Adhyaya 12

Verse 1

सुमनोवाच । ऋणसंबंधिनं पुत्रं प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः । ऋणं यस्य गृहीत्वा यः प्रयाति मरणं किल

Sumana dijo: «Te explicaré, aquí ante ti, al hijo vinculado con una deuda: el caso en que alguien toma el préstamo de otro y luego, en verdad, va a la muerte».

Verse 2

अर्थदाता सुतो भूत्वा भ्राता चाथ पिता प्रिया । मित्ररूपेण वर्त्तेत अतिदुष्टः सदैव सः

Haciéndose un hijo que otorga riqueza, un hermano e incluso un padre querido, se conduce con apariencia de amigo; pero siempre es sumamente perverso.

Verse 3

गुणं नैव प्रपश्येत स क्रूरो निष्ठुराकृतिः । जल्पते निष्ठुरं वाक्यं सदैव स्वजनेषु च

No percibe virtud alguna; es cruel y de corazón duro por naturaleza. Siempre pronuncia palabras ásperas, especialmente contra los suyos.

Verse 4

मिष्टंमिष्टं समश्नाति भोगान्भुंजति नित्यशः । द्यूतकर्मरतो नित्यं चौरकर्मणि सस्पृहः

Come manjares exquisitos una y otra vez y se entrega sin cesar a los placeres sensuales; siempre inclinado al juego, es codiciosamente atraído hacia los actos de robo.

Verse 5

गृहद्रव्यं बलाद्भुंक्ते वार्यमाणः स कुप्यति । पितरं मातरं चैव कुत्सते च दिनेदिने

Por la fuerza consume los bienes de la casa; cuando se le reprende, se enfurece. Y día tras día también injuria a su padre y a su madre.

Verse 6

द्रावकस्त्रासकश्चैव बहुनिष्ठुरजल्पकः । एवं भुक्त्वाथ तद्द्रव्यं सुखेन परितिष्ठति

Quien extorsiona, quien intimida y profiere muchas palabras crueles—tras haber consumido así esa riqueza mal habida, vive luego con comodidad.

Verse 7

जातकर्मादिभिर्बाल्ये द्रव्यं गृह्णाति दारुणः । पुनर्विवाहसंबंधान्नानाभेदैरनेकधा

Aun en la niñez, esa persona cruel toma riquezas con el pretexto de ritos como la ceremonia del nacimiento; y mediante vínculos de nuevo matrimonio, lo hace de muchas maneras, con innumerables ardides.

Verse 8

एवं संजायते द्रव्यमेवमेतद्ददात्यपि । गृहक्षेत्रादिकं सर्वं ममैव हि न संशयः

Así se acumula la riqueza; y aun cuando se la da, (se piensa): «Esta casa, estas tierras y todo lo demás son sólo míos; no hay duda».

Verse 9

पितरं मातरं चैव हिनस्त्येव दिनेदिने । सुखंडैर्मुशलैश्चैव सर्वघातैः सुदारुणैः

Día tras día, en verdad golpea a su padre y a su madre, hiriéndolos con leños astillados, con mazos y con toda clase de golpes sumamente crueles.

Verse 10

मृते तु तस्मिन्पितरि मातर्येवातिनिष्ठुरः । निःस्नेहो निष्ठुरश्चश्चैव जायते नात्र संशयः

Pero cuando ese padre ha muerto, se vuelve sumamente duro incluso con su madre; se torna sin afecto y cruel: de ello no hay duda.

Verse 11

श्राद्धकर्माणि दानानि न करोति कदैव सः । एवंविधाश्च वै पुत्राः प्रभवंति महीतले

Jamás realiza los ritos de Śrāddha, ni ofrece dones en caridad. En verdad, hijos de tal índole llegan a nacer sobre la tierra.

Verse 12

रिपुं पुत्रं प्रवक्ष्यामि तवाग्रे द्विजपुंगव । बाल्ये वयसि संप्राप्ते रिपुत्वे वर्तते सदा

Oh el mejor de los dvija, te describiré al ‘enemigo’ llamado hijo: cuando, tras la niñez, alcanza la juventud, permanece siempre en estado de enemistad.

Verse 13

पितरं मातरं चैव क्रीडमानो हि ताडयेत् । ताडयित्वा प्रयात्येव प्रहस्यैव पुनःपुनः

Mientras juega, golpea incluso a su padre y a su madre; tras golpearlos, se marcha riendo una y otra vez.

Verse 14

पुनरायाति संत्रस्तः पितरं मातरं प्रति । सक्रोधो वर्तते नित्यं कुत्सते च पुनःपुनः

Atemorizado, vuelve de nuevo a su padre y a su madre. Siempre colmado de ira, los injuria una y otra vez sin cesar.

Verse 15

एवं संवर्तते नित्यं वैरकर्मणि सर्वदा । पितरं मारयित्वा च मातरं च ततः पुनः

Así persevera sin cesar, siempre entregado a obras de enemistad: tras matar a su padre, vuelve de nuevo para matar también a su madre.

Verse 16

प्रयात्येवं स दुष्टात्मा पूर्ववैरानुभावतः । अथातः संप्रवक्ष्यामि यस्माल्लभ्यं भवेत्प्रियम्

Así llega a su fin el de mente perversa, impulsado por la fuerza de antiguas enemistades. Ahora explicaré aquello por lo cual puede alcanzarse lo amado.

Verse 17

जातमात्रः प्रियं कुर्याद्बाल्ये लालनक्रीडनैः । वयः प्राप्य प्रियं कुर्यान्मातृपित्रोरनन्तरम्

Desde el instante del nacimiento debe procurarse la dicha; en la niñez, con caricias, cuidado y juego. Y al llegar a la edad madura, después de ello, complázcase a la madre y al padre.

Verse 18

भक्त्या संतोषयेन्नित्यं तावुभौ परितोषयेत् । स्नेहेन वचसा चैव प्रियसंभाषणेन च

Con devoción debe complacerse siempre a esos dos; a ambos hay que satisfacer, con palabras afectuosas y con conversación suave y agradable.

Verse 19

मृते गुरौ समाज्ञाय स्नेहेन रुदते पुनः । श्राद्धकर्माणि सर्वाणि पिंडदानादिकां क्रियाम्

Sabiendo que el maestro ha muerto, llora una y otra vez por afecto; sin embargo, debe cumplir todos los ritos de śrāddha, como las acciones que comienzan con la ofrenda de piṇḍas (bolas funerarias de arroz).

Verse 20

करोत्येव सुदुःखार्तस्तेभ्यो यात्रां प्रयच्छति । ऋणत्रयान्वितः स्नेहाद्भुंजापयति नित्यशः

Aun afligido por un dolor intensísimo, les provee los medios para emprender la peregrinación; y, ligado por las tres deudas, por afecto hace que sean alimentados día tras día sin cesar.

Verse 21

यस्माल्लभ्यं भवेत्कांत प्रयच्छति न संशयः । पुत्रो भूत्वा महाप्राज्ञ अनेन विधिना किल

Oh amado, todo lo que se busca llega a alcanzarse, sin duda alguna. En verdad, por este mismo procedimiento, uno llega a ser un hijo de gran sabiduría.

Verse 22

उदासीनं प्रवक्ष्यामि तवाग्रे प्रिय सांप्रतम् । उदासीनेन भावेन सदैव परिवर्तते

Amado, ahora, aquí ante ti, te explicaré el estado del desapego; pues quien permanece en una disposición desapegada se transforma siempre en su interior.

Verse 23

ददाति नैव गृह्णाति न च कुप्यति तुष्यति । नो वा ददाति संत्यज्य उदासीनो द्विजोत्तम

Ni da ni recibe; ni se irrita ni se complace. Habiendo renunciado a todo, no da ni retiene: así es el desapegado, el mejor de los dos veces nacidos.

Verse 24

तवाग्रे कथितं सर्वं पुत्राणां गतिरीदृशी । यथा पुत्रस्तथा भार्या पिता माताथ बांधवाः

Ya se te ha expuesto todo acerca de los hijos: cuál es su destino. Tal como es para el hijo, así también lo es para la esposa, el padre, la madre y los demás parientes.

Verse 25

भृत्याश्चान्ये समाख्याताः पशवस्तुरगास्तथा । गजा महिष्यो दासाश्च ऋणसंबंधिनस्त्वमी

También se cuentan los sirvientes y otros dependientes; del mismo modo el ganado y los caballos; asimismo elefantes, búfalos y esclavos: todos éstos se consideran ligados a la deuda y a la obligación.

Verse 26

गृहीतं न ऋणं तेन आवाभ्यां तु न कस्यचित् । न्यासमेवं न कस्यापि कृतं वै पूर्वजन्मनि

Él no contrajo deuda alguna; ni tampoco nosotros dos tomamos deuda de nadie. Asimismo, nadie nos confió depósito alguno (propiedad encomendada) en una vida anterior.

Verse 27

धारयावो न कस्यापि ऋणं कांत शृणुष्वहि । न वैरमस्ति केनापि पूर्वजन्मनि वै कृतम्

Oh amada, escucha: no debemos deuda a nadie. Tampoco hay enemistad con persona alguna, nacida de una vida anterior.

Verse 28

आवाभ्यां हि न विप्रेंद्र न त्यक्तं हि तथापते । एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ त्यज चिंतामनर्थकीम्

Oh el mejor de los brāhmaṇas, ciertamente no te hemos abandonado—ni tampoco tu esposo. Sabiendo esto, ve en paz y deja esa inquietud vana y sin provecho.

Verse 29

कस्य पुत्राः प्रिया भार्या कस्य स्वजनबांधवाः । हृतं न चैव कस्यापि नैव दत्तं त्वया पुनः

¿De quién son los hijos, de quién la esposa amada, y de quién los parientes y deudos? En verdad, no has robado nada a nadie, ni tampoco has dado realmente nada de nuevo.

Verse 30

कथं हि धनमायाति विस्मयं व्रज माधव । प्राप्तव्यमेव यत्रैव भवेद्द्रव्यं द्विजोत्तम

¿Cómo, en verdad, llega la riqueza? No te asombres, oh Mādhava. La riqueza que está destinada a obtenerse, sin falta surgirá allí mismo, oh el mejor de los brāhmaṇas.

Verse 31

अनायासेन हस्ते हि तस्यैव परिजायते । यत्नेन महता चैव द्रव्यं रक्षति मानवः

En verdad, sin esfuerzo llega a su propia mano; pero el hombre guarda su riqueza sólo con gran empeño.

Verse 32

व्रजमानो व्रजत्येव धनं तत्रैव तिष्ठति । एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ जहि चिंतामनर्थकीम्

Quien parte, parte en verdad solo; la riqueza permanece allí mismo. Sabiendo esto, ve hacia la calma y abandona la preocupación vana y dañina.

Verse 33

कस्य पुत्राः प्रिया भार्या कस्य स्वजनबांधवाः । कः कस्य नास्ति संसारे असंबंधाद्द्विजोत्तम

¿De quién son los hijos, de quién la esposa amada, y de quién los parientes y deudos? En este mundo, oh el mejor de los brāhmaṇas, ¿quién no llega en algún momento a quedar sin relación con otro, pues los vínculos no son permanentes?

Verse 34

महामोहेन संमूढा मानवाः पापचेतसः । इदं गृहमयं पुत्र इमा नार्यो ममैव हि

Completamente extraviados por la gran fascinación, los hombres de mente pecaminosa piensan: «Esta casa es mía; este hijo es mío; y estas mujeres, en verdad, son mías».

Verse 35

अनृतं दृश्यते कांत संसारस्य हि बंधनम् । एवं संबोधितो देव्या भार्यया प्रियया तदा

«Oh amado, la falsedad se ve como una atadura de la existencia mundana». Así, en aquel momento, fue interpelado por la diosa, su amada esposa.

Verse 36

पुनः प्राह प्रियां भार्यां सुमनां ज्ञानवादिनीम् । सोमशर्मोवाच । सत्यमुक्तं त्वया भद्रे सर्वसंदेहनाशनम्

Entonces Somaśarmā habló de nuevo a su amada esposa Sumanā, de noble corazón y palabra sabia: «Querida, lo que has dicho es verdad y disipa toda duda».

Verse 37

तथापि वंशमिच्छंति साधवः सत्यपंडिताः । यथा पुत्रस्य मे चिंता धनस्य च तथा प्रिये

Aun así, los virtuosos sabios conocedores de la verdad desean una estirpe. Así como me preocupa un hijo, así también, oh amada, me preocupa la riqueza.

Verse 38

येनकेनाप्युपायेन पुत्रमुत्पादयाम्यहम् । सुमनोवाच । पुत्रेण लोकाञ्जयति पुत्रस्तारयते कुलम्

«Por cualquier medio posible, engendraré un hijo». Dijo Sumanā: «Por medio de un hijo se conquistan los mundos; un hijo salva y sostiene el linaje».

Verse 39

सत्पुत्रेण महाभाग पिता माता च जंतवः । एकः पुत्रो वरो विद्वान्बहुभिर्निर्गुणैस्तु किम्

Oh afortunado, por un hijo virtuoso el padre y la madre quedan verdaderamente colmados. Un solo hijo excelente y sabio es lo mejor; ¿de qué sirven muchos hijos sin mérito?

Verse 40

एकस्तारयते वंशमन्ये संतापकारकाः । पूर्वमेव मया प्रोक्तमन्ये संबंधगामिनः

Uno eleva y salva al linaje, mientras que otros se vuelven causa de aflicción. Ya lo dije antes: hay también quienes sólo siguen por vínculos y compañías.

Verse 41

पुण्येन प्राप्यते पुत्रः पुण्येन प्राप्यते कुलम् । सुगर्भः प्राप्यते पुण्यैस्तस्मात्पुण्यं समाचर

Por el mérito (puṇya) se obtiene un hijo; por el mérito se alcanza una familia noble. Por los méritos se logra un buen embarazo y sana descendencia; por eso, practica el mérito.

Verse 42

जातस्य मृतिरेवास्ति जन्म एव मृतस्य च । सुजन्म प्राप्यते पुण्यैर्मरणं तु तथैव च

Para quien nace, la muerte es segura; y para quien muere, el nacimiento vuelve sin falta. Por el mérito se alcanza un buen nacimiento; y del mismo modo, la forma de morir concuerda con las propias obras.

Verse 43

सुखं धनचयः कांत भुज्यते पुण्यकर्मभिः । सोमशर्मोवाच । पुण्यस्याचरणं ब्रूहि तथा जन्मान्यपि प्रिये

«Amada, la dicha y la acumulación de riqueza se disfrutan mediante obras meritorias.» Dijo Somaśarmā: «Oh querida, háblame de la práctica del mérito (puṇya) y también de sus frutos en otros nacimientos.»

Verse 44

सुपुण्यः कीदृशो भद्रे वद पुण्यस्य लक्षणम् । सुमनोवाच । आदौ पुण्यं प्रवक्ष्यामि यथा पुण्यं श्रुतं मया

«Oh señora auspiciosa, ¿cómo es una persona colmada de mérito? Dime la señal distintiva del puṇya». Dijo Sumanā: «Ante todo expondré el puṇya, tal como yo lo he oído».

Verse 45

पुरुषो वाथवा नारी यथा नित्यं च वर्तते । यथा पुण्यैः समाप्नोति कीर्तिं पुत्रान्प्रियान्धनम्

Sea hombre o mujer, según cómo se conduzca cada día: por sus obras meritorias alcanza fama, hijos amados y riqueza.

Verse 46

पुण्यस्य लक्षणं कांत सर्वमेव वदाम्यहम् । ब्रह्मचर्येण सत्येन मखपंचकवर्तनैः

Oh amado, te diré por completo las señales del puṇya: mediante el brahmacarya (disciplina casta), mediante la veracidad, y mediante la observancia de los cinco deberes sacrificiales.

Verse 47

दानेन नियमैश्चापि क्षमाशौचेन वल्लभ । अहिंसया सुशक्त्या च अस्तेयेनापि वर्तनैः

Por la dána (caridad) y también por las disciplinas (niyamas), por el perdón y la pureza, oh amado; por la ahiṃsā (no violencia) y la fuerza firme, y también por una conducta libre de robo—

Verse 48

एतैर्दशभिरंगैस्तु धर्ममेवं प्रपूरयेत् । संपूर्णो जायते धर्मो ग्रासैर्भोगो यथोदरे

Así, con estos diez miembros debe uno colmar el dharma. El dharma llega a ser completo, como el sustento se completa en el vientre con cada bocado de alimento.

Verse 49

धर्मं सृजति धर्मात्मा त्रिविधेनैव कर्मणा । तस्य धर्मः प्रसन्नात्मा पुण्यमेवं तु प्रापयेत्

El de alma justa engendra el Dharma mediante tres clases de acción; y con el corazón sereno y claro, ese mismo Dharma le otorga mérito sagrado de este modo.

Verse 50

यं यं चिंतयते प्राज्ञस्तं तं प्राप्नोति दुर्लभम् । सोमशर्मोवाच । कीदृङ्मूर्तिस्तु धर्मस्य कान्यंगानि च भामिनि

Aquello mismo que el sabio contempla, eso alcanza, aunque sea difícil de obtener. Dijo Somaśarmā: «Oh hermosa dama, ¿qué forma tiene el Dharma y cuáles son sus miembros?»

Verse 51

प्रीत्या कथय मे कांते श्रोतुं श्रद्धा प्रवर्तते । सुमनोवाच । लोके धर्मस्य वै मूर्तिः कैर्दृष्टा न द्विजोत्तम

«Cuéntamelo con cariño, oh amada; mi fe se enciende para escuchar.» Dijo Sumanā: «En este mundo, ¿quién ha visto la encarnación misma del Dharma, oh el mejor de los nacidos dos veces?»

Verse 52

अदृश्यवर्त्मा सत्यात्मा न दृष्टो देवदानवैः । अत्रिवंशे समुत्पन्नो अनसूयात्मजो द्विजः

Su senda es invisible; su esencia es la Verdad. No fue visto ni por dioses ni por asuras. Nacido en el linaje de Atri, es el dos veces nacido, hijo de Anasūyā.

Verse 53

तेन दृष्टो महाधर्मो दत्तात्रेयेण वै सदा । द्वावेतौ तु महात्मानौ कुर्वाणौ तप उत्तमम्

Por medio de él, Dattātreya contemplaba siempre al gran Dharma. En verdad, estos dos magnánimos realizaban la más excelsa austeridad.

Verse 54

धर्मेण वर्तमानौ तौ तपसा च बलेन च । इंद्राधिकेन रूपेण प्रशस्तेन भविष्यतः

Firmes en el dharma, y dotados de tapas y fortaleza, aquellos dos llegarán a poseer una forma bendita, superior incluso a la de Indra.

Verse 55

दशवर्षसहस्रं तौ यावत्तु वनसंस्थितौ । वायुभक्षौ निराहारौ संजातौ शुभदर्शनौ

Mientras permanecieron en el bosque—diez mil años—se alimentaron sólo de aire, sin comida, y llegaron a tener un aspecto auspicioso y resplandeciente.

Verse 56

दशवर्षसहस्रं तु तावत्कालं तपोर्जितम् । सुसाध्यमानयोश्चैव तत्र धर्मः प्रदृश्यते

Durante diez mil años, en todo ese lapso, se acumuló la austeridad; y, al cumplirse plenamente aquellas observancias, el Dharma se manifestó allí con claridad.

Verse 57

पंचाग्निः साध्यते द्वाभ्यां तावत्कालं द्विजोत्तम । त्रिकालं साधितं तावन्निराहारं कृतं तथा

Oh el mejor de los dvijas, la austeridad de los cinco fuegos, por tal duración, se cumple en dos (medidas); y en ese mismo lapso se cumple la disciplina de tres veces al día, y asimismo se considera realizado el ayuno, la abstención de alimento.

Verse 58

जलमध्ये स्थितौ तावद्दत्तात्रेयो यतिस्तथा । दुर्वासास्तु मुनिश्रेष्ठस्तपसा चैव कर्षितः

Entonces, mientras los dos permanecían en medio del agua, estaba allí Dattātreya, asimismo un yati renunciante; y también Durvāsā, el más excelso de los munis, consumido por las austeridades.

Verse 59

धर्मं प्रति स धर्मात्मा चुक्रोध मुनिपुंगवः । क्रुद्धे सति महाभाग तस्मिन्मुनिवरे तदा

Aquel sabio de alma justa—el más excelso entre los ascetas—se airó por causa del Dharma. Y cuando ese eminente muni se enfureció, oh afortunado, entonces…

Verse 60

अथ धर्मः समायातः स्वरूपेण च वै तदा । ब्रह्मचर्यादिभिर्युक्तस्तपोभिश्च स बुद्धिमान्

Entonces Dharma llegó allí, en verdad en aquel momento, en su propia forma—dotado de brahmacarya y de las demás disciplinas, y de austeridades (tapas); era sabio.

Verse 61

सत्यं ब्राह्मणरूपेण ब्रह्मचर्यं तथैव च । तपस्तु द्विजवर्योस्ति दमः प्राज्ञो द्विजोत्तमः

La veracidad es la forma misma de un brāhmaṇa; así también la disciplina del brahmacarya. El noble dos veces nacido se distingue por el tapas, y el sabio, el mejor de los dvija, por el autocontrol (dama).

Verse 62

नियमस्तु महाप्राज्ञो दानमेव तथैव च । अग्निहोत्रिस्वरूपेण ह्यात्रेयं हि समागताः

Pero el niyama—oh muy sabio—y asimismo el dar (dāna): en verdad los Ātreya se han reunido aquí en la forma misma de sacerdotes Agnihotrin, oficiantes del sacrificio al fuego.

Verse 63

क्षमा शांतिस्तथा लज्जा चाहिंसा च ह्यकल्पना । एताः सर्वाः समायाताः स्त्रीरूपास्तु द्विजोत्तम

El perdón, la paz, el pudor, la no violencia y la libertad de imaginaciones vanas—oh el mejor de los dvija—todo ello ha venido junto, encarnado en forma de mujer.

Verse 64

बुद्धिः प्रज्ञा दया श्रद्धा मेधा सत्कृति शांतयः । पंचयज्ञास्तथा पुण्याः सांगा वेदास्तु ते तदा

Intelecto, sabiduría, compasión, fe, memoria penetrante, buena fama y estados de paz; asimismo los meritorios cinco grandes yajñas, y los Vedas con sus auxiliares, eran tuyos entonces.

Verse 65

स्वस्वरूपधराश्चैव ते सर्वे सिद्धिमागताः । अग्न्याधानादयः पुण्या अश्वमेधादयस्तथा

Asumiendo cada uno su propia forma, todos alcanzaron la perfección. Asimismo, los ritos meritorios que comienzan con el establecimiento del fuego sagrado, y los que empiezan con el Aśvamedha, se volvieron eficaces y fructíferos.

Verse 66

रूपलावण्यसंयुक्ताः सर्वाभरणभूषिताः । दिव्यमाल्यांबरधरा दिव्यगंधानुलेपनाः

Dotados de belleza y encanto, adornados con toda clase de joyas, llevando guirnaldas y vestiduras divinas, y ungidos con fragancias celestiales.

Verse 67

किरीटकुंडलोपेता दिव्याभरणभूषिताः । दीप्तिमंतः सुरूपास्ते तेजोज्वालाभिरावृताः

Con coronas y pendientes, engalanados con ornamentos celestiales, eran radiantes y hermosos, envueltos por doquier en llamas ardientes de esplendor.

Verse 68

एवं धर्मः समायातः परिवारसमन्वितः । यत्र तिष्ठति दुर्वासाः क्रोधनः कालवत्तथा

Así llegó allí Dharma, acompañado de su séquito, al lugar donde mora Durvāsā, fiero en la ira, semejante al Tiempo mismo.

Verse 69

धर्म उवाच । कस्मात्कोपः कृतो विप्र भवांस्तपस्समन्वितः । क्रोधो हि नाशयेच्छ्रेयस्तप एव न संशयः

Dharma dijo: «¿Por qué te has airado, oh brāhmana, estando dotado de austeridad? Pues la ira destruye el bien y la dicha, mientras que la ascesis los otorga; de ello no hay duda»

Verse 70

सर्वनाशकरस्तस्मात्क्रोधं तत्र विवर्जयेत् । स्वस्थो भव द्विजश्रेष्ठ उत्कृष्टं तपसः फलम्

Por tanto, puesto que la ira causa ruina total, debe evitarse en tal ocasión. Mantente sereno, oh el mejor de los nacidos dos veces; la ecuanimidad es el fruto supremo de la austeridad.

Verse 71

दुर्वासा उवाच । भवान्को हि समायात एतैर्द्विजवरैः सह । सप्त नार्यः प्रतिष्ठंति सुरूपाः समलंकृताः

Durvāsā dijo: «¿Quién eres tú que has venido aquí junto con estos excelentes brāhmanas? ¿Y por qué están aquí de pie siete mujeres, de hermosa figura y ricamente adornadas?»

Verse 72

कथयस्व ममाग्रे त्वं विस्तरेण महामते । धर्म उवाच । अयं ब्राह्मणरूपेण सर्वतेजः समन्वितः

«Oh gran sabio, dímelo aquí con todo detalle.» Dharma respondió: «Este, en forma de brāhmana, está dotado de todo esplendor y resplandor espiritual.»

Verse 73

दंडहस्तः सुप्रसन्नः कमंडलुधरस्तथा । तवाग्रे ब्रह्मचर्योयं सोयं पश्य समागतः

Con báculo en la mano, muy sereno y benévolo, y llevando un kamaṇḍalu (vasija de agua): este mismo brahmacārin ha venido ante ti. Mira, ya ha llegado.

Verse 74

अन्यं पश्यस्व वै त्वं च दीप्तिमंतं द्विजोत्तम । कपिलं पिंगलाक्षं च सत्यमेनं द्विजोत्तम

Oh el mejor de los brāhmanes, mira a este otro: resplandeciente, de tono capila, y de ojos pardo‑dorados. En verdad, oh el mejor de los brāhmanes, éste es real, tal como lo contemplas.

Verse 75

तादृशं पश्य धर्मात्मन्वैश्वदेवसमप्रभम् । यत्तपो हि त्वया विप्र सर्वदेवसमाश्रितम्

Contempla tal esplendor, oh justo: resplandece como la asamblea de los Viśvedevas; pues la austeridad que tú has practicado, oh brāhmana, está en verdad sostenida y amparada por todos los dioses.

Verse 76

एतं पश्य महाभाग तव पार्श्वसमागतम् । प्रसन्नवाग्दीप्तियुक्तः सर्वजीवदयापरः

Oh afortunado, mira a éste que ha llegado a tu lado: dotado de palabra apacible y de fulgor radiante, y enteramente entregado a la compasión hacia todos los seres vivientes.

Verse 77

दम एव तथायं ते यः पोषयति सर्वदा । जटिलः कर्कशः पिंगो ह्यतितीव्रो महाप्रभुः

En verdad, es este mismo autocontrol el que siempre te sostiene: de cabellera enmarañada, áspero, de tono tawny, sumamente fiero y de gran poder.

Verse 78

नाशको हि स पापानां खड्गहस्तो द्विजोत्तम । अभिशांतो महापुण्यो नित्यक्रियासमन्वितः

Oh el mejor de los dos veces nacidos, él es en verdad el destructor de los pecados, con la espada en la mano; plenamente apaciguado, de gran mérito, y constante en las prácticas sagradas cotidianas.

Verse 79

नियमस्तु समायातस्तव पार्श्वे द्विजोत्तम । अनिर्मुक्तो महादीप्तः शुद्धस्फटिकसन्निभः

Mas Niyama ha llegado a tu lado, oh el mejor de los brahmanes: incesante, de gran resplandor, semejante al cristal puro.

Verse 80

पयःकमंडलुकरो दंतकाष्ठधरो द्विजः । शौच एष समायातो भवतः सन्निधाविह

Un dos veces nacido, con un kamaṇḍalu lleno de leche y llevando un palillo dental, ha venido aquí a tu presencia: es Śauca, para la purificación.

Verse 81

अतिसाध्वी महाभागा सत्यभूषणभूषिता । सर्वभूषणशोभांगी शुश्रूषेयं समागता

«Ella es sumamente virtuosa y muy afortunada, adornada con la verdad como ornamento. Con miembros resplandecientes por todo buen adorno, ha venido aquí para servir.»

Verse 82

अतिधीरा प्रसन्नांगी गौरी प्रहसितानना । पद्महस्ता इयं धात्री पद्मनेत्रा सुपद्मिनी

Ella es sumamente firme y sabia, de forma serena y graciosa—de tez clara, con el rostro sonriente. Esta Sostenedora, Dhātrī, es de manos de loto, ojos de loto y supremamente semejante al loto.

Verse 83

दिव्यैराभरणैर्युक्ता क्षमा प्राप्ता द्विजोत्तम । अतिशांता सुप्रतिष्ठा बहुमंगलसंयुता

Oh el mejor de los dos veces nacidos, Kṣamā apareció adornada con joyas divinas: sumamente apacible, firmemente establecida en dignidad y colmada de muchos signos auspiciosos.

Verse 84

दिव्यरत्नकृता शोभा दिव्याभरणभूषिता । तव शांतिर्महाप्राज्ञ ज्ञानरूपा समागता

Adornada con esplendor forjado de joyas divinas y engalanada con ornamentos celestiales—oh sapientísimo—ha llegado tu Paz, tomando la forma misma del Conocimiento.

Verse 85

परोपकारकरणा बहुसत्यसमाकुला । मितभाषा सदैवासौ अकल्पा ते समागता

Dedicados al bien de los demás, colmados de muchas verdades; siempre moderados en el hablar—aquellos irreprochables se habían congregado.

Verse 86

प्रसन्ना सा क्षमायुक्ता सर्वाभरणभूषिता । पद्मासना सुरूपा सा श्यामवर्णा यशस्विनी

Serena y dotada de paciencia, adornada con toda clase de joyas. Sentada en un loto, era hermosa de figura—de tez oscura e ilustre.

Verse 87

अहिंसेयं महाभागा भवंतं तु समागता । तप्तकांचनवर्णांगी रक्तांबरविलासिनी

Oh muy afortunado, la Señora Ahiṃsā ha venido a tu presencia—sus miembros resplandecen como oro al rojo vivo, deleitándose en vestiduras rojas.

Verse 88

सुप्रसन्ना सुमंत्रा च यत्र तत्र न पश्यति । ज्ञानभावसमाक्रांता पुण्यहस्ता तपस्विनी

Siempre serena y bien aconsejada, no mira de un lado a otro. Absorbida por el estado del conocimiento espiritual, esa asceta—de manos santas—permanece recogida.

Verse 89

मुक्ताभरणशोभाढ्या निर्मला चारुहासिनी । इयं श्रद्धा महाभाग पश्य पश्य समागता

Adornada con el esplendor de ornamentos de perlas, pura y de dulce sonrisa—oh muy afortunado, mira, mira: ha llegado la misma Śraddhā.

Verse 90

बहुबुद्धिसमाक्रांता बहुज्ञानसमाकुला । सुभोगासक्तरूपा सा सुस्थिता चारुमंगला

Dotada de abundante inteligencia, colmada de múltiples saberes; apegada a refinados deleites y, sin embargo, firmemente asentada—hermosa y auspiciosa en su porte.

Verse 91

सर्वेष्टध्यानसंयुक्ता लोकमाता यशस्विनी । सर्वाभरणशोभाढ्या पीनश्रोणि पयोधरा

Unida a la meditación de todo lo más deseado, la gloriosa Madre del mundo—resplandeciente con todo ornamento—era de amplias caderas y pleno busto.

Verse 92

गौरवर्णा समायाता माल्यवस्त्रविभूषिता । इयं मेधा महाप्राज्ञ तवैव परिसंस्थिता

De tez clara, ha llegado, adornada con guirnaldas, vestiduras y joyas. Oh sapientísimo, ésta es Medhā, establecida aquí sólo para ti.

Verse 93

हंसचंद्रप्रतीकाशा मुक्ताहारविलंबिनी । सर्वाभरणसंभूषा सुप्रसन्ना मनस्विनी

Resplandecía con el fulgor del cisne y de la luna, llevaba un collar de perlas colgante; engalanada con todo ornamento, se mostraba sumamente serena y de noble ánimo.

Verse 94

श्वेतवस्त्रेण संवीता शतपत्रं शयेकृतम् । पुस्तककरा पंकजस्था राजमाना सदैव हि

Vestida con ropas blancas, se la hace recostar sobre un loto de cien pétalos; con un libro en la mano, sentada en el loto, resplandece siempre con majestad.

Verse 95

एषा प्रज्ञा महाभाग भाग्यवंतं समागता । लाक्षारससमावर्णा सुप्रसन्ना सदैव हि

Oh noble, esta Sabiduría ha llegado al afortunado; es del color del jugo de laca y permanece siempre sumamente serena.

Verse 96

पीतपुष्पकृतामाला हारकेयूरभूषणा । मुद्रिका कंकणोपेता कर्णकुंडलमंडिता

Llevaba una guirnalda de flores amarillas, adornada con collar y brazaletes; provista de anillos y pulseras, y engalanada con pendientes.

Verse 97

पीतेन वाससा देवी सदैव परिराजते । त्रैलोक्यस्योपकाराय पोषणायाद्वितीयका

Vestida con ropas amarillas, la Diosa resplandece siempre—sin igual en nutrir, para el bien y sustento de los tres mundos.

Verse 98

यस्याः शीलं द्विजश्रेष्ठ सदैव परिकीर्तितम् । सेयं दया सु संप्राप्ता तव पार्श्वे द्विजोत्तम

Oh el mejor de los brahmanes, su conducta virtuosa es siempre celebrada. Esa misma Compasión (Dayā) ha llegado ahora y se ha acercado a tu lado, oh el más excelso de los nacidos dos veces.

Verse 99

इयं वृद्धा महाप्राज्ञ भावभार्या तपस्विनी । मम माता द्विजश्रेष्ठ धर्मोहं तव सुव्रत

Esta anciana es sumamente sabia: esposa fiel y asceta. Ella es mi madre, oh el mejor de los dos veces nacidos; y yo soy tu Dharma, oh tú de votos excelentes.

Verse 100

इति ज्ञात्वा शमं गच्छ मामेवं परिपालय । दुर्वासा उवाच । यदि धर्मः समायातो मत्समीपं तु सांप्रतम्

«Sabiendo esto, ve en paz y protégeme de este modo». Dijo Durvāsā: «Si el Dharma ha venido en verdad ahora a mi presencia…»

Verse 101

एतन्मे कारणं ब्रूहि किं ते धर्म करोम्यहम् । धर्म उवाच । कस्मात्क्रुद्धोसि विप्रेन्द्र किमेतैर्विप्रियं कृतम्

«Dime la causa de esto. ¿Qué deber, qué dharma, he de cumplir por ti?» Respondió Dharma: «¿Por qué estás airado, oh el mejor de los brāhmaṇas? ¿Qué cosa desagradable te han hecho éstos?»

Verse 102

तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि दुर्वासो यदि मन्यसे । दुर्वासा उवाच । येनाहं कुपितो देव तदिदं कारणं शृणु

«Si lo consideras apropiado, oh Durvāsā, dime la causa». Dijo Durvāsā: «Oh Señor, escucha esta misma razón por la cual me enfurecí».

Verse 103

दमशौचैः सुसंक्लेशैः शोधितं कायमात्मनः । लक्षवर्षप्रमाणं वै तपश्चर्या मया कृता

Con autodominio y pureza—en medio de severas penalidades—purifiqué mi propio cuerpo. En verdad, practiqué austeridades durante cien mil años.

Verse 104

एवं पश्यसि मामेवं दया तेन प्रवर्तते । तस्मात्क्रुद्धोस्मि तेद्यैव शापमेवं ददाम्यहम्

Al mirarme de este modo, se despierta en mí la compasión; pero aun así, por ello mismo, hoy me enojo contigo; por tanto, ahora pronuncio sobre ti esta maldición.

Verse 105

एवं श्रुत्वा तदा तस्य तमुवाच महामतिः । धर्म उवाच । मयि नष्टे महाप्राज्ञ लोको नाशं समेष्यति

Al oír esto, el magnánimo le habló entonces. Dharma dijo: «Oh sapientísimo, si yo soy destruido, el mundo caerá en la ruina».

Verse 106

दुःखमूलमहं तात निकर्शामि भृशं द्विज । सौख्यं पश्चादहं दद्मि यदि सत्यं न मुंचति

Oh querido—oh brāhmaṇa—arrancar é por completo la raíz misma del sufrimiento; después otorgaré la dicha, si él no abandona la verdad.

Verse 107

पापोयं सुखमूलस्तु पुण्यं दुःखेन लभ्यते । पुण्यमेवं प्रकुर्वाणः प्राणी प्राणान्विमुंचति

El pecado tiene su raíz en el placer, mientras que el mérito (puṇya) se obtiene mediante la aflicción. Así, el ser que obra el mérito de este modo acaba por soltar los alientos vitales.

Verse 108

महत्सौख्यं ददाम्येवं परत्र च न संशयः । दुर्वासा उवाच । सुखं येनाप्यते तेन परं दुःखं प्रपद्यते

«Así concedo una gran dicha, también en el más allá; de ello no hay duda». Dijo Durvāsā: «Aquello por lo cual se obtiene placer, por ese mismo medio se cae en un dolor mayor».

Verse 109

तत्तु मर्त्यः परित्यज्य अन्येनापि प्रभुज्यते । तत्सुखं को विजानाति निश्चयं नैव पश्यति

El mortal abandona esa riqueza, y aun otro la disfruta. ¿Quién puede conocer de veras la dicha que de ello nace? Pues no se ve certeza alguna.

Verse 110

तच्छ्रेयो नैव पश्यामि अन्याय्यं हि कृतं तव । येन कायेन क्रियते भुज्यते नैव तत्सुखम्

No veo bien alguno en eso; lo que has hecho es, en verdad, injusto. El placer de un acto no lo goza realmente el mismo cuerpo que lo ejecuta cuando es contrario al dharma.

Verse 111

अन्येन क्रियते क्लेशमन्येनापि प्रभुज्यते । तत्सुखं को विजानाति चान्यायं धर्ममेव वा

Uno soporta la aflicción, y otro disfruta el fruto. ¿Quién, entonces, puede conocer de veras esa dicha, y quién discernir si es injusticia o, en verdad, dharma?

Verse 112

अन्येन क्रियते क्लेशमन्येनापि सुखं पुनः । भुनक्ति पुरुषो धर्म तत्सर्वं श्रेयसा युतम्

Por uno se causa la fatiga, y por otro, de nuevo, la dicha; sin embargo, es la persona misma quien experimenta el fruto del dharma. Por eso todo ello está unido al propio bien supremo (śreyas).

Verse 113

पुण्यं चैव अनेनापि अनेन फलमश्नुते । क्रियमाणं पुनः पुण्यमन्येन परिभुज्यते

Así también el mérito (puṇya) se adquiere de este modo, y de este modo se goza su fruto; pero el mérito que se está realizando puede, otra vez, ser apropiado y disfrutado por otro.

Verse 114

तत्सर्वं हि सुखं प्रोक्तं यत्तथा यस्य लक्षणम् । धर्मशास्त्रोदितं चैव कृतं सर्वत्र नान्यथा

Todo lo que se declara propicio al bienestar es, en verdad, aquello que concuerda con los rasgos propios y auténticos de cada persona; y debe practicarse en todas partes exactamente como lo prescriben los Dharmaśāstras, nunca de otro modo.

Verse 115

येन कायेन कुर्वंति तेन दुःखं सहन्ति ते । परत्र तेन भुंजंति अनेनापि तथैव च

Con el cuerpo con que realizan sus actos, con ese mismo cuerpo soportan el sufrimiento; y en el más allá experimentan los frutos por medio de ese mismo instrumento, y así también en este mundo.

Verse 116

इति ज्ञात्वा स धर्मात्मा भवान्समवलोकयेत् । यथा चौरा महापापाः स्वकायेन सहंति ते

Sabiendo esto, tú, que eres justo, debes considerarlo bien: así como los ladrones, grandes pecadores, sufren junto con su propio cuerpo.

Verse 117

दुःखेन दारुणं तीव्रं तथा सुखं कथं नहि । धर्म उवाच । येन कायेन पापाश्च संचरन्ति हि पातकम्

«Si hay un sufrimiento feroz e intenso, ¿por qué no habría también felicidad?» Respondió Dharma: «Ese mismo cuerpo por el cual los pecados deambulan, trayendo transgresión, (es la causa)».

Verse 118

तेन पीडां सहंत्येव पातकस्य हि तत्फलम् । दंडमेकं परं दृष्टं धर्मशास्त्रेषु पंडितैः

Por ello se soporta, en verdad, el dolor: ése es el fruto mismo del pecado. Los sabios, en los Dharmaśāstras, han reconocido el castigo como el único correctivo supremo.

Verse 119

तं धर्मपूर्वकं विद्धि एतैर्न्यायैस्त्वमेव हि । दुर्वासा उवाच । एवं न्यायं न मन्येहं तथैव शृणु धर्मराट्

Sabe que esto está fundado en el dharma; pues tú mismo lo estableces mediante estos principios. Dijo Durvāsā: «No acepto tal razonamiento; con todo, escucha aún, oh rey del dharma».

Verse 120

शापत्रयं प्रदास्यामि क्रुद्धोहं तव नान्यथा । धर्म उवाच । यदा क्रुद्धो महाप्राज्ञ मामेव हि क्षमस्व च

«Te impondré una triple maldición; estoy airado contigo, no hay otro modo». Dijo Dharma: «Cuando estás airado, oh sapientísimo, perdóname en verdad».

Verse 121

नैव क्षमसि विप्रेंद्र दासीपुत्रं हि मां कुरु । राजानं तु प्रकर्तव्यं चांडालं च महामुने

«Oh el mejor de los brāhmaṇas, no debes tolerar esto: no me hagas hijo de una esclava. Más bien, oh gran sabio, que el rey sea hecho caṇḍāla».

Verse 122

प्रसादसुमुखो विप्र प्रणतस्य सदैव हि । दुर्वासाश्च ततः क्रुद्धो धर्मं चैव शशाप ह

Oh brāhmaṇa, él es siempre benévolo y de rostro amable con quien se inclina en reverencia. Pero Durvāsā, encendido en ira, pronunció una maldición, incluso contra el propio Dharma.

Verse 123

दुर्वासा उवाच । राजा भव त्वं धर्माद्य दासीपुत्रश्च नान्यथा । गच्छ चांडालयोनिं च धर्म त्वं स्वेच्छया व्रज

Dijo Durvāsā: «Desde hoy, oh Dharma, serás rey, pero como hijo de una sirvienta, y no de otro modo. Ve también a un nacimiento de caṇḍāla; oh Dharma, marcha allí por tu propia voluntad».

Verse 124

एवं शापत्रयं दत्त्वा गतोसौ द्विजसत्तमः । अनेनापि प्रसंगेन दृष्टो धर्मः पुरा किल

Así, tras pronunciar una triple maldición, partió aquel excelso brahmán. Y por este mismo suceso, se dice que antaño se manifestó el Dharma.

Verse 125

सोमशर्मोवाच । धर्मस्तु कीदृशो जातस्तेन शप्तो महात्मना । तद्रूपं तस्य मे ब्रूहि यदि जानासि भामिनि

Dijo Somaśarmā: «¿En qué clase de ser se convirtió Dharma, al ser maldecido por aquel magnánimo? Dime su forma, oh hermosa dama, si lo sabes».

Verse 126

सुमनोवाच । भरतानां कुले जातो धर्मो भूत्वा युधिष्ठिरः । विदुरो दासीपुत्रस्तु अन्यं चैव वदाम्यहम्

Sumana dijo: «En el linaje de los Bhāratas, el propio Dharma nació como Yudhiṣṭhira. Vidura, en cambio, fue hijo de una sirvienta; y también hablaré de otro».

Verse 127

यदा राजा हरिश्चंद्रो विश्वामित्रेण कर्षितः । तदा चांडालतां प्राप्तः स हि धर्मो महामतिः

Cuando el rey Hariścandra fue atormentado por Viśvāmitra, entonces cayó al estado de un caṇḍāla; y aun eso, oh magnánimo, era en verdad dharma.

Verse 128

एवं कर्मफलं भुक्तं धर्मेणापि महात्मना । दुर्वाससो हि शापाद्वै सत्यमुक्तं तवाग्रतः

Así, incluso aquel magnánimo—aunque justo—gustó el fruto de sus actos; pues, por la maldición de Durvāsā, lo dicho ante ti se ha mostrado verdadero.