Sarga 57

Verse 1

कथयित्वा सुदुःखार्तस्सुमन्त्रेण चिरं सह।रामे दक्षिणकूलस्थे जगाम स्वगृहं गुहः।।।।

Después de hablar largo tiempo con Sumantra, atormentado por honda pena, Guha regresó a su propia morada cuando Rāma hubo alcanzado la ribera del sur.

Verse 2

भरद्वाजाभिगमनं प्रयागे च सहाऽसनम्।आगिरेर्गमनं तेषां तत्रस्थैरुपलक्षितम्।।।।

Los que allí estaban pudieron reconocer su llegada al āśrama de Bharadvāja en Prayāga, su estancia junto a él y su marcha ulterior hasta la montaña de Citrakūṭa.

Verse 3

अनुज्ञातस्सुमन्त्रोऽथ योजयित्वा हयोत्तमान्।अयोध्यामेव नगरीं प्रययौ गाढदुर्मनाः।।।।

Concedido el permiso de partir, Sumantra enganchó los mejores caballos y se encaminó a la ciudad de Ayodhyā, con el corazón oprimido por el dolor.

Verse 4

स वनानि सुगन्धीनि सरितश्च सरांसि च।पश्यन्नतिययौ शीघ्रं ग्रामाणि नगराणि च।।।।

Avanzó con presteza, contemplando en su camino los bosques fragantes, los ríos y los lagos, y también las aldeas y las ciudades que encontraba.

Verse 5

तत स्सायाह्न समये तृतीयेऽहनि सारथिः।अयोध्यां समनुप्राप्य निरानन्दां ददर्श ह।।।।

Entonces, al caer la tarde del tercer día, el auriga llegó a Ayodhyā y vio la ciudad despojada de alegría.

Verse 6

स शून्यामिव निश्शब्दां दृष्ट्वा परमदुर्मनाः।सुमन्त्रश्चिन्तयामास शोकवेगसमाहतः।।।।

Al verla como si estuviera vacía y silenciosa, Sumantra, hondamente abatido y herido por un ímpetu de pena, se sumió en inquieta reflexión.

Verse 7

कच्चिन्न सगजा साऽश्वा सजना सजनाधिपा।रामसन्तापदुःखेन दग्धा शोकाग्निना पुरी।।।।

«¿Acaso no ha sido esta ciudad consumida por el fuego del duelo—por el dolor del sufrimiento de Rāma—junto con sus elefantes y caballos, su pueblo y su señor?»

Verse 8

इति चिन्तापरस्सूतो वाजिभिश्शीघ्रपातिभिः।नगरद्वारमासाद्य त्वरितः प्रविवेश ह।।।।

Así, absorto en su inquietud, el auriga, llevado por caballos de veloz carrera, llegó a la puerta de la ciudad y entró apresuradamente.

Verse 9

सुमन्त्रमभियान्तं तं शतशोऽथ सहस्रशः।क्व राम इति पृच्छन्तस्सूतमभ्यद्रवन्नराः।।।।

Cuando Sumantra avanzaba, hombres por cientos y por miles corrieron hacia el auriga, preguntando: «¿Dónde está Rāma?»

Verse 10

तेषां शशंस गङ्गायामहमापृच्छ्य राघवम्।अनुज्ञातो निवृत्तोऽस्मि धार्मिकेण महात्माना।।।।

En la ribera del Gaṅgā me despedí de Rāghava; y, con el permiso de aquel magnánimo y justo, he regresado—así se lo informó a ellos.

Verse 11

ते तीर्णा इति विज्ञाय बाष्पपूर्णमुखा जनाः।अहो धिगिति निश्श्वस्य हा रामेति च चुक्रुशुः।।।।

Al saber: «Han cruzado», el pueblo, con el rostro anegado en lágrimas, suspiró y clamó: «¡Ay, vergüenza para nosotros!» y «¡Ay, Rāma!»

Verse 12

शुश्राव च वचस्तेषां बृन्दं बृन्दं च तिष्ठताम्।हतास्म खलु ये नेह पश्याम इति राघवम्।।।।

También oyó sus palabras mientras permanecían en grupos: «En verdad estamos perdidos, pues desde ahora no veremos a Rāghava».

Verse 13

दानयज्ञविवाहेषु समाजेषु महत्सु च।न द्रक्ष्यामः पुन र्जातु धार्मिकं राममन्तरा।।।।

En las limosnas, en los sacrificios, en las bodas y en las grandes asambleas públicas, jamás volveremos a ver al justo Rāma entre nosotros.

Verse 14

किं समर्थं जनस्यास्य किं प्रियं किं सुखावहम्।इति रामेण नगरं पितृवत्परिपालितम्।।।।

Siempre considerando: «¿Qué es provechoso para este pueblo? ¿Qué les agrada? ¿Qué les trae dicha?», así protegía Rāma la ciudad como un padre.

Verse 15

वातायनगतानां च स्त्रीणामन्वन्तरापणम्।रामशोकाभितप्तानां शुश्राव परिदेवनम्।।।।

Oyó los lamentos—de las mujeres en las ventanas y de los que estaban en las calles del mercado—abrasados por el dolor por Rāma.

Verse 16

स राजमार्गमध्येन सुमन्त्रः पिहिताननः।यत्र राजा दशरथस्तदेवोपययौ गृहम्।।।।

Sumantra, cubriéndose el rostro, condujo por el centro del camino real y se dirigió sin desvío al mismo palacio donde estaba el rey Daśaratha.

Verse 17

सोऽवतीर्य रथाच्छीघ्रं राजवेश्म प्रविश्य च।कक्ष्या स्सप्ताभिचक्राम महाजनसमाकुलाः।।।।

Bajando con presteza del carro, entró en la morada real y atravesó siete patios, todos atestados de gente.

Verse 18

हर्म्यै र्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्याथ समागतम्।हाहाकारकृता नार्यो रामदर्शनकर्शिताः।।।।

Entonces las mujeres, asomadas desde mansiones, altos edificios de varios pisos y palacios, lo vieron llegar; afligidas por no poder contemplar a Rāma, prorrumpieron en gritos de lamentación.

Verse 19

आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः।अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रियः।।।।

Las mujeres, en una angustia aún más honda, se miraban unas a otras en silencio, con sus grandes y claros ojos anegados por el torrente de lágrimas.

Verse 20

ततो दशरथस्त्रीणां प्रासादेभ्य स्तत स्ततः।रामशोकाभितप्तानां मन्दं शुश्राव जल्पितम्।।।।

Entonces, desde diversos aposentos del palacio, oyó el tenue murmullo de las esposas de Daśaratha, abrasadas por el dolor a causa de Rāma.

Verse 21

सह रामेण निर्यातो विना राम मिहागतः।सूतः किन्नाम कौसल्यां शोचन्तीं प्रतिवक्ष्यति।।।।

Partió con Rāma, y sin Rāma ha regresado aquí: ¿qué podrá decir el auriga a la afligida Kausalyā?

Verse 22

यथा च मन्ये दुर्जीवमेवं न सुकरं ध्रुवम्।आच्छिद्य पुत्रे निर्याते कौसल्या यत्र जीवति।।।।

En verdad, pienso que para Kausalyā es ciertamente difícil seguir viviendo de cualquier modo, una vez que su hijo ha partido, arrancado de su lado.

Verse 23

सत्यरूपं तु तद्वाक्यं राज्ञ: स्त्रीणां निशामयन्।प्रदीप्तमिव शोकेन विवेश सहसा गृहम्।।।।

Al escuchar aquellas palabras de las esposas del rey, palabras que eran verdad misma, entró de pronto en las estancias interiores, como si ardieran en el fuego del duelo.

Verse 24

स प्रविश्याष्टमीं कक्ष्यां राजानं दीनमातुरम्।पुत्रशोकपरिम्लानमपश्यत्पाण्डुरे गृहे।।।।

Al entrar en el octavo patio, vio al rey en una estancia pálida: abatido y atormentado, marchito por el dolor de su hijo.

Verse 25

अभिगम्य तमासीनं नरेन्द्रे मभिवाद्य च।सुमन्त्रो रामवचनं यथोक्तं प्रत्यवेदयत्।।।।

Acercándose al rey sentado, Sumantra le rindió reverencia y luego le comunicó el mensaje de Rama, tal como había sido pronunciado.

Verse 26

स तूष्णीमेव तच्छ्रुत्वा राजा विभ्रान्तचेतनः।मूर्छितो न्यपतद्भूमौ रामशोकाभिपीडितः।।।।

Al oír aquellas palabras, el rey quedó en silencio; su mente se turbó y, oprimido por el dolor por Rama, se desvaneció y cayó al suelo.

Verse 27

ततोऽन्तःपुरमाविद्धं मूर्छिते पृथिवीपतौ।उद्धृत्य बाहू चुक्रोश नृपतौ पतितेक्षितौ।।।।

Entonces, al yacer inconsciente el señor de la tierra, las mujeres del gineceo quedaron en tumulto; alzando los brazos, clamaron en voz alta al ver al rey caído en el suelo.

Verse 28

सुमित्रया तु सहिता कौसल्या पतितं पतिम्।उत्थापयामास तदा वचनं चेदमब्रवीत्।।।।

Entonces Kausalya, sostenida por Sumitra, levantó a su esposo caído y pronunció estas palabras.

Verse 29

इमं तस्य महाभाग दूतं दुष्करकारिणः।वनवासादनुप्राप्तं कस्मान्न प्रतिभाषसे।।।।

Oh noble rey, ¿por qué no interrogas a este mensajero que ha regresado del bosque, enviado por él, Rama, el ejecutor de arduas hazañas?

Verse 30

अद्यैवमनयं कृत्वा व्यपत्रपसि राघव।उत्तिष्ठ सुकृतं तेस्तु शोके नस्या त्सहायता।।।।

Oh Rāghava, ¿te avergüenzas ahora tras cometer tal falta? Levántate; sea tuyo el mérito de guardar tu palabra empeñada; mas en el duelo no hay auxilio.

Verse 31

देव यस्या भयाद्रामं नानुपृच्छसि सारथिम्।नेह तिष्ठिति कैकेयी विस्रब्धं प्रतिभाष्यताम्।।।।

Oh rey, aquella por cuyo temor no preguntas al auriga acerca de Rāma—Kaikeyī no está aquí ahora; habla con confianza, sin inquietud.

Verse 32

सा तथोक्त्वा महाराजं कौसल्या शोकलालसा।धरण्यां निपपाताऽशु बाष्पविप्लुतभाषिणी।।।।

Dicho esto al gran rey, Kausalyā, ávida de dolor, con la voz anegada en lágrimas, cayó de pronto a tierra.

Verse 33

एवं विलपतीं दृष्ट्वा कौसल्यां पतितां भुवि।पतिं चावेक्ष्य ता स्सर्वा सुस्वरं रुरुदुः स्त्रियः।।।।

Al ver a Kausalyā lamentándose, caída en el suelo, y al mirar también a su esposo, el rey, en tal estado, todas las mujeres prorrumpieron en un llanto sonoro.

Verse 34

तत स्तमन्तःपुरनादमुत्थितं समीक्ष्य वृद्धा स्तरुणाश्च मानवाः।स्त्रियश्च सर्वा रुरुदु स्समन्ततः पुरं तदासीत्पुनरेव सङ्कुलम्।।।।

Entonces, al ver el clamor que se alzaba desde los aposentos de las mujeres, el pueblo—ancianos y jóvenes—y todas las mujeres lloraron por todas partes; y la ciudad volvió a quedar abarrotada de quienes se reunían en la aflicción.