Sarga 40

Verse 1

अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः।उपसङ्गृह्य राजानं चक्रुर्दीना: प्रदक्षिणम्।।।।

Entonces Rāma, Sītā y Lakṣmaṇa—con las palmas unidas y el ánimo abatido—reverenciaron al rey, lo tocaron con respeto y lo circunvalaron en pradakṣiṇa.

Verse 2

तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञस्सीतया सह।राघव श्शोकसम्मूढो जननीमभ्यवादयत्।।।।

Habiéndose despedido también de él, Rāghava, conocedor del dharma, junto con Sītā, aunque abatido por el dolor, rindió reverente homenaje a su madre.

Verse 3

अअन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौशल्यामभ्यवादयत्।अथ मातु स्सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः।।।।

Justo después de su hermano, Lakṣmaṇa se inclinó con reverencia ante Kauśalyā; luego, de nuevo, tomó entre sus manos los pies de su propia madre, Sumitrā.

Verse 4

तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत्।हितकामा महाबाहुं मूध्नर्युपाघ्राय लक्ष्मणम्।।।।

Cuando Lakṣmaṇa, hijo de Sumitrā, se inclinó con reverencia, su madre, llorando y deseando su bien, besó (aspiró) su frente y habló al de brazos poderosos.

Verse 5

सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तस्सुहृज्जने।रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति।।।।

Aunque estés hondamente apegado a tus queridos compañeros, estás destinado a morar en el bosque. Hijo mío, no seas negligente con tu hermano Rāma cuando él parta.

Verse 6

व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ।एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत्।।।।

Sea en la adversidad o en la prosperidad, él es tu amparo, oh intachable. Éste es el dharma de los buenos en este mundo: permanecer obediente al hermano mayor.

Verse 7

इदं हि वृत्तमुचितं कुलस्यास्य सनातनम्।दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु च।।।।

Pues ésta es la antigua y digna tradición de tu linaje: la generosidad, la consagración en los sacrificios (yajñas) y la ofrenda del propio cuerpo —la vida— en la batalla.

Verse 8

लक्ष्मणं त्वेवमुक्त्वा सा संसिद्धं प्रियराघवम्।सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनरुवाच तम्।।।।

Habiendo hablado así a Lakṣmaṇa, Sumitrā dijo una y otra vez a su amado Rāghava, ya plenamente dispuesto: «Ve, ve».

Verse 9

रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम्।अयोध्यामटवीं विध्दि गच्छ तात यथासुखम्।।।।

«Ten por Rāma a Daśaratha; ten por mí a Sītā, hija de Janaka; ten por Ayodhyā al bosque. Ve, hijo mío, en paz».

Verse 10

ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा।।।।

Entonces Sumantra—humilde y versado en la cortesía—se dirigió a Kakutstha (Rāma) con las manos juntas, como Mātali al hablar con Vāsava (Indra).

Verse 11

ररथमारोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः।क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसि।।।।

«Oh príncipe de gran renombre, bendición sobre ti: sube al carro. Te llevaré con presteza adonde tú, Rāma, me lo indiques.»

Verse 12

चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया।तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्यासि चोदितः।।।।

En verdad, durante catorce años has de morar en el bosque; esos años, ordenados por la reina, deben comenzar a contarse desde ahora.

Verse 13

तं रथं सूर्यसङ्काशं सीता हृष्टेन चेतसा।आरुरोह वरारोहा कृत्वालङ्कारमात्मनः।।।।

Sītā, de hermosa figura, se adornó; y con el corazón gozoso y firme, subió a aquel carro, resplandeciente como el sol.

Verse 14

अथो ज्वलनसङ्काशं चामीकरविभूषितम्।तमारुरुहतुस्तूर्णं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।।।

Entonces los dos hermanos, Rāma y Lakṣmaṇa, subieron con presteza a aquel carro, adornado de oro y fulgurante como el fuego.

Verse 15

वनवासं हि संख्याय वासांस्याभरणानि च।भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ।।।।

Habiendo calculado los años del exilio en el bosque, su suegro dio a Sītā ropas y ornamentos, pues ella iba a seguir a su esposo.

Verse 16

तथैवायुधजालानि भ्रातृभ्यां कवचानि च।रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनं च तत्।।।।सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा दृष्टमचोदयत्।सुमन्त्रस्सम्मतानश्वान् वायुवेगसमान्जवे।।।।

Asimismo colocó sobre el asiento del carro un conjunto de armas y armaduras para los dos hermanos, junto con escudos y firmes protecciones.

Verse 17

तथैवायुधजालानि भ्रातृभ्यां कवचानि च। रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनं च तत्।।2.40.16।।सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा दृष्टमचोदयत्। सुमन्त्रस्सम्मतानश्वान् वायुवेगसमान्जवे।।2.40.17।।

Al verlos montados—con Sītā como la tercera—Sumantra azuzó a los caballos bien adiestrados y de su agrado, veloces como el viento, y avanzó con brío.

Verse 18

प्रतियाते महारण्यं चिररात्राय राघवे।बभूव नगरे मूर्छा बलमूर्छा जनस्य च।।।।

Cuando Rāghava partió hacia el gran bosque por largo tiempo, la ciudad cayó en un sopor; el pueblo también quedó desfallecido, con las fuerzas agotadas.

Verse 19

तत्समाकुलसम्भ्रान्तं मत्तसङ्कुपितद्विपम्।हयशिञ्जितनिर्घोषं पुरमासीन्महास्वनम्।।।।

La ciudad se tornó tumultuosa y turbada—con los elefantes enfurecidos en su celo—y el estruendo de relinchos y cascabeles de los caballos se alzó en un gran bramido.

Verse 20

तत स्सबालवृद्धा सा पुरी परमपीडिता।राममेवाभिदुद्राव घर्मार्ता सलिलं यथा।।।।

Entonces aquella ciudad—jóvenes y ancianos por igual—atormentada por la angustia, corrió sólo hacia Rāma, como los abrasados por el calor corren hacia el agua.

Verse 21

पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः।बाष्पपूर्णमुखास्सर्वे तमूचुर्भृशनिस्वनाः।।।।

Aferrados al carro por los costados y por detrás, todos ellos—con el rostro colmado de lágrimas y la voz ahogada por hondos sollozos—le hablaron a Sumantra.

Verse 22

संयच्छ वाजिनां रश्मीन् सूत याहि शनैश्शनैः।मुखं द्रक्ष्याम रामस्य दुर्दर्शं नो भविष्यति।।।।

«Auriga, sujeta las riendas de los caballos; avanza despacio, muy despacio, para que podamos contemplar el rostro de Rāma: pronto nos será difícil verlo.»

Verse 23

आयसं हृदयं नूनं राममातुरसंशयम्।यद्देवगर्भप्रतिमे वनं याति न भिद्यते।।।।

Sin duda, el corazón de la madre de Rāma ha de ser de hierro, pues no se quiebra aun cuando él, semejante a un hijo de los dioses, parte hacia el bosque.

Verse 24

कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम्।न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा।।।।

Vaidehī, creyendo cumplido su verdadero deber y entregada al dharma, no abandona a su esposo; lo sigue como una sombra, como la luz del sol que no deja al monte Meru.

Verse 25

अहो लक्ष्मण सिद्धार्थ स्सततं प्रियवादिनम्।भ्रातरं देवसङ्काशं यस्त्वं परिचरिष्यसि।।।।

«¡Ah, Lakṣmaṇa! Tu propósito se ha cumplido, pues servirás a tu hermano, semejante a un dios, siempre de palabras amables.»

Verse 26

महत्येषा हि ते सिध्दिरेष चाभ्युदयो महान्।एष स्वर्गस्य मार्गश्च यदेनमनुगच्छसि।।।।

En verdad, éste es para ti un gran logro y un gran ascenso en mérito, pues le sigues; ciertamente, éste es el camino al cielo.

Verse 27

एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्बाष्पमागतम्।नरास्तमनुगच्छन्तः प्रियमिक्ष्वाकुनन्दनम्।।।।

Aun diciendo así, aquellos hombres no pudieron contener las lágrimas que les brotaban, mientras seguían a su amado Rāma, la dicha del linaje de Ikṣvāku.

Verse 28

अथ राजा वृत स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः।निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन् गृहात्।।।।

Entonces el rey, abatido en su corazón y rodeado de mujeres afligidas, salió del palacio diciendo: «Quiero ver a mi amado hijo».

Verse 29

शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदन्तीनां महास्वनः।यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे।।।।

Y delante oyó el gran clamor de las mujeres que lloraban, como el bramido de las elefantas cuando un poderoso elefante macho ha sido atado.

Verse 30

पिता हि राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नस्तदाऽभवत्।परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा।।।।

Entonces el padre—el rey de la estirpe de Kakutstha—aunque espléndido, se ensombreció, como la luna llena cuando, en el eclipse, es apresada por el graha (Rāhu).

Verse 31

स च श्रीमानचिन्त्यात्मा रामो दशरथात्मजः।सूतं सञ्चोदयामास त्वरितं वाह्यतामिति।।।।

Y Rāma—ilustre, de espíritu inescrutable, hijo de Daśaratha—apremió al auriga: «¡Conduce pronto!»

Verse 32

रामो याहीति सूतं तं तिष्ठेति स जनस्तदा।उभयं नाशकत्सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः।।।।

«¡Adelante, Rāma!», le urgía al auriga; y a la vez el pueblo le apremiaba: «¡Detente!». Así, instado en el camino, el auriga no pudo cumplir ninguna de las dos órdenes.

Verse 33

निर्गच्छति महाबाहौ रामे पौरजनाश्रुभिः।पतितैरभ्यवहितं प्रशशाम महीरजः।।।।

Cuando el de poderosos brazos, Rāma, partía, el polvo levantado de la tierra fue aplacado y asentado por las lágrimas de los ciudadanos al caer.

Verse 34

रुदिताश्रुपरिद्यूनं हाहाकृतमचेतनम्।प्रयाणे राघवस्यासीत्पुरं परमपीडितम्।।।।

Con la partida de Rāghava, la ciudad quedó sumida en extremo tormento: empapada en llanto, resonando con gritos de «¡Ay!», como si hubiera perdido el sentido.

Verse 35

सुस्राव नयनैः स्त्रीणामस्रमायाससम्भवम्।मीनसङ्क्षोभचलितै स्सलिलं पङ्कजैरिव।।।।

De los ojos de las mujeres brotaron lágrimas nacidas de la angustia, como gotas de agua que resbalan de los lotos sacudidos por el agitar de los peces.

Verse 36

दृष्ट्वा तु नृपति श्श्रीमानेकचित्तगतं पुरम्।निपपातैव दुःखेन हतमूल इव द्रुमः।।।।

Al ver el rey próspero y espléndido la ciudad entera absorta en un solo dolor, cayó abatido por la pena, como un árbol al que le han cortado las raíces.

Verse 37

ततो हलहलाशब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः।नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम्।।।।

Entonces, detrás de Rāma, se alzó un clamor tumultuoso entre los hombres al ver al rey desfallecer, oprimido por un dolor inmenso.

Verse 38

हा रामेति जनाः केचिद्राममातेति चापरे।अन्तःपुरं समृद्धं च क्रोशन्तः पर्यदेवयन्।।।।

Unos gemían: «¡Ay, Rāma!», y otros: «¡Madre de Rāma!»; y con sus clamores hicieron resonar de llanto incluso los bien provistos aposentos interiores.

Verse 39

अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्णं भ्रान्तचेतसम्।राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि।।।।

Al volver la mirada, Rāma vio al rey y a su madre siguiendo el camino, abatidos y con la mente turbada.

Verse 40

स बद्ध इव पाशेन किशोरो मातरं यथा।धर्मपाशेन सङ्क्षिप्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत।।।।

Como un potrillo, atado como por una cuerda, no puede ver con claridad a su madre, así Rāma, ceñido por el lazo del dharma, no pudo mirar abiertamente a sus padres.

Verse 41

पदातिनौ च यानार्हावदुःखार्हौ सुखोचितौ।दृष्ट्वा सञ्चोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम्।।।।

Al ver a sus padres—dignos de ir en carro y, sin embargo, caminando a pie; habituados al bienestar e indignos del dolor—Rāma apremió al auriga: «¡Avanza pronto!»

Verse 42

न हि तत्पुरुषव्याघ्रो दुःखदं दर्शनं पितुः।मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्रार्दित इव द्विपः।।।।

Rāma, tigre entre los hombres, no pudo soportar aquella visión dolorosa de su padre y de su madre, como un elefante acosado por el aguijón.

Verse 43

प्रत्यगारमिवायान्ती वत्सला वत्सकारणात्।बद्धवत्सा यथा धेनू राममाताभ्यधावत।।।।

La madre de Rāma corrió tras él, como una vaca amorosa que, con su ternero atado, se apresura hacia el establo por causa de su cría.

Verse 44

तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्।क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च।।।।रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्।असकृत्प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीमिव मातरम्।।।।

Mientras Kauśalyā lloraba y corría tras aquel carro, clamando: «¡Rāma, Rāma! ¡Ay, Sītā! ¡Lakṣmaṇa!», y derramando lágrimas nacidas de sus ojos por Rāma, Lakṣmaṇa y Sītā, Rāma volvía una y otra vez la mirada hacia su madre, que en su dolor se tambaleaba como si danzara.

Verse 45

तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्। क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च।।2.40.44।।रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्। असकृत्प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीमिव मातरम्।।2.40.45।।

Se repite la misma escena: Kauśalyā lloraba y corría tras el carro, clamando por Rāma, Sītā y Lakṣmaṇa, derramando lágrimas de angustia; y Rāma se volvía una y otra vez para mirarla.

Verse 46

तिष्ठेति राजा चुक्रोश याहि याहीति राघवः।सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोरिव चान्तरा।।।।

El rey gritó: «¡Detente, detente!», mientras Rāghava (Rāma) decía: «¡Sigue, sigue!». Y el ánimo de Sumantra quedó como atrapado entre dos ruedas.

Verse 47

नाश्रौषमिति राजानमुपालब्धोऽपि वक्ष्यसि।चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत्।।।।

Rāma le dijo: «Aunque el rey te reprenda, dile: “No lo oí”. Prolongar el sufrimiento es lo más censurable».

Verse 48

रामस्य स वचः कुर्वन्ननुज्ञाप्य च तं जनम्।व्रजतोऽपि हयान् शीघ्रं चोदयामास सारथिः।।।।

Obedeciendo las palabras de Rāma, y tras despedirse de aquella gente, el auriga incitó a los caballos a mayor velocidad, aunque ya avanzaban con presteza.

Verse 49

न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम्।मनसाप्यश्रुवेगैश्च न न्यवर्तत मानुषम्।।।।

El pueblo del rey regresó, tras circunvalar a Rāma con reverencia, aunque fuera sólo en el corazón; pero el torrente humano de lágrimas y el oleaje del dolor no regresaron con ellos.

Verse 50

यमिच्छेत्पुनरायान्तं नैनं दूरमनुव्रजेत्।इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः।।।।

A quien se desea que vuelva de nuevo, no se le debe seguir demasiado lejos. Así dijeron los ministros al gran rey Daśaratha.

Verse 51

तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नंप्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः।निशम्य राजा कृपणः सभार्योव्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः।।।।

Al oír sus palabras, plenas de toda virtud y buen consejo, el rey, abatido por la pena, se quedó allí con sus reinas: el cuerpo sudoroso, el rostro sombrío, y la mirada fija en su hijo.