The Account of Mohinī (Mohinī-kathanam): Ekādaśī Nirṇaya, Daśamī Boundary, and Aruṇodaya

Verse 1

मोहिन्युवाच । एकादशीसमं देवाः पावनं नापरं भवेत् । यया पूता महापापा गच्छंति हरिमंदिरम् ॥ १ ॥

Dijo Mohinī: «Oh dioses, no hay purificador igual a Ekādaśī. Por ella, aun los grandes pecadores quedan purificados y van a la morada de Hari».

Verse 2

तत्समीपे मम स्थानं युक्तं भाति विचार्यताम् । देवा ऊचुः । वेधो निशीथे देवानामुपकाराय मोहिनी ॥ २ ॥

«Parece apropiado que mi morada esté cerca de ese lugar; considérese.» Dijeron los Devas: «Oh Creador (Vedhā), a medianoche, para el bien de los dioses, que aparezca la Encantadora, Mohinī.»

Verse 3

सूर्योदये सुराणां च हरिणा परिकल्पितः । पारणं च त्रयोदश्यामुपवासविनाशनम् ॥ ३ ॥

Al amanecer, Hari ha dispuesto también para los dioses el pāraṇa, la ruptura correcta del ayuno; y el pāraṇa realizado en el día de Trayodaśī (decimotercero) destruye la falta del ayuno.

Verse 4

महाद्वादशिका ह्यष्टौ याः स्मृता वैष्णवागमे । तास्तु ह्येकादशीभिन्ना उपोष्यंते च वैष्णवैः ॥ ४ ॥

En la tradición vaiṣṇava se recuerdan ocho observancias llamadas Mahā-dvādaśī. Son distintas de la Ekādaśī ordinaria, y los vaiṣṇavas ayunan en esos días.

Verse 5

एकादशीव्रतं भिन्नं वैष्णवानां महात्मनाम् । नित्यं पक्षद्वये प्रोक्तं विधिना त्रिदिनात्मके ॥ ५ ॥

El voto de Ekādaśī, observado de modo distintivo por los vaiṣṇavas de gran alma, se prescribe regularmente en ambas quincenas, conforme al rito de tres días establecido.

Verse 6

सायं प्रातस्त्यजेद्भुक्तिं क्रमात्पूर्वापराह्णयोः । एकादशी यदा भिन्ना उपोष्या हि परेऽहनि । द्वादश्यां हि व्रतं कार्यं निरंबु समुपोषणम् ॥ ६ ॥

Debe abandonarse la comida por la tarde y por la mañana, respectivamente, según el orden del antes y el después del mediodía. Cuando la Ekādaśī queda ‘dividida’ (no prevalece por completo), el ayuno ha de observarse al día siguiente. En verdad, en Dvādaśī el voto debe cumplirse como ayuno total, sin agua.

Verse 7

लंघने त्वसमर्थानां जलं शाकं फलं पयः । नैवेद्यं वा हरेः प्रोक्तं स्वाहारात्पादसंमितम् ॥ ७ ॥

Pero para quienes no pueden guardar un ayuno completo, se permite agua, verduras de hoja, fruta, leche, o alimento ofrecido primero como naivedya a Hari—solo en una cuarta parte de la ración habitual.

Verse 8

स्वाती सूर्योदये विद्धो त्यजंत्यकादशीं सति । निष्कामा मध्यरात्रे च विद्धां मुंचन्ति याम्यया ॥ ८ ॥

Si la Ekādaśī queda “perforada” (viddha) al amanecer cuando rige la nakṣatra Svātī, los virtuosos abandonan esa Ekādaśī. Y quienes la observan sin deseo, sin motivo personal, también dejan la Ekādaśī perforada incluso a medianoche, conforme a la vigilia nocturna (Yāmya).

Verse 9

सर्वेष्वपि तु लोकेषु विदिता दशमी तिथिः । यमस्य तस्याः प्रांति तु स्थितिः कार्या त्वयानघे ॥ ९ ॥

En verdad, en todos los mundos es bien conocido el tithi de Daśamī, el décimo día lunar. Por ello, oh intachable, debes establecer debidamente la observancia para Yama en relación con ese tithi.

Verse 10

एतेन देवकार्यं च सिद्धं भवति शोभने । सूर्येन्दुचारा तिथ्यास्तु दशम्याः प्रांतगामिनी ॥ १० ॥

Por esta observancia, oh dama auspiciosa, el rito divino queda cumplido con éxito. El tithi—calculado según el curso del Sol y la Luna—debe ser la Daśamī que se acerca a su término, en su límite final.

Verse 11

भुवि तीर्थानि चैव त्वं स्वाघनाशाय संचर । अरुणोदयमारभ्य यावत्सूर्योदयो भवेत् ॥ ११ ॥

Recorre la tierra visitando los tīrtha, los vados sagrados, para la destrucción de tus propios pecados—desde el aruṇodaya, el primer resplandor del alba, hasta que se produzca la salida del sol.

Verse 12

तदंतस्त्वं व्रते प्राप्ता लभस्वैकादशीफलम् । यः कश्चित्कुरुते विद्धं त्वया ह्येकादशीव्रतम् ॥ १२ ॥

Por tanto, al concluir este voto, obtendrás el fruto de Ekādaśī. Y sabe que quienquiera que cumpla este Ekādaśī-vrata tal como tú lo has enseñado, ciertamente alcanzará su mérito.

Verse 13

स तीपकारकस्तुभ्यं भविष्यति सुरप्रिये । मुहूर्तद्वयमात्रं तु ज्ञेयं चात्रारुणोदयम् ॥ १३ ॥

Oh amada de los dioses, ese momento te servirá como señal. Y aquí debe entenderse que el alba llamada Aruṇodaya dura tan solo dos muhūrtas.

Verse 14

मूहूर्ताः पंचदश च स्मृता रात्रेर्दिनस्य च । ज्ञेयास्ते ह्रस्वदीर्घत्वे त्रैराशिक विधानतः ॥ १४ ॥

Se recuerdan quince muhūrtas para la noche y asimismo para el día. Su acortamiento o alargamiento debe determinarse según la regla del trairāśika, el cálculo proporcional.

Verse 15

त्रयोदशान्मुहूर्तांत्तु रात्रैरूर्द्ध्वा समागता । सब्ध्वोपवासिनां पुण्यं स्वस्था भव शुचिस्मिते ॥ १५ ॥

Tras haber transcurrido trece muhūrtas de la noche, llega el momento debido. Entonces se cumple el mérito de quienes guardan el upavāsa (ayuno)—permanece sana y en paz, oh de sonrisa pura.

Verse 16

यमसंस्थापनार्थाय वैकुण्ठध्वंसनाय च । पाखण्डानां विवृद्ध्यर्थँ पापसंचनाय च ॥ १६ ॥

“(Actúan) para establecer el dominio de Yama, para destruir el camino hacia Vaikuṇṭha, para acrecentar doctrinas pākhaṇḍa —heréticas y engañosas— y para acumular pecado.”

Verse 17

दत्तं ते मोहिनि स्थानं प्रत्यूषसमयांकितम् ॥ १७ ॥

Oh Mohinī, se te ha concedido un lugar, señalado para la hora del alba (pratyūṣa).

Verse 18

विद्धं त्वयैकादशिकाव्रतं ये कुर्वंति कर्तार इह प्रयत्नात् । तेषां भवेद्यत्सुकृतं शुभे फलं भुंक्ष्व प्रसन्ना भव भूसुरे त्वम् ॥ १८ ॥

Oh bienaventurada, quienes con empeño sincero observan el voto de Ekādaśī tal como tú lo enseñaste—cualquier fruto meritorio y auspicioso que nazca de esa buena obra, acéptalo y gózalo con benevolencia; sé propicia y de buen ánimo hacia ese brāhmaṇa.

Verse 19

एवं प्रदिष्टा कमलासनाद्यैः सा मोहिनी हृष्टतरा बभूव । मेने कृतार्थं निजजीवितं च स्वपापतीर्थाभिनिषेवणेन ॥ १९ ॥

Así instruida por Kamalāsana (Brahmā) y los demás sabios, aquella Mohinī se alegró aún más; y tuvo por colmada su vida al acogerse al sagrado tīrtha que disipa los pecados.

Verse 20

संसाधितं कार्यमिदं सुराणां भस्मावशेषं हि गतेऽपि देहे । चैतन्यमात्रे पवनात्मकेऽस्मिन् संमार्जितो भूपकृतस्तु पंथाः ॥ २० ॥

“La tarea de los dioses ha sido cumplida; aunque el cuerpo se haya ido, sólo quedan cenizas. Sin embargo, en este ser—cuya naturaleza es pura conciencia y aliento vital—el sendero establecido por el rey ha sido bien despejado y dispuesto.”

Verse 21

नीतं मया चात्मकृतं हि वाक्यं प्रहृष्टया वै यदुदाहृतं हि । एवं विमृश्य क्षिप्तिपालदेवान्प्रणम्य हृष्टा च पुरोधसं स्वम् ॥ २१ ॥

“Las palabras que pronuncié fueron en verdad mías, y las dije con júbilo.” Reflexionando así, se postró ante los reyes y los dioses; y, gozosa, rindió también reverencia a su propio purohita, el sacerdote de su linaje.

Verse 22

प्रांते स्थिता सूर्यविहीनसंज्ञे काले दशम्या जनमोहनाय । कृच्छ्रांतरूपा च दिनं च भुंक्ते प्रकृष्टरूपा नरकाय नॄणाम् ॥ २२ ॥

Situada en el confín, en el tiempo llamado “sin sol”, en el décimo día lunar (Daśamī) aparece para extraviar a la gente. Tomando una forma aflictiva, devora el día; y en una forma más intensa se vuelve causa de infierno para los seres humanos.

Verse 23

प्रांतस्थितां तां रविजो निरीक्ष्य प्रहृष्टवक्त्रो वचनं जगाद । त्वया प्रतिष्ठा मम चारुनेत्रे कृतात्र लोके पुनरेव सम्यक् । विभोदितो रुक्मविभूषणस्य मत्तेभसंस्थः पटहः सुघोषः ॥ २३ ॥

Al verla de pie en el confín, el hijo del Sol, con el rostro radiante de júbilo, dijo: «Oh, de bellos ojos, por ti mi honor ha sido restablecido de nuevo y con justeza en este mundo. Ya ha resonado el timbal (paṭaha) de sonido auspicioso, montado sobre el elefante embriagado adornado con ornamentos de oro».

Verse 24

दृष्टे कार्ये जनः सर्वः प्रत्ययं कुरुते त्विति ॥ २४ ॥

Cuando el fruto se ve directamente, todos depositan fe con facilidad—así se dice.

Verse 25

सूर्योदय स्पृशा ह्येषा दशमी गर्हिता सदा । अस्पृष्टमुदयं नॄणां मोहनाय भविष्यति ॥ २५ ॥

Esta Daśamī (tithi) que toca el amanecer es siempre censurada. Para la gente, una tithi que no toca el amanecer conducirá al extravío (observancia errónea y confusión).

Verse 26

विहाय तां यत्प्रिययोगभुक्तिं पादस्थिता सापि ह्यदृष्यरूपा । सत्यं हि ते नाम विशालनेत्रे यन्मोहिनीत्येव जनो ब्रवीति ॥ २६ ॥

Abandonando aquel antiguo goce nacido de la unión con lo amado, ella se coloca a tus pies—y aun así su forma permanece invisible. Oh, de ojos amplios, tu nombre es verdaderamente apropiado, pues la gente en verdad te llama “Mohinī”, la Encantadora.

Verse 27

विमोहयित्वा हि जनं समस्तं पटे मदीये लिखितं करोषि । इत्येवमुक्त्वा तनयो विवस्वतः प्रणम्य तां ब्रह्मसुतां प्रहृष्टः ॥ २७ ॥

«En verdad, tras extraviar a toda la gente, haces que se escriba en mi paño». Dicho esto, el hijo de Vivasvān se postró ante la hija de Brahmā y, lleno de júbilo, prosiguió su camino.

Verse 28

जगाम देवैः सह नाकलोकं करे गृहीत्वा लिपिलेखितारम् । गतेषु देवेषु विमोहिनी सा ब्रह्माणमासाद्य सुरासुरेशम् ॥ २८ ॥

Tomando de la mano al escriba, ella fue con los dioses al Nākaloka, es decir, a Svarga. Cuando los dioses se hubieron marchado, aquella Encantadora, Vimohinī, se acercó a Brahmā, señor de devas y asuras.

Verse 29

विज्ञापयामास पितः पुरोधा ममायमत्युग्रतरश्च कोपात् । दग्धं शरीरं मम लोकनाथ पुनः प्रपत्स्येऽथ तथा कुरुष्व ॥ २९ ॥

El sacerdote familiar informó a su padre: «Por esta ira mía, tan sumamente feroz, mi cuerpo ha sido consumido por el fuego. Oh Señor del mundo, volveré a tomar refugio (a encarnarme de nuevo); por tanto, haz lo que sea debido».

Verse 30

विमोहितं चैव जगन्मयेदं प्रांते समास्थाय यमस्य तिथ्याः । जितो हि राज्ञा शमनः पुराद्य कृतो जयी तात तव प्रभावात् ॥ ३० ॥

Este mundo, penetrado por el engaño, se halla al borde mismo del tiempo señalado por Yama. Y, sin embargo, aun Śamana (Yama), desde antiguo, fue vencido por el rey y hecho vencedor —oh amado— por la fuerza de tu influjo.

Verse 31

तव कृत्यमिदं तात यत्पुनर्देहधारिणी । भूयामहं जगन्नाथ ब्रह्मणं सांत्ययस्व भोः ॥ ३१ ॥

«Amado, ésta es tu tarea: haz que yo vuelva a portar un cuerpo. Oh Señor del universo, reconcíliame con Brahmā; te lo ruego, establece la paz».

Verse 32

तच्छ्रुत्वा मोहिनीवाक्यं ब्रह्मा लोकविधानकृत् । ब्राह्मणं सांत्वयामास पुनरेव सुताकृते ॥ ३२ ॥

Al oír las palabras de Mohinī, Brahmā—ordenador de los mundos—volvió a consolar al brāhmaṇa, por el bien de su hija.

Verse 33

वसो तात निबोधेदं यद्ब्रवीमि हितावहम् । तव चास्या महाभाग सर्वलोकहिताय च ॥ ३३ ॥

Oh Vasu, hijo querido, comprende bien esto que voy a decir, pues es benéfico: para ti, oh muy afortunado, para ella también, y en verdad para el bien de todos los mundos.

Verse 34

त्वयेयं मोहिनी कोपात्कृता भस्मावशेषिता । पुनः शरीरं याचेत तदाज्ञां देहि मानद ॥ ३४ ॥

Esta Mohinī, por tu ira, fue reducida a cenizas, quedando sólo residuo. Si vuelve a pedir un cuerpo, concédele ese permiso, oh dador de honor.

Verse 35

मत्पुत्री तव याज्येयं दुर्गतिं तात गच्छति । त्वया मया च सपाल्या कृतकार्या तपस्विनी ॥ ३५ ॥

“Mi hija—para quien tú debes oficiar el yajña—ha caído en la desdicha, hijo mío. Debe ser protegida por ti y por mí, junto con su guardián; esa mujer asceta ya cumplió lo que era necesario.”

Verse 36

यदि त्वं शुद्धभावेन मां ज्ञापयसि मानद । तातोऽहमस्या भूयोऽपि देहमुत्पादयाम्यहम् ॥ ३६ ॥

Si tú, oh dador de honor, me lo haces saber con intención pura, entonces yo volveré a producir un cuerpo para ella.

Verse 37

किंतु विष्णुदिनस्यैषा वैरिणी पापकारिणी । यथा शुद्ध्येति विप्रेंद्र तथैवाशु विधीयताम् ॥ ३७ ॥

Pero esto es enemigo del día sagrado de Viṣṇu y causa de pecado. Por ello, oh el mejor de los brāhmaṇas, que se haga de inmediato lo prescrito, exactamente del modo por el cual se alcanza la purificación.

Verse 38

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य ब्रह्मणः स पुरोहितः । याज्याया देहयोगार्थमादिदेश मुदान्वितः ॥ ३८ ॥

Al oír aquellas palabras de Brahmā, el sacerdote, colmado de gozo, dio entonces instrucciones para que el patrocinador del yajña pudiera unirse de nuevo a un cuerpo.

Verse 39

विप्रवाक्यं समाकर्ण्य ब्रह्मा लोकपितामहः । कमंडलुजलेनौक्षन्मोहिन्या देहभस्म तत् ॥ ३९ ॥

Al oír las palabras del brāhmaṇa, Brahmā, el abuelo de los mundos, roció con agua de su kamaṇḍalu aquellas cenizas corporales de Mohinī.

Verse 40

समुक्षिते ब्रह्मणा लोककर्त्रा सा मोहिनी देहयुता बभूव । प्रणम्य तातं च वसोः पुरोधसो जग्राह पादौ विनयेन नत्वा ॥ ४० ॥

Cuando Brahmā, creador de los mundos, hubo rociado así, Mohinī recobró forma corporal. Inclinándose, saludó primero a su padre y luego al sacerdote de la familia de Vasu; con humildad se postró y tomó sus pies con respeto.

Verse 41

ततो वसुर्याजक एव राज्ञो मुदान्वितो याज्यनितंबिनीं ताम् । विमोहिनीं स्वामिसुतोंज्झितां च जगाद वाक्यं विदुतामवीराम् ॥ ४१ ॥

Entonces Vasuryājaka, el sacerdote oficiante del rey, lleno de alegría, se dirigió a aquella mujer encantadora, de hermosa cintura y caderas, abandonada por el hijo de su señor, y le habló con palabras claras y de gran peso.

Verse 42

वसुरुवाच । क्रोधस्त्यक्तो मया देवि ब्रह्मणो वचनादथ । गतिं ते कारयिष्यामि तीर्थस्नानादिकर्मणा ॥ ४२ ॥

Dijo Vasu: «Oh Diosa, por mandato de Brahmā he abandonado ya mi ira. Aseguraré tu tránsito bienaventurado hacia un estado más alto mediante ritos como el baño en los tīrthas sagrados y otras obras prescritas».

Verse 43

इत्युक्त्वा मोहिनीं विप्रो ब्रह्माणां जगतां पतिम् । विससर्ज नमस्कृत्य मोहिनीपितरं मुदा ॥ ४३ ॥

Dicho esto, el brāhmaṇa se dirigió a la Encantadora, Mohinī, y luego—con júbilo—se postró y se despidió del Señor de los mundos, padre de Mohinī, soberano de los Brahmās, los creadores cósmicos.

Verse 44

मोहिन्या वसुना चैव प्रीत्या ब्रह्मा विसर्जितः । जगाम लोकं तमसः परमव्यक्तवर्त्मना ॥ ४४ ॥

Liberado por Brahmā—por el hechizo de Māyā, por la riqueza y por el apego—partió hacia el reino de la oscuridad, por un sendero totalmente inmanifestado y velado.

Verse 45

स वसुर्ब्राह्मणश्रेष्ठो रुक्मांगदपुरोहितः । मोहिनीं समनुग्राह्यां मत्वा हृदि विचारयन् ॥ ४५ ॥

Aquel Vasu—el más excelso entre los brāhmanes y sacerdote familiar de Rukmāṅgada—consideró a Mohinī digna de gracia y lo meditó en lo íntimo de su corazón.

Verse 46

मुहूर्त्तं ध्यानमापन्नो बुबुधे कारणं गतेः ॥ ४६ ॥

Tras entrar en meditación por un instante, comprendió la causa verdadera que yacía tras su rumbo y destino.

Verse 47

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३७ ॥

Así concluye el capítulo trigésimo séptimo, «El relato de Mohinī», en el Uttara-bhāga (sección posterior) del venerable Bṛhan-Nāradīya Purāṇa.