso un plan, y luego echó a perder el asunto!» Sus cuerpos estaban demacrados, su corazón afligido, sus rostros abatidos; estaban consternados, como abejas a quienes les han arrebatado la miel. Se retorcían las manos, se golpeaban la cabeza y se lamentaban, como pájaros sin alas que agitan en la aflicción. Se reunió una gran multitud en la corte del rey, y el dolor sin límites que allí había no podía describirse. El ministro levantó al rey y lo sentó, y Rama, pronunciando palabras amorosas, colocó sus pies ante él. Al ver a sus dos hijos junto con Sita, el rey quedó presa de una gran agitación.
Doha 76
सीय सहित सुत सुभग दोउ देखि देखि अकुलाइ।बारहिं बार सनेह बस राउ लेइ उर लाइ।।76।।
sīya sahita suta subhaga dou dekhi dekhi akulāi |bārahiṁ bāra saneha basa rāu lei ura lāi ||76||
Al ver a Sita y a sus dos nobles hijos, y al verlos una y otra vez, fue presa de la angustia; una y otra vez, bajo el poder del amor, el rey los estrechaba contra su corazón.
Chaupai 77.1-4
सकइ न बोलि बिकल नरनाहू।सोक जनित उर दारुन दाहू।।
नाइ सीसु पद अति अनुरागा।उठि रघुबीर बिदा तब मागा।।
पितु असीस आयसु मोहि दीजै।हरष समय बिसमउ कत कीजै।।
तात किएँ प्रिय प्रेम प्रमादू।जसु जग जाइ होइ अपबादू।।
सुनि सनेह बस उठि नरनाहाँ।बैठारे रघुपति गहि बाहाँ।।
सुनहु तात तुम्ह कहुँ मुनि कहहीं।रामु चराचर नायक अहहीं।।
सुभ अरु असुभ करम अनुहारी।ईस देइ फलु ह्दयँ बिचारी।।
करइ जो करम पाव फल सोई।निगम नीति असि कह सबु कोई।।
sakai na boli bikala naranāhū |soka janita ura dāruna dāhū ||
nāi sīsu pada ati anurāgā |uṭhi raghubīra bidā taba māgā ||
pitu asīsa āyasu mohi dījai |haraṣa samaya bisamau kata kījai ||
tāta kiẽ priya prema pramādū |jasu jaga jāi hoi apabādū ||
suni saneha basa uṭhi naranāhā̃ |baiṭhāre raghupati gahi bāhā̃ ||
sunahu tāta tumha kahũ muni kahahīṁ |rāmu carācara nāyaka ahahīṁ ||
subha aru asubha karama anuhārī |īsa dei phalu hdayã bicārī ||
karai jo karama pāva phala soī |nigama nīti asi kaha sabu koī ||
El rey no podía hablar, abrumado por la angustia; una quemadura terrible, nacida del dolor, llenaba su corazón. Inclinando su cabeza ante los pies de su padre con profundo amor, Rama, el mejor de los Raghus, se levantó entonces y pidió permiso para partir. "Padre, dame tu bendición y tu mandato. ¿Por qué ceder al desánimo en un momento de alegría? Padre, si uno es negligente por el afecto entrañable hacia un ser querido, la fama en el mundo se pierde y la deshonra le sigue." Al oír esto, el rey se levantó impulsado por su amor, tomó a Rama, el Señor de los Raghus, por el brazo y lo hizo sentar. "Escucha, hijo mío: los sabios dicen que Rama es el señor de todas las cosas, móviles e inmóviles. Dios, ponderándolo en su corazón, da a cada uno el fruto que corresponde a sus acciones buenas y malas. Quien realiza una acción recibe su fruto: tal es la regla de los Vedas, y así lo dice todo el mundo."
Doha 77
औरु करै अपराधु कोउ और पाव फल भोगु।अति बिचित्र भगवंत गति को जग जानै जोगु।।77।।
auru karai aparādhu kou aura pāva phala bhogu |ati bicitra bhagavaṁta gati ko jaga jānai jogu ||77||
Uno comete una falta, y otro recibe el fruto y lo soporta. Los caminos del Señor son sumamente extraños; ¿quién puede conocer lo que es conveniente en este mundo?
Chaupai 78.1-4
रायँ राम राखन हित लागी।बहुत उपाय किए छलु त्यागी।।
लखी राम रुख रहत न जाने।धरम धुरंधर धीर सयाने।।
तब नृप सीय लाइ उर लीन्ही।अति हित बहुत भाँति सिख दीन्ही।।
कहि बन के दुख दुसह सुनाए।सासु ससुर पितु सुख समुझाए।।
सिय मनु राम चरन अनुरागा।घरु न सुगमु बनु बिषमु न लागा।।
औरउ सबहिं सीय समुझाई।कहि कहि बिपिन बिपति अधिकाई।।
सचिव नारि गुर नारि सयानी।सहित सनेह कहहिं मृदु बानी।।
तुम्ह कहुँ तौ न दीन्ह बनबासू।करहु जो कहहिं ससुर गुर सासू।।
rāyã rāma rākhana hita lāgī |bahuta upāya kie chalu tyāgī ||
lakhī rāma rukha rahata na jāne |dharama dhuraṁdhara dhīra sayāne ||
taba nṛpa sīya lāi ura līnhī |ati hita bahuta bhā̃ti sikha dīnhī ||
kahi bana ke dukha dusaha sunāe |sāsu sasura pitu sukha samujhāe ||
siya manu rāma carana anurāgā |gharu na sugamu banu biṣamu na lāgā ||
aurau sabahiṁ sīya samujhāī |kahi kahi bipina bipati adhikāī ||
saciva nāri gura nāri sayānī |sahita saneha kahahiṁ mṛdu bānī ||
tumha kahũ tau na dīnha banabāsū |karahu jo kahahiṁ sasura gura sāsū ||
El rey, para impedir que Rama se fuera, intentó muchos recursos, abandonando todo engaño. Pero vio la determinación de Rama y supo que no se quedaría, pues Rama era el principal sostén del dharma, firme y prudente. Entonces el rey acercó a Sita a su corazón, y con gran afecto le dio muchos consejos de diversas maneras. Le habló de los sufrimientos insoportables del bosque, y le explicó las comodidades de vivir con su suegra, su suegro y su padre. Pero el corazón de Sita estaba entregado a los pies de Rama; la casa no le parecía fácil, ni el bosque difícil. También los demás aconsejaron a Sita, describiendo una y otra vez las muchas calamidades del bosque. La esposa del ministro y la esposa del guru, ambas prudentes, le hablaron con palabras suaves, llenas de afecto. "A ti, al fin y al cabo, no se te ha ordenado el exilio en el bosque. Haz lo que te digan tu suegro, el guru y tu suegra."
Doha 78
सिख सीतलि हित मधुर मृदु सुनि सीतहि न सोहानि।सरद चंद चंदनि लगत जनु चकई अकुलानि।।78।।
sikha sītali hita madhura mṛdu suni sītahi na sohāni |sarada caṁda caṁdani lagata janu cakaī akulāni ||78||
Ese consejo, aunque refrescante, benéfico, dulce y suave, al oírlo no complació a Sita; ella quedó afligida como la chakvi, el ganso rojizo, cuando los rayos de la luna de otoño la tocan.
Chaupai 79.1-4
सीय सकुच बस उतरु न देई।सो सुनि तमकि उठी कैकेई।।
मुनि पट भूषन भाजन आनी।आगें धरि बोली मृदु बानी।।
नृपहि प्रान प्रिय तुम्ह रघुबीरा।सील सनेह न छाड़िहि भीरा।।
सुकृत सुजसु परलोकु नसाऊ।तुम्हहि जान बन कहिहि न काऊ।।
अस बिचारि सोइ करहु जो भावा।राम जननि सिख सुनि सुखु पावा।।
भूपहि बचन बानसम लागे।करहिं न प्रान पयान अभागे।।
लोग बिकल मुरुछित नरनाहू।काह करिअ कछु सूझ न काहू।।
रामु तुरत मुनि बेषु बनाई।चले जनक जननिहि सिरु नाई।।
sīya sakuca basa utaru na deī |so suni tamaki uṭhī kaikeī ||
muni paṭa bhūṣana bhājana ānī |āgeṁ dhari bolī mṛdu bānī ||
nṛpahi prāna priya tumha raghubīrā |sīla saneha na chāṛihi bhīrā ||
sukṛta sujasu paraloku nasāū |tumhahi jāna bana kahihi na kāū ||
asa bicāri soi karahu jo bhāvā |rāma janani sikha suni sukhu pāvā ||
bhūpahi bacana bānasama lāge |karahiṁ na prāna payāna abhāge ||
loga bikala muruchita naranāhū |kāha karia kachu sūjha na kāhū ||
rāmu turata muni beṣu banāī |cale janaka jananihi siru nāī ||
Sita, conteniéndose por pudor, no respondió; pero Kaikeyi, al oír esto, se levantó airada. Ella trajo las vestiduras, ornamentos y vasijas del ermitaño, los colocó ante Rama y habló con voz suave. "Raghubira, sois tan querido para el rey como su propia vida, pero en su mansedumbre y amor no será capaz de decirlo." "Aunque pierda su mérito, su buena fama y su esperanza en el otro mundo, jamás os dirá que vayáis al bosque." "Considerando esto, haced lo que os plazca." Rama se alegró al oír el consejo de su madre. Sus palabras hirieron al rey como flechas. "¿Por qué no se marchan mis alientos de vida desdichada?" La gente estaba consternada y el rey yacía desmayado. ¿Qué hacer? Nadie podía pensar en nada. Rama al instante se vistió con el hábito del ermitaño, inclinó su cabeza ante su padre y su madre, y partió.
Doha 79
सजि बन साजु समाजु सबु बनिता बंधु समेत।बंदि बिप्र गुर चरन प्रभु चले करि सबहि अचेत।।79।।
saji bana sāju samāju sabu banitā baṁdhu sameta |baṁdi bipra gura carana prabhu cale kari sabahi aceta ||79||
Habiendo preparado todo su equipaje y compañía para el bosque, junto con su esposa y su hermano, el Señor se postró a los pies de los brahmanes y del guru, y partió, dejando a todos atónitos y sin sentido.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में दोहा 70–79 का पाठ ‘सेवा-धर्म’ और ‘मर्यादा-पालन’ की बुद्धि देता है: माता-पिता-गुरु-स्वामी के चरण-आज्ञा को सिर धरने की वृत्ति (दोहा 70) दृढ़ होती है, तथा लक्ष्मण-सुमित्रा प्रसंग से दास्य-भाव और विकार-त्याग का संस्कार पुष्ट होता है—जिसे गृहस्थ-धर्म में रहते हुए भी राम-आश्रय की सिद्धि माना जाता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में इस खंड के साथ ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-सम्पुट) या ‘राम राम’ का जप-सम्पुट रखा जाता है; विशेषतः लक्ष्मण के दास्य-वाक्य (‘नाथ दासु मैं’) के बाद नाम-स्मरण को साधक-सम्पुट माना जाता है।
Ask anything about Prakarana 8 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
