Prakarana 13
त्याग और आज्ञापालन का सोपान: राजधर्म के शिखर से वनगमन का अवरोह, जहाँ ‘लोक-मान्यता’ (जन-प्रेम) और ‘आत्म-निवेदन’ (ईश्वर-इच्छा) एक हो जाते हैं। यह चरण साधक को सिखाता है कि प्रियतम-धर्म (राम) का अनुसरण बाह्य सुख-सुविधा से ऊपर है; करुणा, शील और मर्यादा ही मुक्ति-पथ की पहली वास्तविक सीढ़ी है।
El rasa principal del Kāṇḍa de Ayodhyā es la karuṇā (compasión), pero no queda centrado en el duelo: se transmuta en maryādā-dharma, el dharma de la rectitud y el límite sagrado. En el presente tramo (dohā 120–129) el ir al bosque se vuelve una visión del mundo: hombres y mujeres de ciudad y aldea consideran a Rāma–Sītā–Lakṣmaṇa como “belleza manifiesta” y “mérito manifiesto”. Este amor del pueblo señala la “democracia devocional” de Tulsī: el Avatāra de Dios no es sólo señor del palacio, también lo es del camino. Luego, en el episodio del āśrama de Vālmīki, la karuṇā gira hacia el śānta-rasa: la pureza del tapovana, la hospitalidad al huésped y la instrucción esencial del muni dan al sādhaka el sentido de “bosque = interiorización”. Aquí el Rāma nirguṇa e inaccesible se hace patente mediante el carit saguṇa; la meta de la sādhanā no es el viaje exterior, sino la morada de Rāma en el “āśrama del corazón”: ése es el principio de dharma de este peldaño.
In this prakarana
People
Verses
Chaupai 120.1-4
जौं ए कंद मूल फल खाहीं।बादि सुधादि असन जग माहीं।।
एक कहहिं ए सहज सुहाए।आपु प्रगट भए बिधि न बनाए।।
जहँ लगि बेद कही बिधि करनी।श्रवन नयन मन गोचर बरनी।।
देखहु खोजि भुअन दस चारी।कहँ अस पुरुष कहाँ असि नारी।।
इन्हहि देखि बिधि मनु अनुरागा।पटतर जोग बनावै लागा।।
कीन्ह बहुत श्रम ऐक न आए।तेहिं इरिषा बन आनि दुराए।।
एक कहहिं हम बहुत न जानहिं।आपुहि परम धन्य करि मानहिं।।
ते पुनि पुन्यपुंज हम लेखे।जे देखहिं देखिहहिं जिन्ह देखे।।
jauṁ e kaṁda mūla phala khāhīṁ |bādi sudhādi asana jaga māhīṁ ||
eka kahahiṁ e sahaja suhāe |āpu pragaṭa bhae bidhi na banāe ||
jahã lagi beda kahī bidhi karanī |śravana nayana mana gocara baranī ||
dekhahu khoji bhuana dasa cārī |kahã asa puruṣa kahā̃ asi nārī ||
inhahi dekhi bidhi manu anurāgā |paṭatara joga banāvai lāgā ||
kīnha bahuta śrama aika na āe |tehiṁ iriṣā bana āni durāe ||
eka kahahiṁ hama bahuta na jānahiṁ |āpuhi parama dhanya kari mānahiṁ ||
te puni punyapuṁja hama lekhe |je dekhahiṁ dekhihahiṁ jinha dekhe ||
Si estos dos han de vivir de bulbos, raíces y frutos, entonces todo el néctar y los otros manjares del mundo han sido creados en vano. Algunos dicen: «Estos dos son hermosos por naturaleza; aparecieron por sí mismos y no fueron creados por Brahma». Todas las obras del Creador que los Vedas han descrito, cuanto ha sido descrito como alcance del oído, la vista o la mente, buscad y recorred los catorce mundos: ¿dónde hay un hombre así, y dónde una mujer así? Al verlos, el corazón de Brahma se llenó de anhelo, y se puso a crear una pareja que los igualara. Se esforzó mucho, pero ninguno resultó igual a ellos; así, por envidia, los llevó y los escondió en el bosque. Otros dicen: «Nosotros no sabemos mucho, pero nos consideramos sumamente bendecidos». Y en nuestra cuenta, también ellos son cúmulos de mérito: quienes los ven, quienes los verán y quienes los han visto.
Doha 120
एहि बिधि कहि कहि बचन प्रिय लेहिं नयन भरि नीर।किमि चलिहहि मारग अगम सुठि सुकुमार सरीर।।120।।
ehi bidhi kahi kahi bacana priya lehiṁ nayana bhari nīra |kimi calihahi māraga agama suṭhi sukumāra sarīra ||120||
Así hablando y pronunciando palabras que ellos aceptan con amor, sus ojos llenos de lágrimas. ¿Cómo viajarán por el sendero intransitable con cuerpos tan delicados?
Chaupai 121.1-4
नारि सनेह बिकल बस होहीं।चकई साँझ समय जनु सोहीं।।
मृदु पद कमल कठिन मगु जानी।गहबरि हृदयँ कहहिं बर बानी।।
परसत मृदुल चरन अरुनारे।सकुचति महि जिमि हृदय हमारे।।
जौं जगदीस इन्हहि बनु दीन्हा।कस न सुमनमय मारगु कीन्हा।।
जौं मागा पाइअ बिधि पाहीं।ए रखिअहिं सखि आँखिन्ह माहीं।।
जे नर नारि न अवसर आए।तिन्ह सिय रामु न देखन पाए।।
सुनि सुरुप बूझहिं अकुलाई।अब लगि गए कहाँ लगि भाई।।
समरथ धाइ बिलोकहिं जाई।प्रमुदित फिरहिं जनमफलु पाई।।
nāri saneha bikala basa hohīṁ |cakaī sā̃jha samaya janu sohīṁ ||
mṛdu pada kamala kaṭhina magu jānī |gahabari hṛdayã kahahiṁ bara bānī ||
parasata mṛdula carana arunāre |sakucati mahi jimi hṛdaya hamāre ||
jauṁ jagadīsa inhahi banu dīnhā |kasa na sumanamaya māragu kīnhā ||
jauṁ māgā pāia bidhi pāhīṁ |e rakhiahiṁ sakhi ā̃khinha māhīṁ ||
je nara nāri na avasara āe |tinha siya rāmu na dekhana pāe ||
suni surupa būjhahiṁ akulāī |aba lagi gae kahā̃ lagi bhāī ||
samaratha dhāi bilokahiṁ jāī |pramudita phirahiṁ janamaphalu pāī ||
Las mujeres, vencidas por el amor, quedaron desconsoladas, como el pájaro chakwi a la hora del crepúsculo. Sabiendo que sus pies de loto eran tiernos y el camino era duro, con el corazón oprimido pronunciaron estas hermosas palabras. «Cuando aquellos pies suaves y rosados tocan el suelo, la tierra se encoge, igual que nuestros corazones. Si el Señor del mundo les ha dado el bosque, ¿por qué no ha hecho su camino todo de flores? Si lo que pedimos pudiera obtenerse de Brahma, entonces, amiga, guardémoslos en nuestros ojos.» Aquellos hombres y mujeres que no habían llegado a tiempo no pudieron ver a Sita y a Rama. Al oír de sus hermosas formas, preguntaban con ansiedad: «Hermano, ¿hasta dónde habrán llegado ahora?» Los que pudieron corrieron, los vieron y regresaron llenos de gozo, habiendo obtenido el fruto de sus vidas.
Doha 121
अबला बालक बृद्ध जन कर मीजहिं पछिताहिं।होहिं प्रेमबस लोग इमि रामु जहाँ जहँ जाहिं।।121।।
abalā bālaka bṛddha jana kara mījahiṁ pachitāhiṁ |hohiṁ premabasa loga imi rāmu jahā̃ jahã jāhiṁ ||121||
Las mujeres indefensas, los niños y los ancianos se golpean el pecho y se arrepienten. Así, dominados por el amor, la gente sigue a Rama dondequiera que va.
Chaupai 122.1-4
गाँव गाँव अस होइ अनंदू।देखि भानुकुल कैरव चंदू।।
जे कछु समाचार सुनि पावहिं।ते नृप रानिहि दोसु लगावहिं।।
कहहिं एक अति भल नरनाहू।दीन्ह हमहि जोइ लोचन लाहू।।
कहहिं परस्पर लोग लोगाईं।बातें सरल सनेह सुहाईं।।
ते पितु मातु धन्य जिन्ह जाए।धन्य सो नगरु जहाँ तें आए।।
धन्य सो देसु सैलु बन गाऊँ।जहँ जहँ जाहिं धन्य सोइ ठाऊँ।।
सुख पायउ बिरंचि रचि तेही।ए जेहि के सब भाँति सनेही।।
राम लखन पथि कथा सुहाई।रही सकल मग कानन छाई।।
gā̃va gā̃va asa hoi anaṁdū |dekhi bhānukula kairava caṁdū ||
je kachu samācāra suni pāvahiṁ |te nṛpa rānihi dosu lagāvahiṁ ||
kahahiṁ eka ati bhala naranāhū |dīnha hamahi joi locana lāhū ||
kahahiṁ paraspara loga logāīṁ |bāteṁ sarala saneha suhāīṁ ||
te pitu mātu dhanya jinha jāe |dhanya so nagaru jahā̃ teṁ āe ||
dhanya so desu sailu bana gāū̃ |jahã jahã jāhiṁ dhanya soi ṭhāū̃ ||
sukha pāyau biraṁci raci tehī |e jehi ke saba bhā̃ti sanehī ||
rāma lakhana pathi kathā suhāī |rahī sakala maga kānana chāī ||
En cada aldea había tal alegría al ver a Rama, luna del lirio de la estirpe solar. Quienes habían oído algo de la noticia echaban la culpa al rey y a la reina. Algunos decían: «El rey fue muy bueno, pues ha dado a nuestros ojos esta gran ganancia.» Los hombres y las mujeres se decían unos a otros palabras sencillas, amorosas y encantadoras: «Benditos el padre y la madre que los engendraron, y bendita la ciudad de la que vinieron.» «Bendito el país, los montes, los bosques y las aldeas, y bendito todo lugar adonde van.» «Brahma sintió deleite al haber creado a aquellos para quienes estos dos son queridos en todo sentido.» La encantadora historia de Rama y Lakshmana en el camino se extendió por todos los senderos y bosques.
Doha 122
एहि बिधि रघुकुल कमल रबि मग लोगन्ह सुख देत।जाहिं चले देखत बिपिन सिय सौमित्रि समेत।।122।।
ehi bidhi raghukula kamala rabi maga loganha sukha deta |jāhiṁ cale dekhata bipina siya saumitri sameta ||122||
De esta manera, el sol del clan Raghu trajo dicha a la gente a lo largo del camino. Él siguió su camino, con Sita y el hijo de Sumitra a su lado, contemplando el bosque.
Chaupai 123.1-4
आगे रामु लखनु बने पाछें।तापस बेष बिराजत काछें।।
उभय बीच सिय सोहति कैसे।ब्रह्म जीव बिच माया जैसे।।
बहुरि कहउँ छबि जसि मन बसई।जनु मधु मदन मध्य रति लसई।।
उपमा बहुरि कहउँ जियँ जोही।जनु बुध बिधु बिच रोहिनि सोही।।
प्रभु पद रेख बीच बिच सीता।धरति चरन मग चलति सभीता।।
सीय राम पद अंक बराएँ।लखन चलहिं मगु दाहिन लाएँ।।
राम लखन सिय प्रीति सुहाई।बचन अगोचर किमि कहि जाई।।
खग मृग मगन देखि छबि होहीं।लिए चोरि चित राम बटोहीं।।
āge rāmu lakhanu bane pācheṁ |tāpasa beṣa birājata kācheṁ ||
ubhaya bīca siya sohati kaise |brahma jīva bica māyā jaise ||
bahuri kahaũ chabi jasi mana basaī |janu madhu madana madhya rati lasaī ||
upamā bahuri kahaũ jiyã johī |janu budha bidhu bica rohini sohī ||
prabhu pada rekha bīca bica sītā |dharati carana maga calati sabhītā ||
sīya rāma pada aṁka barāẽ |lakhana calahiṁ magu dāhina lāẽ ||
rāma lakhana siya prīti suhāī |bacana agocara kimi kahi jāī ||
khaga mṛga magana dekhi chabi hohīṁ |lie cori cita rāma baṭohīṁ ||
Rama iba delante y Lakshmana seguía detrás, ambos resplandecientes con el atuendo de ascetas. ¡Con cuánta belleza brillaba Sita entre ambos, como Maya entre Brahma y el alma individual! De nuevo describo su hermosura tal como mora en mi mente: parecía Rati resplandeciendo entre la Primavera y el dios del Amor. Una vez más ofrezco una comparación que he buscado en mi corazón: parecía Rohini brillando entre Mercurio y la Luna. Sita avanzaba con temor, posando sus pies en el camino, en los espacios entre las huellas de su Señor. Evitando las huellas de Sita y Rama, Lakshmana caminaba manteniéndose a la derecha de ellas por el sendero. La hermosa devoción de Rama, Lakshmana y Sita está más allá del alcance de las palabras; ¿cómo puede ser descrita? Aves y ciervos quedaban embelesados al contemplar su belleza, pues Rama, el caminante, les había robado el corazón.
Doha 123
जिन्ह जिन्ह देखे पथिक प्रिय सिय समेत दोउ भाइ।भव मगु अगमु अनंदु तेइ बिनु श्रम रहे सिराइ।।123।।
jinha jinha dekhe pathika priya siya sameta dou bhāi |bhava magu agamu anaṁdu tei binu śrama rahe sirāi ||123||
Todos aquellos que vieron a los dos queridos hermanos, los caminantes, junto con Sita, encontraron que el camino de la existencia mundana, tan difícil de recorrer, llegaba a su fin sin esfuerzo, y se llenaron de alegría.
Chaupai 124.1-4
अजहुँ जासु उर सपनेहुँ काऊ।बसहुँ लखनु सिय रामु बटाऊ।।
राम धाम पथ पाइहि सोई।जो पथ पाव कबहुँ मुनि कोई।।
तब रघुबीर श्रमित सिय जानी।देखि निकट बटु सीतल पानी।।
तहँ बसि कंद मूल फल खाई।प्रात नहाइ चले रघुराई।।
देखत बन सर सैल सुहाए।बालमीकि आश्रम प्रभु आए।।
राम दीख मुनि बासु सुहावन।सुंदर गिरि काननु जलु पावन।।
सरनि सरोज बिटप बन फूले।गुंजत मंजु मधुप रस भूले।।
खग मृग बिपुल कोलाहल करहीं।बिरहित बैर मुदित मन चरहीं।।
ajahũ jāsu ura sapanehũ kāū |basahũ lakhanu siya rāmu baṭāū ||
rāma dhāma patha pāihi soī |jo patha pāva kabahũ muni koī ||
taba raghubīra śramita siya jānī |dekhi nikaṭa baṭu sītala pānī ||
tahã basi kaṁda mūla phala khāī |prāta nahāi cale raghurāī ||
dekhata bana sara saila suhāe |bālamīki āśrama prabhu āe ||
rāma dīkha muni bāsu suhāvana |suṁdara giri kānanu jalu pāvana ||
sarani saroja biṭapa bana phūle |guṁjata maṁju madhupa rasa bhūle ||
khaga mṛga bipula kolāhala karahīṁ |birahita baira mudita mana carahīṁ ||
Aún ahora, si en el corazón de alguien, incluso en sueños, Lakshmana, Sita y Rama el caminante moran, ese encontrará el sendero hacia la morada de Rama, un sendero que apenas algún sabio encuentra. Entonces el héroe de los Raghus, sabiendo que Sita estaba fatigada, y viendo cerca una higuera de Bengala y agua fresca, se detuvo allí y comió raíces, bulbos y frutos; al amanecer se bañó, y el Señor de los Raghus prosiguió su camino. Contemplando los hermosos bosques, lagos y colinas, el Señor llegó al ashram de Valmiki. Rama contempló la encantadora morada del sabio, con su hermosa colina y bosque y su agua pura. Lotos florecían en los estanques y los árboles del bosque estaban en flor, y las abejas, olvidándose en el néctar, zumbaban dulcemente. Aves y bestias hacían gran alboroto, libres de enemistad, y vagaban y pastaban con corazones gozosos.
Doha 124
सुचि सुंदर आश्रमु निरखि हरषे राजिवनेन।सुनि रघुबर आगमनु मुनि आगें आयउ लेन।।124।।
suci suṁdara āśramu nirakhi haraṣe rājivanena |suni raghubara āgamanu muni āgeṁ āyau lena ||124||
Viendo el ashrama puro y hermoso, el de ojos de loto se regocijó. Al oír de la llegada de Rama, el sabio salió adelante a recibirlo.
Chaupai 125.1-4
मुनि कहुँ राम दंडवत कीन्हा।आसिरबादु बिप्रबर दीन्हा।।
देखि राम छबि नयन जुड़ाने।करि सनमानु आश्रमहिं आने।।
मुनिबर अतिथि प्रानप्रिय पाए।कंद मूल फल मधुर मगाए।।
सिय सौमित्रि राम फल खाए।तब मुनि आश्रम दिए सुहाए।।
बालमीकि मन आनँदु भारी।मंगल मूरति नयन निहारी।।
तब कर कमल जोरि रघुराई।बोले बचन श्रवन सुखदाई।।
तुम्ह त्रिकाल दरसी मुनिनाथा।बिस्व बदर जिमि तुम्हरें हाथा।।
अस कहि प्रभु सब कथा बखानी।जेहि जेहि भाँति दीन्ह बनु रानी।।
muni kahũ rāma daṁḍavata kīnhā |āsirabādu biprabara dīnhā ||
dekhi rāma chabi nayana juṛāne |kari sanamānu āśramahiṁ āne ||
munibara atithi prānapriya pāe |kaṁda mūla phala madhura magāe ||
siya saumitri rāma phala khāe |taba muni āśrama die suhāe ||
bālamīki mana ānãdu bhārī |maṁgala mūrati nayana nihārī ||
taba kara kamala jori raghurāī |bole bacana śravana sukhadāī ||
tumha trikāla darasī munināthā |bisva badara jimi tumhareṁ hāthā ||
asa kahi prabhu saba kathā bakhānī |jehi jehi bhā̃ti dīnha banu rānī ||
Rama se postró ante el sabio, y el mejor de los brahmines le dio su bendición. Al ver la belleza de Rama, sus ojos se llenaron de deleite; con gran honor lo hizo entrar en el eremitorio. El gran sabio, habiendo recibido a huéspedes tan queridos como su propia vida, mandó traer raíces, tubérculos y dulces frutos. Sita, Lakshmana y Rama comieron las frutas; entonces el sabio les dio las agradables estancias del eremitorio. El corazón de Valmiki se llenó de un inmenso gozo al contemplar con sus ojos a aquella encarnación de toda auspiciosidad. Entonces Rama, el señor de los Raghus, juntó sus manos de loto y pronunció palabras que deleitaban los oídos. "Oh señor de los sabios, tú ves los tres tiempos, pasado, presente y futuro; el universo entero está en tu mano como una fruta de azufaifa." Diciendo esto, el Señor relató toda la historia, y cómo de todas las maneras la reina lo había enviado al bosque.
Doha 125
तात बचन पुनि मातु हित भाइ भरत अस राउ।मो कहुँ दरस तुम्हार प्रभु सबु मम पुन्य प्रभाउ।।125।।
tāta bacana puni mātu hita bhāi bharata asa rāu |mo kahũ darasa tumhāra prabhu sabu mama punya prabhāu ||125||
Por las palabras de mi padre, nuevamente por el bienestar de mi madre, y por amor a mi hermano Bharata, oh Señor, la visión de vos es todo el fruto de mi mérito y poder.
Chaupai 126.1-4
देखि पाय मुनिराय तुम्हारे।भए सुकृत सब सुफल हमारे।।
अब जहँ राउर आयसु होई।मुनि उदबेगु न पावै कोई।।
मुनि तापस जिन्ह तें दुखु लहहीं।ते नरेस बिनु पावक दहहीं।।
मंगल मूल बिप्र परितोषू।दहइ कोटि कुल भूसुर रोषू।।
अस जियँ जानि कहिअ सोइ ठाऊँ।सिय सौमित्रि सहित जहँ जाऊँ।।
तहँ रचि रुचिर परन तृन साला।बासु करौ कछु काल कृपाला।।
सहज सरल सुनि रघुबर बानी।साधु साधु बोले मुनि ग्यानी।।
कस न कहहु अस रघुकुलकेतू।तुम्ह पालक संतत श्रुति सेतू।।
dekhi pāya munirāya tumhāre |bhae sukṛta saba suphala hamāre ||
aba jahã rāura āyasu hoī |muni udabegu na pāvai koī ||
muni tāpasa jinha teṁ dukhu lahahīṁ |te naresa binu pāvaka dahahīṁ ||
maṁgala mūla bipra paritoṣū |dahai koṭi kula bhūsura roṣū ||
asa jiyã jāni kahia soi ṭhāū̃ |siya saumitri sahita jahã jāū̃ ||
tahã raci rucira parana tṛna sālā |bāsu karau kachu kāla kṛpālā ||
sahaja sarala suni raghubara bānī |sādhu sādhu bole muni gyānī ||
kasa na kahahu asa raghukulaketū |tumha pālaka saṁtata śruti setū ||
Oh rey de los sabios, al ver tus pies, todas nuestras buenas acciones han dado su fruto. Ahora, adondequiera que ordenes, que sea un lugar donde ningún sabio sufra perturbación alguna. Los reyes por quienes los sabios y los ascetas sufren aflicción arden sin fuego alguno. La satisfacción de un brahmín es la raíz de toda bendición, mientras que la ira de los dioses en la tierra quema a millones de generaciones. Sabiendo esto en tu corazón, indícame aquel lugar adonde pueda ir con Sita y Lakshmana, el hijo de Sumitra. Allí construiré una hermosa cabaña de hojas y hierba, y moraré por algún tiempo, oh misericordioso. Al oír las palabras naturales y sencillas de Rama, el mejor de los Raghus, el sabio muni dijo: «¡Bien dicho, bien dicho!» «¿Por qué no habrías de hablar así, oh estandarte de la dinastía Raghu? Tú eres siempre el protector del puente de los Vedas.»
Chhand 126
श्रुति सेतु पालक राम तुम्ह जगदीस माया जानकी।जो सृजति जगु पालति हरति रूख पाइ कृपानिधान की।।
जो सहससीसु अहीसु महिधरु लखनु सचराचर धनी।सुर काज धरि नरराज तनु चले दलन खल निसिचर अनी।।
śruti setu pālaka rāma tumha jagadīsa māyā jānakī |jo sṛjati jagu pālati harati rūkha pāi kṛpānidhāna kī ||
jo sahasasīsu ahīsu mahidharu lakhanu sacarācara dhanī |sura kāja dhari nararāja tanu cale dalana khala nisicara anī ||
Tú, Rama, eres el guardián del puente de los Vedas, el Señor del mundo; y Janaki es Maya, quien, tomando como guía la voluntad graciosa del Tesoro de Misericordia, crea, sostiene y destruye el mundo. Aquel que es Shesha de las mil cabezas, señor de las serpientes y sostenedor de la tierra, el amo de todo lo móvil y lo inmóvil, es Lakshmana. Por amor a los dioses ha tomado la forma de un rey entre los hombres, y avanza para destruir la hueste de los demonios.
Soratha 126
राम सरुप तुम्हार बचन अगोचर बुद्धिपर।अबिगत अकथ अपार नेति नित निगम कह।।126।।
rāma sarupa tumhāra bacana agocara buddhipara |abigata akatha apāra neti nita nigama kaha ||126||
Vuestra forma, oh Rama, está más allá de las palabras y más allá de la mente; es inmanifesta, inefable, infinita, y los Vedas siempre la proclaman como "no esto, no esto."
Chaupai 127.1-4
जगु पेखन तुम्ह देखनिहारे।बिधि हरि संभु नचावनिहारे।।
तेउ न जानहिं मरमु तुम्हारा।औरु तुम्हहि को जाननिहारा।।
सोइ जानइ जेहि देहु जनाई।जानत तुम्हहि तुम्हइ होइ जाई।।
तुम्हरिहि कृपाँ तुम्हहि रघुनंदन।जानहिं भगत भगत उर चंदन।।
चिदानंदमय देह तुम्हारी।बिगत बिकार जान अधिकारी।।
नर तनु धरेहु संत सुर काजा।कहहु करहु जस प्राकृत राजा।।
राम देखि सुनि चरित तुम्हारे।जड़ मोहहिं बुध होहिं सुखारे।।
तुम्ह जो कहहु करहु सबु साँचा।जस काछिअ तस चाहिअ नाचा।।
jagu pekhana tumha dekhanihāre |bidhi hari saṁbhu nacāvanihāre ||
teu na jānahiṁ maramu tumhārā |auru tumhahi ko jānanihārā ||
soi jānai jehi dehu janāī |jānata tumhahi tumhai hoi jāī ||
tumharihi kṛpā̃ tumhahi raghunaṁdana |jānahiṁ bhagata bhagata ura caṁdana ||
cidānaṁdamaya deha tumhārī |bigata bikāra jāna adhikārī ||
nara tanu dharehu saṁta sura kājā |kahahu karahu jasa prākṛta rājā ||
rāma dekhi suni carita tumhāre |jaṛa mohahiṁ budha hohiṁ sukhāre ||
tumha jo kahahu karahu sabu sā̃cā |jasa kāchia tasa cāhia nācā ||
El mundo es un espectáculo y tú eres su espectador; Brahma, Vishnu y Shambhu son quienes lo hacen danzar. Aun ellos no conocen tu secreto; ¿quién más podría conocerte? Solo aquel a quien tú le concedes ese conocimiento te conoce; y al conocerte, se vuelve uno contigo. Es solo por tu gracia, oh deleite de los Raghus, que los devotos te conocen, oh madera de sándalo para los corazones de los devotos. Tu cuerpo está hecho de pura conciencia y bienaventuranza, libre de todo cambio; solo aquellos que son dignos lo saben. Has tomado un cuerpo humano por el bien de los santos y los dioses, y hablas y actúas como un rey ordinario. Oh Rama, al ver y oír tus hazañas, los insensatos quedan desconcertados, mientras que los sabios se llenan de alegría. Todo lo que dices y haces es completamente verdadero; pues tal como se viste el papel, así debe ser la danza.
Doha 127
पूँछेहु मोहि कि रहौं कहँ मैं पूँछत सकुचाउँ।जहँ न होहु तहँ देहु कहि तुम्हहि देखावौं ठाउँ।।127।।
pū̃chehu mohi ki rahauṁ kahã maiṁ pū̃chata sakucāũ |jahã na hohu tahã dehu kahi tumhahi dekhāvauṁ ṭhāũ ||127||
Me preguntas dónde debes morar, y yo dudo en preguntarte a mi vez. Dime el lugar donde no estés, y allí te mostraré un lugar.
Chaupai 128.1-4
सुनि मुनि बचन प्रेम रस साने।सकुचि राम मन महुँ मुसुकाने।।
बालमीकि हँसि कहहिं बहोरी।बानी मधुर अमिअ रस बोरी।।
सुनहु राम अब कहउँ निकेता।जहाँ बसहु सिय लखन समेता।।
जिन्ह के श्रवन समुद्र समाना।कथा तुम्हारि सुभग सरि नाना।।
भरहिं निरंतर होहिं न पूरे।तिन्ह के हिय तुम्ह कहुँ गृह रूरे।।
लोचन चातक जिन्ह करि राखे।रहहिं दरस जलधर अभिलाषे।।
निदरहिं सरित सिंधु सर भारी।रूप बिंदु जल होहिं सुखारी।।
तिन्ह के हृदय सदन सुखदायक।बसहु बंधु सिय सह रघुनायक।।
suni muni bacana prema rasa sāne |sakuci rāma mana mahũ musukāne ||
bālamīki hãsi kahahiṁ bahorī |bānī madhura amia rasa borī ||
sunahu rāma aba kahaũ niketā |jahā̃ basahu siya lakhana sametā ||
jinha ke śravana samudra samānā |kathā tumhāri subhaga sari nānā ||
bharahiṁ niraṁtara hohiṁ na pūre |tinha ke hiya tumha kahũ gṛha rūre ||
locana cātaka jinha kari rākhe |rahahiṁ darasa jaladhara abhilāṣe ||
nidarahiṁ sarita siṁdhu sara bhārī |rūpa biṁdu jala hohiṁ sukhārī ||
tinha ke hṛdaya sadana sukhadāyaka |basahu baṁdhu siya saha raghunāyaka ||
Al oír las palabras del sabio, impregnadas de la dulzura del amor, Rama se sintió avergonzado y sonrió en su corazón. Valmiki entonces habló de nuevo con una sonrisa, en palabras dulces y embebidas en el néctar de la inmortalidad. Escucha, Rama; ahora te diré las moradas donde puedes habitar con Sita y Lakshmana. Aquellos cuyos oídos son como el océano, y tus historias como los muchos hermosos ríos que fluyen hacia él, que lo llenan sin cesar y sin embargo nunca se llenan: en sus corazones hay un hermoso hogar para ti. Aquellos que han hecho sus ojos como el pájaro chataka, siempre anhelando verte como a la nube de lluvia, que desprecian los ríos, el mar y los grandes lagos, y se alegrarían con una sola gota del agua de tu belleza: en sus corazones, que son moradas que dan alegría, habita, oh Señor de los Raghus, junto con tu hermano y Sita.
Doha 128
जसु तुम्हार मानस बिमल हंसिनि जीहा जासु।मुकुताहल गुन गन चुनइ राम बसहु हियँ तासु।।128।।
jasu tumhāra mānasa bimala haṁsini jīhā jāsu |mukutāhala guna gana cunai rāma basahu hiyã tāsu ||128||
Tu fama es el puro lago Manasa, y aquel cuya lengua es el cisne hembra que recoge de él las perlas de tus muchas virtudes: en su corazón, Rama, haz tu morada.
Chaupai 129.1-4
प्रभु प्रसाद सुचि सुभग सुबासा।सादर जासु लहइ नित नासा।।
तुम्हहि निबेदित भोजन करहीं।प्रभु प्रसाद पट भूषन धरहीं।।
सीस नवहिं सुर गुरु द्विज देखी।प्रीति सहित करि बिनय बिसेषी।।
कर नित करहिं राम पद पूजा।राम भरोस हृदयँ नहि दूजा।।
चरन राम तीरथ चलि जाहीं।राम बसहु तिन्ह के मन माहीं।।
मंत्रराजु नित जपहिं तुम्हारा।पूजहिं तुम्हहि सहित परिवारा।।
तरपन होम करहिं बिधि नाना।बिप्र जेवाँइ देहिं बहु दाना।।
तुम्ह तें अधिक गुरहि जियँ जानी।सकल भायँ सेवहिं सनमानी।।
prabhu prasāda suci subhaga subāsā |sādara jāsu lahai nita nāsā ||
tumhahi nibedita bhojana karahīṁ |prabhu prasāda paṭa bhūṣana dharahīṁ ||
sīsa navahiṁ sura guru dvija dekhī |prīti sahita kari binaya biseṣī ||
kara nita karahiṁ rāma pada pūjā |rāma bharosa hṛdayã nahi dūjā ||
carana rāma tīratha cali jāhīṁ |rāma basahu tinha ke mana māhīṁ ||
maṁtrarāju nita japahiṁ tumhārā |pūjahiṁ tumhahi sahita parivārā ||
tarapana homa karahiṁ bidhi nānā |bipra jevā̃i dehiṁ bahu dānā ||
tumha teṁ adhika gurahi jiyã jānī |sakala bhāyã sevahiṁ sanamānī ||
Cuyas narices toman siempre con reverencia la fragancia pura y hermosa del prasada del Señor. Que comen solo la comida que primero se te ha ofrecido, y visten ropas y ornamentos que son el prasada del Señor. Que inclinan la cabeza cuando ven a un dios, un guru o un brahmán, y les muestran especial humildad con amor. Cuyas manos siempre hacen adoración a los pies de Rama, y que no tienen otra confianza en sus corazones sino Rama. Cuyos pies caminan hacia los lugares sagrados de Rama: Rama, habita en las mentes de estos. Que siempre repiten tu nombre, el rey de los mantras, y te adoran junto con sus familias. Que realizan libaciones y ofrendas de fuego de muchas maneras, y alimentan a los brahmanes y les dan muchos regalos. Que consideran al guru en sus corazones como superior a ti, y lo sirven de todas las maneras con honor.
Doha 129
सबु करि मागहिं एक फलु राम चरन रति होउ।तिन्ह कें मन मंदिर बसहु सिय रघुनंदन दोउ।।129।।
sabu kari māgahiṁ eka phalu rāma carana rati hou |tinha keṁ mana maṁdira basahu siya raghunaṁdana dou ||129||
Habiendo hecho todo, piden un solo fruto: que haya devoción a los pies de Rama. En el templo de sus corazones habitad vosotros ambos, Sita y el Hijo del Raghu.
Frequently Asked Questions
परंपरा में इसे ‘दर्शन-माहात्म्य’ खंड माना जाता है: राम-सीता-लक्ष्मण के वन-पथ-दर्शन का वर्णन सुनने/पढ़ने से मन में प्रेम-वैराग्य जागता है, तीर्थ-भाव (चरन-तीरथ) और साधु-संग की रुचि बढ़ती है, तथा ‘हृदय-आश्रम’ में राम-निवास की आकांक्षा दृढ़ होती है—यही इसका मुख्य पुण्य-फल कहा जाता है।
अनेक रामानंदी/मानस-परंपराओं में सामान्य राम-नाम समपुट लिया जाता है—‘श्रीराम जय राम जय जय राम’—विशेषकर दोहा 126–129 (राम की अगोचरता और भक्त-हृदय-निवास) के साथ। कुछ पाठ-परंपराएँ ‘राम’ नाम का एक-एक समपुट प्रत्येक दोहा के आरंभ/अंत में जोड़कर जप-लय बनाती हैं।
Ask anything about Prakarana 13 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
